Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

İktisat Anabilim Dalı 

 

 

 

 

PLATON’DAN SMITH’E SOSYAL DÜZENİN İNŞASI 

 

 

 

 

 

 

Osman İnan Şenses 

 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2017 



 
 

PLATON’DAN SMITH’E SOSYAL DÜZENİN İNŞASI 

 

 

 

 

 

 

Osman İnan Şenses 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

İktisat Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2017



 
 

 



 
 

 

 

 

 



 
 

 

 

 

 



 
 

 

 

                                                 



v 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                    Kimsesizlere ve Umuda…



vi 
 

TEŞEKKÜR 

 

Biten uç kutuları… 

Bir iç döküşle başlamalıyım… 

Yaklaşık dört yıl… Zaman bir bakıma her koşulda aynı tempoda akıyor ve nesnel olarak 

ölçülebiliyor olsa da, kişinin kendi dünyası içinde ve çevresiyle kurduğu öznel ilişki 

düzeyinde hiç de nesnel bir ölçüme konu olamıyor zaman. Aynı zaman, kimi kez 

kaskatı kesilip utanmasa neredeyse geriye doğru sayacakken kimi kez de saatler 

saniyeye, haftalar güne yakınsıyor kontrolsüz bir şekilde. Uzaktan bakıldığında, bu ileri, 

geri salınımlar birbirlerini götürecek ve sonuçta dört yıllık süreye işaret edecektir. Doğal 

akıştan bu ileri, geri atılımlar bu akışın kendisini asla farklılaştırmayacaktır. Ama 

yakından bakıldığında ve dahası bu sürecin merkezinde konumlanıp, onun öznesi 

olunduğunda zamanın akışı sanılanın tersine hiç de kendiliğinde ilerlememektedir. 

Zaman geriye kasılır, zaman ileriye hücum eder; okunan bir sayfa saatlere denk 

düşerken oylumlu bir kitap huzurlu bir oh çekişin saniyesinde kat edilir. Dakikasında 

sıkılırsınız bazen, saatlerce okuyup daha çok daha çok diye tutturursunuz çoğu zaman. 

Zaman her ne kadar sizden bağışık işler görünse de sizinle eğilip, bükülür, sizinle 

yoğrulur… Yaklaşık dört yıl… Yaşamınızın bundan sonrasında yüzünüzün çizgilerinde, 

bakışınızın heyecanlı ve biraz yorgun küçücük bir anında içten içe okunabilecektir bu 

dört yıl. Nicel oluşunun ötesinde nitel bir dört yıl içerilmiştir bundan böyle. Evet, 

benim, olumlu bir şekilde sonuçlanan bir dört yılım var artık… 

Nasıl bir dört yıl? Sislerle örülü, boğuk, sıkıntıların hem özel ama daha çok genel 

düzeyde peş peşe biriktiği, umudun, neşenin, o pek doğal kahkahanın neredeyse 

unutulmaya yüz tuttuğu ve devam edeceğe benzer çıldırtası belirsizliğin yerinden hiç de 

oynamayacakmışcasına temiz yüreklerimize çöreklendiği yıllar… Böylesi bir sisler 

evreninde yazmak, bir ürün ortaya koymak ne ola ki? Çarpık yaşam, iç gıcıklayıcı o 

boğuk sesiyle suratımıza tükürürcesine bağırırken, sizin, bir bilgi inşası ürünü olan 

yapıntı bir tez ile bu çarpık yaşama yanıt üretebilmeniz, onu çarpıklığından 

sıyırabilmeniz çok zor. Hadi biraz daha gerçekçi olalım, olanaksız… Aması yok mu? 

Var, olmalı… Eğer yazma sürecini, onun özünü oluşturan o en mükemmel iş görüşü, 



vii 
 

yani bilginin peşinden koşmayı, o heyecanlı iz sürüşü, akademik gerekliliklerin ötesinde 

anlamlandırıyorsanız, bilgi/yaşam bağlantısına, öğrenilenin toplumsal pratikler 

üzerinden değerlenmesi gerektiğine, aydınlanan bireyin ışık saçmadıkça, birilerine 

dokunmadıkça, fantezi evreninin üyesi olduğuna inanıyorsanız, bilgilenmenin 

gerilimlerle yüklü olsa da o içsel şölenini yaşamla buluşturabilecek kimi ilişki ağalarını 

yakalayabiliyorsanız biraz biraz olanaksızlık sarsılacaktır. Ne mutlu, öğrendiklerini, 

daha çok öğrenilecek şey, kat edilecek yol var biçiminde içselleştirene. Ne mutlu, 

bilgiyi, insanlara, yaşama taşıyabilene. Bir akademik iş görüş biçiminde değil de, 

okuduklarıyla çoğalabilene, dönüşebilene, dönüştürebilene, ne mutlu… Böyle 

olmalıyım, böyle olmalıyım… 

Okyanusta damla olmak. Kibri unutmuş bir bilgi işçisi olmak. Yaşamla kaynaşabilen bir 

bilgi işçiliği… Altı çizilen metinlerin o sonsuz çeşitliliği altında, çekilen o çizgilerin 

yaşama dokunması… Sayısız metnin altı çizildikçe biten uç kutularının anlamı, ancak 

ve ancak yaşamın altı çizildiğinde değer bulacak. Öyle ki, çizgi, kahkahayla 

buluşacak… 

Kaybolduğum dört yıl… Sonunda kaybolduğum için mi yoksa bilgilenmenin, bunu yeni 

bir düzlemde kurgulamanın kendisini özünde bir kayboluş olarak değerlendirdiğimden 

mi bilemiyorum ama bu tez uğraşına bir kayboluş diyebiliriz sanırım. Sonuçta, 

kaybolmamdan hareketle bu kayboluşa övgü düzersem durumu meşrulaştırmak ve 

olumlamak söz konusu olacak ama bu, tutarlılık ve doğruluk adına hiç hoş olmayacak. 

Tersinden, bilgi edinmeyi, inşayı bir kaybolma cüreti biçiminde görüp bunda 

diretiliyorsa ve her buluş bir kayboluşa ve bunun tersine kapı aralıyorsa huzurluca 

kayboluş övülebilir, hiç sakınılmadan… 

Açık bir itiraf. Kaybolduğumu hissettiğim, kavramların birbirini bütünlemek yerine 

çelişir olduğu, adım atamadığım, duvara tosladığım anlar olmadı desem ne büyük bir 

yalan söylemiş olurum. Yolumu yitirdiğimi ve bunun tam da birikimimdeki uzun 

dönemli eksikliklerden türediğini hissettiğim acılı zamanlar o kadar yakıcıydı ki, 

ifadeye zor gelir onlar. Amasız değil tabii… Bir ölçüde yılmadım. Büyük düşünürlerin 

daveti boyunca belki çocukça ama cesaretimi hep taze tuttum. Kışkırtıcı davetlere ihanet 

etmemeye çalıştım. Sabırla, inatla okuyup bu bilgi okyanusunda kulaç atmaya çalıştım. 

Bu durumda, okyanusun varlığını teslim ediyorsak kayboluş göze alınmak zorunda. 



viii 
 

Ürkek adımları değil, sığ sularda ayakları yere basar olmayı değil, derinlerde boy 

vermeye cüret ediyorsak bence kaybolmak, sarsılmak işin en doğal yanı olsa gerek. 

Kaybolduğunu bile bile yol almak, kendini suya koşulsuz teslim etmek, hem fırtınaya, 

hem dinginliğe eşit durabilmek, bu belirsizliğin, derinliğin aslında içten içe bir hattı 

ördüğünü zamanla sezinlemek ne tatlı bir kıpırtı, ne büyük bir kendinden geçme, söze 

sığamaz bence… Kayboluşun böylesine selam dursak yeri değil mi gerçekten? 

Böylesi bir durumda jürime kayboluşumu anlamlı görmesi, kabından taşan inatçılığımı 

desteklemesi nedeniyle, sadece bu nedenle bile sunacağım teşekkür benim için o kadar 

kritik ki! Dedim ya, kayboluş okyanusun varlığı altında kaçınılmazdır. Böyleyse, sığ 

sularda yüz demeyip yolun açık olsun denmesi evet sadece bu, tek başına, teşekkürlerin 

en değerlisini hak ediyor inancındayım. Boğulabilir miydim, belki, ama buna varsın 

olsun demek, tez yazımı için ne büyük bir özgürlük… 

Hadi bakalım okyanus seni bekler diyenlerin başını tez danışmanım Prof. Dr. Hüseyin 

Özel çekiyor kuşkusuz. 2004 yılından bu yana süren iletişimin, karşılıklı güvenin tarafı 

olan ve o kışkırtıcı kitaplığın mimarı Hüseyin Özel. O kitaplık ki içten içe hep oku diye 

fısıldadı durdu bana. O mimar ki, bak bunlar okunabilir, bilgi genişledikçe, 

çatallandıkça tat kazanır dedi usulca. Sanırım duyma yetim zamanla biraz biraz daha iyi 

işitir oldu o büyülü sesi. Bilgilenme çapraşıktır, dikenlidir ve bu nedenle tartışma, 

gerilim kaçınılmazdır ilişkilerde. Hocamla ilişkim dikensiz gül bahçesi değil de dikenli 

bir gül bahçesi. Tam da bu nedenle sahici, pek berrak. Daha ne olsun! Dikenli gül 

demeti eşliğinde teşekkürler Hüseyin Özel. 

Karşımda, ne olmam, nasıl olmam gerektiğine dönük sıcak bir örneğin, bilgi işçiliği 

böyle olunsa gerek diyebildiğim bir kimsenin varlığı büyük bir enerji benim için. Bu 

kimse kuşkusuz Doç. Dr. Muammer Kaymak. Kendisine pek fark ettirmedim ama 

kışkırtıcı sohbetlerimizin gerisinde bilgiye dönük o kadar çok enerji parçacığı, cesaret 

tomurcuğu saklıydı ki anlatmam zor. Tüm enerjimle teşekkürler Muammer Kaymak. 

Her şey felsefeden köklendi ve her şey yoruma göre onda sonlanacak. Felsefesiz olmaz. 

Onsuz olursa sadece olur ama kolay kolay güzel, yetkin, sağlam olma iddiası taşıyamaz. 

Kavramların gücü adına felsefe, felsefe diyorum. Tüm yapıcı rolüyle, felsefece 

soğukkanlılığıyla yol açıcı olan Doç. Dr. Çetin Türkyılmaz’a felsefi teşekkürlerimle. 



ix 
 

His düzeyinde ikinci üniversitem diyebilirim Siyasal’a. Yenilmedim, doktora ders 

aşamasında bu hissi somutlaştırayım diye ders dahi aldım bu özgün kurumdan ve daha 

özgün o insandan. Çok değerli Doç. Dr. Benan Eres; varlığınız, özlü yorumlarınız 

yönümü doğrultmamı sağladı. Çok teşekkür ediyorum. 

Acaba tanışma geç olunca farklı bir lezzetle mi yoğruluyor diye soramadan 

edemeyeceğim. Geç tanışıldı ama dil benzer olunca, bilgi karşısında benzer bir 

heyecanla titrenince geç olan sadece zaman oluyor. Jüri için davetimizi tüm nezaketiyle 

kabul eden, keskin ama o ölçüde yapıcı, ışıltılı yorumlarıyla içimi serinleten Yrd. Doç. 

Dr. Ahmet Arif Eren’e klasik metinlerin o yıllanmış tozu ölçüsünde teşekkürler, 

teşekkürler. 

Kuşkusuz insanlık ailesinin o parıltılı beyinlerine, nice zorluğa göğüs gerip yılmadan 

bilgiyi süzen, işleyen; kendi konumlarınca, benim cephemden doğru ya da yanlış, 

bilgiyi ören yüce düşünürlere ne desem yetemeyecek. Onaylamıyor, eleştirip mahkum 

ediyor olsanız dahi buna bir ölçüde dayanak oluşturan bu bilgi kümesinin, bu birikimin 

kendisi değil mi? Bu dayanak tümüyle yok sayılabilir mi hiç? Onlar ki okyanusun suyu 

ve ben, bu suda yıkandım. En azından bu kadarını teslim etmeliyim. Kuşkusuz bu suyla 

yetinemeyeceğim, yetinemem. Ama kat ettiğim yolun mimarlarına selam durmalıyım. 

Hemen ardından veda edeceğimi bile bile samimi bir selam. Teşekkürler bilge kimseler 

ve elveda, hoşça kalın. 

  



x 
 

ÖZET 

 

ŞENSES, Osman İnan. Platon’dan Smith’e Sosyal Düzenin İnşası, Doktora Tezi, Ankara, 2017. 

 

İnsanın, onun örgütlü bir bütünlüğü olan toplumun doğası üzerine düşündüğümüzde, bu 

yapıların belirli bir sosyal düzeni içerdiğini, gelişiminin ana hatlarının bu düzen altında 

şekillendiğine tanık oluruz. Sosyal düzenin nasıllığı bize dolaylı olarak insanın, 

toplumun neliğini açık ediyor. Nasıllık ve nelik tartışmasının genelliği karşısında bir 

ana eksen belirleme çabası bu metnin özünü oluşturuyor. Felsefi, ideal bir düzen inşası 

kurgusu ilk uğrak. Platon ve Aristoteles özelinde, bilgelik ve iyi olmaklık ekseninde 

düzen örülmeye çalışılıyor. Bir adım sonrasında, Spinoza özelinde, ideal kurgunun 

siyasi gerçeklikle kesişimine tanık oluyoruz. İdeallik ve akılsallık; tutkunun, arzunun 

karşısında aşkın büyüsünden biraz biraz sıyrılıyor. Siyaset alanın, o muazzam güç, 

iktidar zemininin iki anıtsal figürü ile düzen soruşturması ilerliyor. Machiavelli ve 

Hobbes, bize düzen gerçekliğini tüm çıplaklığıyla, doğrudanlığıyla sunuyor. Bu 

gerçekliğin üzerine titrediği özü en yalın biçimiyle açık eden Locke, tam da bu yalınlığı 

özelinde, metnin harcına ekleniyor ilerleyen sayfalarda. Düzen inşası, Rousseau’nun 

argümanları üzerinden kısmı bir eleştiriyle yüz yüze kalıyor. Geçmiş zaman özlemi, 

şimdiki zaman sıkıntısı, gelecek zaman bulanıklılığı ve Rousseau. Felsefi, siyasi dil son 

sözü iktisadi dile bırakıyor ve Smith, kişisel çıkar temelinde durumunu iyileştirmeye 

çalışan insanı, “Görünmez El” dolayımı ekseninde düzen inşasında en başa yerleştiriyor. 

Böylelikle bilge kimsenin kurucu gücüyle başlayan düzen inşası serüveni, en basit, 

somut güdüyle iş gören, kişisel çıkarını izleyen insanın eyleyişinde düğümleniyor. 

Platon’dan Smith’e sosyal düzenin inşası bu eksende tamamlanıyor. 

 

 

Anahtar Sözcükler 

Sosyal düzen, insan doğası, toplum, yasa, iktidar, çıkar, özel mülkiyet, zenginlik.



xi 
 

ABSTRACT 

 

ŞENSES, Osman İnan. Constitution of Social Order: From Plato to Smith, Ph. D. Dissertation, 

Ankara, 2017. 

When we think of human nature, and of her organized unity, society, we realize that 

these structures entail a certain social order and that its main lines of development are 

shaped within such an order. The nature of the social order reveals, indirectly, essential 

characteristics of a human and society. Thus, the present thesis attempts at constructing 

an axis that could help us to deal with the generality of these issues of nature and social 

order.  First moment in this attempt is to understand, philosophically, how the fiction for 

an idealized order can be constructed. Our first moment in this journey is to deal with 

the issue of constructing the philosophically idealized social order, on the basis of 

Plato’s and Aristotle’s writings. According to these two eminent philosophers, wisdom 

and well-being (“the good life”) form the main axis of such an order. In the next step, 

we are to be witnessed the intersection of this idealized fiction with the political reality 

itself, Spinoza being the specific example this time. Idealization and rationality escape, 

however brief, from the glamour of transcendental vis a vis passion and desire. Our 

inquiry of the social order proceeds, then, towards the issue of power through the 

writings of two monumental figures, Machiavelli and Hobbes, who present us the 

reality of the order directly and in its whole nakedness. Locke is our next step for the 

very reason that he was the one who reveals the essence of this reality quite explicitly 

through his emphasis on private property as the foundation of the social order. 

Construction of the social order encounters some, albeit partial, not essential, criticisms 

with the arguments of Rousseau’s. Rousseau represents, all the same, longing of the 

past, embarrassment of the present, and the opacity of the future. At the end, we will see 

that philosophical and political language in the attempt at constructing the social order 

will yield its prominence to the economic language devised by Adam Smith, who places 

the individual guided by her self-interest at the very center of the construction of the 

social order, with his notion of the “Invisible Hand”. In other words, our journey of 

constructing the social order that started with the constitutive power of the wise man 

ends with the actions of the individual whose conduct rests on the simplest and the most 



xii 
 

concrete motive of self-interest. This, in the end, completes our attempt at constructing 

the main axis of the social order from Plato to Smith. 

 

Keywords 

Social order, human nature, society, law, power, interest, private property, wealth. 

 

 

 
 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



xiii 
 

İÇİNDEKİLER 
KABUL VE ONAY…………………………………………………………………….. i 

BİLDİRİM…………………………………………………………………………….. ii 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI…………………… iii 

ETİK BEYAN………………………………………………………………………… iv 

TEŞEKKÜR…………………………………………………………………………... vi 

ÖZET…………………………………………………………………………………... x 

ABSTRACT…………………………………………………………………………... xi 

İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………… xiii 

BİR BAŞLANGIÇ ........................................................................................................... 1 

BÖLÜM 1 İDEAL UYUM EVRENİ………………………………………………...10 

        1. 1. Bir Bilgelik Filozofu: Platon……………………………………………… 10 

        1. 2. Bir İyi Yaşam Filozofu: Aristoteles………………………………………. 23  

BÖLÜM 2 İDEALE MESAFE ALIŞ; TOPLUMSAL, İNSANSAL GERÇEKLİĞE 

DOKUNUŞ…………………………………………………………………………… 36 

        2. 1. Bir Zorunluluk ve Olanak Filozofu: Benedictus Spinoza………………. 36 

 BÖLÜM 3 İDEAL OLANDAN SAPMA; DOĞRUDAN SOSYAL 

GERÇEKLİK................................................................................................................ 54 

        3. 1. Machiavelli’nin Büyüsü ................................................................................ 54 

        3. 2. Bir İtaat Filozofu: Thomas Hobbes  ............................................................ 60 

        3.3. İnterlüd. Bir Mülkiyet Filozofu: John Locke .............................................. 71 

 BÖLÜM 4 SOSYAL GERÇEKLİĞİN İÇERİSİNDE İDEALİN YENİDEN 

KEŞFİ, ONA DUYULAN ÖZLEM ............................................................................. 75 



xiv 
 

        4. 1. Bir Pastoral Senfoni: Jean-Jacques Rousseau ............................................ 75 

BÖLÜM 5 YENİDEN AMA ÇOK DAHA KUVVETLİ, BASİT, SAF SOSYAL 

GERÇEKLİK ................................................................................................................ 96 

        5. 1. Bir Sempati ve Zenginlik Filozofu: Adam Smith ....................................... 96 

YENİ BİR BAŞLANGIÇ İÇİN SON ......................................................................... 122 

KAYNAKÇA ............................................................................................................... 135 

EK 1. Etik Kurul İzni Muafiyet Formu…………………………………………….152 

EK 2. Orijinallik Raporu……………………………………………………………153 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1 
 

BİR BAŞLANGIÇ 

 

Yazma süreci, arka plandaki okumaların yoğunluğu, bu okumaların okuyanda yarattığı 

gerilimlerin boyutu ölçüsünde derinleşir, dallanıp budaklanır. Sürece dahil 

olunduğunda, kavramlar kavramları, metinler, metinleri birbirlerini doğrulamaya, 

çürütmeye buyur eder artık. Okuyanın zihnindeki sorular, sorunlar bir filtre işlevi 

görerek metinlerin o ürkütücü enginliğinde küçücük de olsa kendine özgü bir harita 

oluşturur. Bu filtre ekseninde katedilen metinleri haritalayabilmek, bu enginliği 

ölçekleyebilmek; kuş bakışı ya da güç yetirilebildiği oranda pek ayrıntılı. Bütün sorun 

bu olsa gerek. Özün özü; bir soru, sorun temelinde tüm bir bilgi birikimi okyanusunda 

damla olabilmek en temel arzumuz. 

Haritalama çabası içerisinde, düşünürler arasındaki bin yılı aşan zaman aralığı okurun 

zaman algısında saatlerle ölçülür olmuştur. Muazzam zamansal uzaklıklar, lezzetli bir 

şölen yemeği buluşmasında, bir bakmışız, ana indirgenmiştir. Her bir düşünür aynı 

masanın konuğu olmuşlardır bundan böyle. Düşüncenin, zamandan bir ölçüde 

taşabilirliği, tarihselliği bir bakıma aşabilirliği ölçüsünde aynı yemek masası fikri çok 

mu kurgusal? Düşüncenin tarihsel, nesnel bağını ne ölçüde bu nesnellikten öteye 

taşıyabiliriz, ondan ayrıştırabiliriz? Düşünce geleneğinin zaman boyutunu kesitlere 

ayırıp, bu kesitleri başka bir zamanda bir araya getirmek çok mu seçmeci bir tutum 

olacak? Yoksa bir kolajla mı sonuçlanacak bütünlemeye dönük çabamız? Toplumsal 

yapının hangi temelde örgütlendiğinin, uyumlu bir birlikteliğin ana ilkelerinin, insanın 

kendi doğasından taşıp toplum içerisinde nasıl dönüştüğünün, konumlandığının, sınırsız 

tutkularımız ve akılsallığımızın bileşkesi olan kişisel çıkarın nasıl oluyor da genel 

çıkarda çözülebildiğinin soruşturulması, kısacası bu eksende düşünürleri aynı yemek 

masasına buyur etmek ve konuşmalarını dinlemek ana izleğimiz. Bir ölçüde zamandan 

taşan genel doğruları belirlemek, sorunlara yaklaşımdaki ortak öğeleri yakalayabilmek, 

dünden bugüne kuramsal inşanın belirgin öğelerini bulup çıkarmak en temel kaygımız. 

Dahası, peki ya gelenek, enginliğinin yanında, geniş zaman boyutunun ötesinde, özünde 

bir bütünse, bu enginlik özün çeşitlemelerinin çok çeşitli yansımasıysa? Söz gelimi, 

bütün vurgu inceliklerini bir kenara koyduğumuzda gelenek açısından düzenin 

sürekliliğinin, iyiliğinin nihai mimarının, devindiricisinin bilge yönetici olması, bütün 



2 
 

dolayımların son çözümlemede ona varıyor olması örneği, bize bir bütünlük fikri 

sunmaz mı, öze, ortak öğeye göndermede bulunmaz mı? 

Eğer bir öz söz konusuysa, okuma sistematiğimizin nicel eksikliğine, ıskaladığımız 

metin yığınına karşın bu öze erişmede nitel bir okuma fazlalığına güven duysak, bize mi 

öyle gelir? Bir düşünürün ana metinleri ekseninde o düşünürün özüne ya da 

soruşturduğumuz alana dönük daha özelleşmiş bir öze nüfuz edebileceğimizi 

düşünüyoruz saf bir inançla. En yalın haliyle nedir bu öz? Düşünürleri aynı yemek 

masasında buluşturan özü, sorun kümesini şöyle tarifleyebiliriz: insanın neliği, 

birey/toplum bağı, gerilimi, özce biraradalık; düzenin pek arzu edilen uyum eksenli 

kuramsal inşasına dönük bitimsiz bir çaba. Birey, toplum, düzen; gelenek içerisinde tüm 

bunların iç içe örülme maratonu bizi kışkırtan. Biraz daha açalım: karşı karşıya kalınan 

toplumsal yapının çözümlenişini, açıklanışını ve dahası arzu edilesi bir düzenin verili 

yapıdan hareketle nasıl örüleceğine dönük uğraşın izini sürmeye kalkışıyoruz. 

Biraradalığımızın zeminini, çatışan bireysel çıkarların nasıl oluyor da genelde, bütünün, 

düzenin işleyişi altında soğurulduğunu sorunsallaştırıyoruz. İnsanın kendi doğası 

özelinde, en genel ifadeyle, akıl ve tutku eksenli çelişkili varlığının, bu gerilimli 

doğasının, toplumsal yapı içerisinde dengelenişinin, kontrol altında tutuluşunun, 

istikrarlı bir düzenle bu gerilimin nasıl kaynaşabileceğinin düğüm noktalarını 

işaretlemeye çalışıyoruz. 

Karşımızda tüm enginliğiyle bir gelenek ışıldıyor. Nedir bu gelenek, hangi gelenek? Her 

bir üretim biçimine özgü biçimlenen üretim araçlarının özel mülkiyetini; toplumsal 

hiyerarşiyi, yöneten, yönetilen ayrımını mutlak değişmezler olarak kabul eden bir 

geleneğe odaklanıyoruz. Düzenin işleyişindeki çelişkileri kavrayıp bunu düzen 

içerisinde çözüme kavuşturan, düzenleyici bir güç olarak yasayı ve bunun işleticisi ya 

da bunun yaratıcısı olan bilge yöneticiyi en tepeye yerleştiren bir düşünce geleneğini 

işliyoruz. Karşılaşılan çelişkileri etik dolayımlarla aşmaya yönelen, iyi olmaya çağrıda 

bulunan, vicdanı işe koşan ve tüm bunlar yetmediğinde, canlı, kanlı bir iktidar gücünün 

yapıp etmelerini meşrulaştıran bir düşünce sistemine ışık tutuyoruz. İnsana özgü hakları 

saptamaya çalışan ama hakların basıncının, düzen sınırlarını zorlaması karşısında bir 

bakıma düzen içiliğe davet olan ödeve sığınan bir gelenekle boğuşuyoruz. Son 

çözümlemede, olanı olması gerekene taşıma noktasında sürekli biçimde, olanı koruma 



3 
 

kaygısı içerisinde olan, olması gerekene varmaya yarayacak araçları hep genel doğrular, 

aşkın bir güç üzerinden kurgulayan, olanı yıkma düşüncesinden bağışık, verili 

toplumsal durumun ebediliğinde boy veren bir geleneği didikliyoruz. 

Biz, bu enginliğin kimi uğraklarında soluklanıyoruz. Kurucu olduğu ve geleneğin 

gelenek oluşunu sağladığı kanısında olduğumuz düşünürler seçimimizin temel 

belirleyeni. Kuşkusuz eksik ama yanlış olmadığını düşündüğümüz bir iz sürüş 

bizimkisi. Belki biraz abartılı ama şu sava inanıyoruz: işlediğimiz düşünürlerin 

oluşturduğu geleneğe katkı sunan diğer düşünürler bu geleneğin ana kurgusunun 

ötesinde düşünülemez. Olsa olsa vurgu öğelerinde değişim, belirli bir temanın diğer 

temaya oranla daha ön plana çıkarılması söz konusu olabilir. Özcesi, geleneğin ana hattı 

üzerinde yapılan çeşitlemeler deryası ve son çözümlemede inatla üzerine titrenen öz, 

sürekli kendisini duyurur: kurulu düzenin soyut güzellemesi, ebediliği ve sonuçta bunun 

aşılma fikrine uzaklık ya da daha sert bir ifadeyle düşmanlık… Aşmaya dönük bir 

hamle varsa da, bunun geleneğin sütunları arasındaki çıkışsızlığı, çaresizliği… Peki, 

nedir bu kurulu düzen? Düzen tarifi için, her bir düşünürün yaşadığı dönemin kendine 

özgü iktisadi, siyasi yapılanışının ötesine taşan bir genellemeye olanak tanıyan kimi 

öğeler saptayabileceğimizi düşünüyoruz. En temelde üretim araçlarının özel mülkiyeti, 

egemen olan kimse ve egemen olunan halk ayrılığı, kısacası parçalı bir siyasi yapı, 

toplumun, üretim sürecinden kaynaklanan sınıfsal ayrılıklar temelinde şekillendiği, son 

çözümlemede çatışmaya gebe bu ayrılığın çok çeşitli zor araçlarıyla bütünlüğe 

zorlandığı dev bir işletim düzeneğiyle karşı karşıyayız. Düşünce geleneğinin boy attığı, 

görüp bildiği ve meşru kıldığı kurulu düzen, geleneğin çerçevesini bize sunuyor. Bu 

kurulu yapıdan hareketle gelenek, inşasını, kuramını derinleştiriyor; bir ölçüde 

düzenden türeyip onu kuramı aracılığıyla tekrar üretiyor. 

Ana özelliklerini tanımladığımız geleneği belirli düşünürler üzerinden arşınlıyoruz. 

Tüm bu geleneğe katkı sunan düşünürler ele alındığında kuşkusuz işlemediğimiz 

düşünürler işlediğimiz düşünürlere oranla katbekat fazla. Yoklar listesi varlar listesine 

göre çok kabarık. Böylesi bir durumda geleneği tel tel açık edemeyeceğimiz pek kesin. 

Geleneğin tüm kılcallarına nüfuz edemeyeceğiz, pek tabii. Karşımızdaki muazzam 

resim, olsa olsa bir açıdan gözlenebilecek. Yine de bu açının, bu konumlanma 

noktasının; geleneğin tümüne denk düşmeyeceği açık olsa da genelliğine, ana hattına 



4 
 

uygun düşeceği inancındayız. Şöyle ki;  tam da ideal olanı, mistik olanı eksen 

aldığından tarihselliğin dışına taşabilen, verili toplumsal gerilimleri aşkın bir gücün 

kontrolünde dindiren, kuramın gücünü, gündelik yaşamın gerçek pratik çelişkilerinin 

gücünden üstün tutan, gerçeğe son çözülmede sırtını dönen ideal bir düzen kuramıyla 

işe koyulacağız. Bu ideal kurgunun temel argümanlarını Platon ve Aristoteles’te 

keşfedeceğiz. 

Bu durumda, düzen inşası soruşturmamız geleneğin iki asli mimarı ile başlıyor. 

Başlangıcı, çıkışı Platon’da buluyoruz. Düzenin inşasına, kuramına dönük kapsayıcı ve 

bir ölçüde zamanı aşan, zamansız yargıların mimarı olan Platon ilk uğrağımız. Düzenin, 

biraradalığın inşası süresince ideal olanla gerçek olan arasındaki ve toplumsal 

gerçekliğin kendi içerisindeki içsel gerilimlerin taşıyıcısı olan ve bunu ideal kurgusunda 

çözen Platon. Platon’un sosyal kuramı ekseninde, geleneğin izleyeceği yolun ana taşları 

tüm soyutluğuyla yerli yerine konur. Platon’da tohum toprağa düşer. Öyle ki binlerce 

yıllık kökleniş bu tohumda içerilidir. Sonrasında, bu tohumun canlılık belirtilerini 

Aristoteles’te gözleyeceğiz. Tekil insandan biraradalığa evrilişte kritik önemde olan ve 

düzen inşasının zeminini oluşturan insanın neliği sorgusuyla düşüncesini örmeye başlar 

Aristoteles. Verili gerçeklik bir ölçüde soyut genellemelerin, ideal olanının önüne 

geçecek olsa da son çözümlemede düzenin ısrarcı gerilimleri tıpkı Platon’da olduğu 

üzere Aristoteles’i de öteye savurur. Gerilim kümesi ne yazık ki içerden değil öteden 

giderilmeye çalışılır. Sonuç olarak, düzenin inşası soruşturmamızda, bir kalkış noktası 

olarak tüm soyutluğunda Platon-Aristoteles başlangıcını felsefi eksen olarak 

konumlandırıyoruz. Genel doğruların, ilkelerin ortaya konduğu, toplumsal gerçekliğin 

kuram karşısında, ideal olan karşısında ikincilleştiği, düzen inşasının akılsallıkta, 

Tanrısallıkta düğümlendiği bir ekseni açık ediyoruz. Bu başlangıçta, düzenin, tüm pratik 

görünümlerin ötesinde kavramsal, kurgusal bir inşasıyla karşı karşıyayız ve dahası 

geleneğin dil hazinesinin temelinin atıldığına tanık oluruz. Yürünecek yol 

belirginleşmiştir artık. Bin yıllara ışık tutacak olan en genel belirlenimler bu iki ustada 

yankılanacaktır. İşbölümünün kaçınılmazlığına, insanının yalnız yaşamayacağı ve ancak 

ve ancak toplum temelinde var olabileceğine ve bu açıdan toplumun gerekliliğine, 

biraradalığa dönük argümanlar bu yolu örmektedir. Sağlıklı bir düzen inşası için 

doğrulukta ısrarı, mutluluğun iyi bir yaşamın amacı kılınmasını, birey için erdemin 

toplum için adaletin vazgeçilmez olduğunu, akılsallıkla eşdeğer olabilecek yasanının, 



5 
 

bunun somut belirlenimi olan bilge yöneticinin son çözümlemede en temel düzen 

kurucu güç olduğunu saptayacağız bu iki filozofta. 

Soruşturmamız kapsamında sosyal düzenin, biraradalığın inşasına yönelik felsefece 

başlayan yürüyüş özünü yitirmeksizin siyasetle kesişecektir. Soyut inşa; siyasetin, 

güncel sorunların dayatmalarına bağlı olarak bir ölçüde pratik bir inşaya evrilecektir. 

İdeal olan her ne kadar akılda tutuluyor, ona özlem duyuluyor olsa da maddi koşulların 

zoru, düzen inşası düşüncesini, gündelik yaşam pratiğine bulayacaktır. Bu bulanışın 

özgün figürü çözümlememiz ekseninde Spinoza olacak. Akılsal olduğu kadar, arzu ve 

tutkusuyla biraradalığa, sosyal düzene zemin oluşturan insanı keşfedeceğiz Spinoza’da. 

Felsefenin dili korunuyor olsa da bu dilin biraz biraz büküldüğüne, özcesi; düzene dair 

aşkın kurgunun, toplumsal yaşamın kendine özgü zoru karşısında biraz ürkek de olsa bu 

zora içkinleşmesine tanık olacağız. Kuramsal kurgunun, ilkeler evreninin pratik 

çeşitlilik karşısında sınanmasını; kapsayıcı, belirleyici aklın, kabına sığmaz ve insanı 

insan eden duygular çeşitliliğinde kuşatılmışlığını gözleyeceğiz Spinoza’da. Sosyal 

düzen inşasında iki ana hattın, iki konumlanma noktasının, iki dilin yani felsefe ve 

siyasetin tam ortasından sosyal düzeni örecektir Spinoza. Felsefenin genel doğrularına, 

ana hükümlerine bir yüklenme deneyimiyle karşılaşacağız. İdeal olanının, aşkının o 

soyut dinginliği biraz biraz eksik varlığımız, arzu yoğunluğumuz altında sarsılacak. 

Platon’un ve Aristoteles’in ideal kurgusu her ne kadar Spinoza’yı çerçeveliyorsa da, 

idealin insan gerçekliğine, onun gerilimli doğasına bağlanışını gözleyeceğiz. Geleneğin 

insan tasarımının boyutlanışına tanık olacağız, ideal düzen fikrinden biraz biraz 

uzaklaşacağız. 

Sonrasında, bu iki konumlanma noktası arasında bir konumdan diğerine muazzam bir 

savruluşun ana hatlarını saptayacağız. Gelenek, ideal kurgu üzerinden bulaşmamaya 

yeltendiği ya da daha doğrusu belirli bir mesafeyle yaklaştığı siyasetin pisliğine, 

çamuruna bulanacaktır bundan böyle.  Felsefenin kurucu dilinden keskin bir kopuşu ve 

siyasetin pratik gerekirlerine uyumu gözleyeceğiz. Artık sosyal düzen, siyasetin diliyle 

inşa edilecektir. Gözlenen toplumsal yapı, genel doğruların, soyut genellemelerin 

ötesinde, olduğu gibi çözümlenecektir. Verili olan olması gerekene üstün tutulacaktır. 

Düzenin inşası; eksiklikler, açmazlar, bitimsiz çelişkilerle yüklü gerilimler ekseninde 

örülecektir. Aşkın bellenen hakikat sıradan olana boyun eğecektir. Geleneğin kendi 



6 
 

bütünlüğü içinde katmanlaşmasıyla, kabuk değiştirmesiyle karşı karşıya kalacağız. 

Siyaset, düzen inşasına, felsefi örtüsünü yırtarak, onun belirleniminden taşarak dahil 

olacaktır. Kurucu dilin tepedenliği, edebi yumuşaklığı zemine çakılacak ve bu dil can 

acıtır düzeyde sertleşecektir. Bir ölçüde zaman dışı kurgu, şimdiki zamanın isterlerine 

bağımlı kılınacaktır. Neyse o denecek, eğip bükmeler ötelenecek ve doğrudanlığın, sade 

gerçekliğin tükenmez basıncı gün yüzüne çıkacaktır. Bu basıncın güçlü taşıyıcıları, 

siyaset ekseninin iki ana mimarı Machiavelli ve Hobbes, geleneğin sütunlarını 

berkitmeye girişecekler. İdeal olanın biçimsel kusursuzluğu, gerçekliğin özsel 

kusurlarıyla kaynaştırılacaktır. 

Özce, Hobbes’tan devraldığımız düzen inşasına zemin sunan, düzeni anlamlı kılmaya 

dönük doğal/sivil durum tartışmasının tersten okunuşunu Locke’ta gözlemleyeceğiz. 

Ama daha önemlisi, Locke, sosyal düzenin inşa sürecinde bize, özgün bir başlangıç, bir 

kalkış noktası sunacak. Geleneğin üzerine titrediği, en vazgeçilmez hak bildiği, 

toplumsal ilişkilerin merkezinde olduğu halde bu ilişkilerden bağışık bir kutsallıkla 

sarmalanan mülkiyet olgusu, Locke’ta, kendisini var eden emekle ilişkilenecektir. Emek 

süreci ve bunun aracılığıyla edinilen mülkiyetin merkeze konulduğunu ve sosyal düzeni 

güven altına alan tüm araçların, bu merkezin çevresinde işler kılındığını,  mülkiyeti 

meşrulaştırmaya ve gelişimini gözetmeye dönük varlık kazandığını göreceğiz. Hak, 

emek süreciyle ilişkilenecek ve mülkiyet üzerinden yaşam bulacaktır. Özcesi Locke’ta 

mülkiyet, sosyal düzenin varlık yokluk sorununu oluşturacaktır ve en önemlisi, her ne 

kadar tarihselliğinden yalıtılmış ve soyut biçimde olsa da emek kategorisinin düzenin 

merkezine konulması bize, sosyal düzenin asli özünü, devindiricisini ve bu düzeni aşma 

fikrinin neyi referans alacağını fısıldayacaktır. Bu doğrultuda, itiraf etmeliyiz ki, 

Lock’un, sosyal düzeni nasıl inşa ettiğinden öte bu düzeni neden inşaya giriştiği bizi 

daha çok kışkırttı. Bu nedenle diğer bölümlerdeki kurgunun ötesine taşacağız. Yine de 

üzerine titrenen, düzeni, uyumu sürekli arzu edilesi kılan nedeni yani mülkiyeti merkezi 

bir konumlanma noktası haline getirişi, tüm bir geleneğin düğümünü bize açık ediyor 

kanısındayız. Locke özelinde, düzenin çekirdeğinin, düzen inşasının asli harcının kritik 

saptanışıyla iş görmeyi ve denebilirse bir kesit çözümlemesi yapmayı yeğliyoruz. Ama 

bu öylesine bir kesit ki, bize, sosyal düzen inşasının anlamanı bellettiği kadar, bu 

inşanın ötesine taşmanın olgusal, sosyal gerçekliğini de, Locke buna hiç niyet etmemiş 

olsa dahi içten içe duyuracaktır. 



7 
 

Soruşturmamız süresince gelenek kendisini hep içerden ördü, kendisini olumlayarak 

ilerledi, gürbüzleşti. Şimdi, kendisini, bir ölçüde olumsuzlanması üzerinden sınaması 

gerekecek. Haşin eleştiriler altında yolunu kaybetmemeye direnecek. Belki de bu 

savaşta kendi esnekliğini, soysal düzene ilişkin argümanlarının nelere yetebileceğini 

kendisi de şaşırarak ayrımsayacak, uğradığı tüm sarsıntılar onu güçlendirecek. Maddi 

ilişkiler bütününe odaklanmayan bu eleştiri hücumunun son çözümlemede özü 

kuşatamadığını göreceğiz; ama geleneğin özden bağışık olmayan görünümlerinin 

sarsılışıyla irkileceğiz. Geçmiş, şimdi ve gelecek zaman boyutunda dokunan bir 

düzeninin gerilimlerine, olanaklarına odaklanacağız. Şimdiyi geçmişten köklenen bir 

özlemle eleştirme çabasının, sahip olunan yüce değerler ekseninde sarsma uğraşının 

şimdiyi aşmaya, dönüştürmeye yetemediğine tanık olacağız. Bu yetemeyiş, geleceğin 

inşasına dönük argümanların da puslu oluşuna yol açacak. Şimdiden geçmişe bakış, 

geçmişte kendini bulma ve huzura erme ve buradan soğrulan enerjiyle şimdinin 

pisliğine tam bulaşmaksızın geleceği örme, istenir bir düzen kurma deneyimi bize 

Rousseau’yu tarifleyecek. Gelenekte açılan bir çatlak. Kendi haline bırakılırsa 

iyileşecek olan ama sistemin maddi zeminine yönelecek bir eleştiriyle birleştiğinde 

iyileşmesi olası olmayan, geleneğin ölümüne kapı aralayacak olan bir çatlak… 

Eğer ki, maddi zeminin eleştirisi, gelenekte açılan çatlağı geri dönüşü olmayan, ölümcül 

bir evreye taşıyorsa, bunun tam karşıtı olarak, maddi zeminin, sosyal düzen ekseninde 

çözümlemenin temeline konması ve olumlanarak geleneğe dahil edilmesi bu geleneğin 

iyileşmesi, güçlenmesi anlamına gelmez mi? Felsefi, etik, siyasi kategorilerle inşasına 

girişilen, anlamlandırılan sosyal düzen kurgusunun nihai varacağı evre, tarihsel 

gelişimin açık belirleyiciliğinde iktisadi olanda düğümlenecektir. Bu düğümleniş en 

genel anlamıyla geleneği tamlayacaktır, bütünleyecektir. Geleneğin bütünlenişinin 

öznesi, asli mimarı Smith olacaktır. Geleneğin, özellikle etik alanında boğuştuğu 

sorunlarla yüz yüze gelen, bu karşılaşmadan kimi özgünlükler türeten; ama bu alanla 

yetinmeyip karşı karşıya kalınan maddi gelişimin, zenginlik birikiminin yarattığı 

sorunları, olanakları açık etmeye yönelen, iktisadi olanın, piyasanın ve tüm bunlara 

dinamizm katan, olumlanan kişisel çıkarın, başka bir dilde yorumlanışının değerli 

mimarı Smith. Gelenek ana hatlarıyla örüle, örüle Smith’de billurlaşacaktır. Belki biraz 

zorlayarak şu bile denebilir: Smith’in çalışma mantığı, yazı serüveni, bir ölçüde, sosyal 

düzene dönük iş gören geleneğin; doğuş, gelişim ve nihayete evriliş sürecinin özeti 



8 
 

gibidir. Kuşkusuz, son söz hakkı iktisadi varoluşun olacaktır. En yalın 

sistemleştirmeyle; gereksinimlerin karşılanmasına, verili durumun iyileştirilmesine 

dönük tüm belirleyiciliğiyle iş gören kişisel çıkar güdüsü, sosyal düzenin oluşumunda 

ayrıcalıklı bir konum edinecektir. Ve en kritiği, saptanması, kavranması çok da kolay 

olmayan birçok dolayım sonucunda kişisel çıkara bağlı eyleyişler genel çıkara kapı 

aralayacaktır. Uyum, birliktelik ve her sosyal kuramın nihai amacı olan düzen bundan 

böyle bu düzlemde yaşam bulacaktır. Tüm bir geleneğin özel/genel çıkar gerilimi, 

uyumu tartışması, kişisel çıkara dayalı eyleyişlerin genel çıkarla sonuçlanacağı 

argümanında dindirilecektir. Düzen; geleneğin kabullerinin iç işleyişi, birbirlerine 

eklenişi, birbirleriyle çelişmesi kapsamında böylesine bir inşa ile tamamlanacaktır. 

Soyut bilge yöneticinin, hükümdarın, itaat zemininde örülen Devlet’in ve genel istemin 

yapıcı gücünün tüm enerjisini kendi içinde soğuran maddi ilişkiler alanı, özcesi piyasa, 

son çözümlemede düzene damgasını vuracaktır. 

Başlangıcımızı, yazım tekniğimize ilişkin küçük bir notla bitirelim. Okura sunulan, iki 

boyutlu bir yazı denemesidir. İlk boyutta, temel problem, üzerine eğildiğimiz düşünürün 

metinlerinde nasıl işleniyor, başlangıç, gelişim ve sonuç o düşünürün kendi yazı dilinde 

nasıl örülüyor, bunu sergilemeye çalıştık. Düşünürü kendisi üzerinden anlama çabası… 

Kuşkusuz bu çaba tek başına büyük bir cüretin ifadesi olsa gerek. Bu kadar cesur 

olamayacağımızdan ötürü yazım sürecinde dipnotlar üzerinden ikinci boyutu işe 

koşuyoruz. Belki dipnot yerine bir alt metin desek daha doğru olabilir. İki boyutu şöyle 

de tarifleyebiliriz: bir tarafta düşünürün kendi metinleri içerisindeki seyri, diğer tarafta 

bu düşünürü işleyen düşünürlerin metinlerinin karşılıklı, birbirini doğrulayan ya da 

çürüten tarzda ortaya konması. Ana metinde sıkışıldığında, bir kavramın özgünlüğünü 

daha açık etmemiz gerektiğinde ikinci boyutta soluklandık. Dahası, yeni bir fikre 

yaklaştığımızda bunun karşılıksız olmadığının kanıtını sunmak, tartışmaların hangi 

eksende yoğunlaştığını saptamak ve bu doğrultuda ana eğilimi belirlemek, ana metin, 

ikincil kaynak dolayımından yeni bir sorun alanı türetebilmek için ikinci boyutun 

üzerine titredik. Tüm yazım süresince bu iki boyut birbirleriyle ilişkili olmak koşuluyla 

ayrı ayrı konumlandırıldı. Kabaca denebilir ki; asli iz sürüş, tali iz sürüş ama varılası tek 

bir hedef… 



9 
 

Bu parçalı yapı üzerinden yaptığımız tez tekrar okumaları, kendimizi kandırmadığımız 

varsayımı altında, biraz zor ilerliyor, bazen ana eğilimden sapan çıkarımlarla yolun 

eğilip bükülmesi gündeme geliyor olsa da bu okumalar sonucunda bir tat elde ettiğimizi 

açık yüreklilikle itiraf edebiliriz. Ana hattın biraz biraz dolambaçlı uğraklara sapışı, 

yolculuğu zorlaştırsa da çeşitliliğin sunduğu manzaranın çekiciliği ve sona yorgun da 

olsa varıyor oluşumuz, yolculuğu anlamlı kılıyor, bu yola çıkmaya değer denmesini 

sağlıyor inancındayız. Kuşkusuz son söz keskin okuyucunun… 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



10 
 

BÖLÜM 1 

 

İDEAL UYUM EVRENİ 

 

1.1. BİR BİLGELİK FİLOZOFU: PLATON 

İnsan, hem kendi içinde hem de diğer insanlar ve doğa ile sürekli ve kesintisiz bir 

ilişkinin öznesi, nesnesi konumunda. İlişki, insanın ve tüm çevresinin çok boyutluluğu 

göz önüne alınacak olursa fazlasıyla katmanlı ve dolayımlı. Bu karmaşık kümenin 

dinamikliğini hiç yitirmeyen bütününe toplum kavramı denk düşüyor. Biz, her ne kadar 

kendimizi merkeze koyup dışımızdakilere iradi bir katılım sağlamayı kuramsal bir temel 

olarak kabul etsek dahi aslında biz ve dışımızdakiler birbirlerinden hiç de kolay 

ayrışamayacak, birbirine geçişli olan bir bütünü oluşturuyorlar. 

Öyleyse bu bütünün; anlamı, önemi ve tarih boyunca çeşitli nedenlerden ötürü gözetilen 

istikrarı, uyumu üzerine düşünmek doğallığıyla insanı, toplumu kuramsallaştırmaya yol 

açıyor. Bu kuramsal çabanın ilk örneklerinden olan Platon’un Devlet1yapıtı, düşünce 

tarihinin2belki de düzen inşasına, biraradalığa dönük ilk kapsamlı çalışmasıdır. 

Akıl/istek bileşimi olan insanın ve gereksinimlerin bağlayıcı gücüyle varolan toplumun 

ne olduğu/nasıl işlediği üzerine yazılmış olan Devlet’i, en genel haliyle gerçeğin 

idealize edilme uğraşı olarak yorumlayabiliriz. Bir tarafta gerçek, ötede ise ideal olan. 

Gerçeği ideal olana yaklaştıracak, ulaştıracak gücün tanımlanmasıyla bir bütün olarak 

Devlet, kendine özgü bir sosyal kuramı bizlere sunuyor. Sosyal olanın, birbirinden 

farklı/çelişkili konumlarda bütün içinde tanımlananın, gönüllü ya da zorla olan 

birlikteliğin, karşılıklılığın izi sürülmeye değer. 

Uyumlu bir birliktelik ve bundan doğan süreklilik, Platon açısından ilkesel bir öneme 

sahip. Ne tür bir topluluk olursa olsun, eğer eğrilik amaç edinilmişse ve insanlar 

birbirlerine eğrilik edecekse bu topluluk iş görebilir mi diye soruyor Platon (Platon, 

1999: 41). Biraradalık söz konusuysa burada eğri tutum tam olamaz çünkü eğrilik, 

                                                           
1 Devlet metninin anlamı üzerine bkz. Schofield (2007). 
2 Eski Yunan’da siyasi düşüncenin temel kategorilerine genel bir bakış için bkz. Cartledge (2007). 



11 
 

karşındakini gözetmemeyi gerektirir. Ortak amaçlar doğrultusunda bu umarsızlığı 

engelleyen şey doğruluk3tur ve topluluk adına iş görebilme yalnızca eğri olmayarak 

olasıdır (1999: 42). 

Burada Platon, konuyu ayrıntılandırmaya geçmeden önce yöntemsel bir tutum belirliyor 

ve genelden özele doğru doğruluğun içeriğini belirlemenin daha uygun olacağına 

hükmediyor. Ona göre daha büyük olan, doğruluğu daha da fazla içermektedir (1999: 

56). Öyleyse toplum diyoruz ve toplumun kurucu ilkesi olarak Platon, özsel bir yargıya 

varıyor: 

 

“… Bence toplumu yapan, insanın tek başına, kendi kendine yetmemesi, başkalarını 

gereksemesidir. Yoksa toplumun kurulmasında başka bir sebep var mıdır? 

           … 

… bir insan bir eksiği için, bir başkasına başvurur, başka bir eksiği için de bir başkasına. 

Böylece birçok eksikler birçok insanların bir araya toplanmasına yola açar… (1999: 56).” 

           … 

“… bunlar (çalışanlar-bizim notumuz), toplumun içinde emeklerinin verimini, aralarında 

nasıl paylaşacaklar? Asıl bunun için kurmuştuk  toplumu (1999: 58).” 

 

Bu saptamalar ve şimdi aktaracağımız belirlemeler çok yalın olmakla birlikte insanlık 

tarihinin en temel özgünlüklerine göndermede bulunmaktadır. İnsan olmaya özgü 

gereksinimlerin zorlayıcı gücü ve birlikte yaşamanın bu gereksinimleri sağlamada 

doğurduğu kolaylıklar temelinde, kuşkusuz kime, neye göre, nasıl sorularının 

çetinliğine ilişmeksizin,  önce doymalıyız diyor Platon. Daha sonra barınma ve giyecek 

gereksinimi giderilmeli (1996: 56). Tüm bunlar belirli bir işi gerektirdiğinden, ki kişiye 

özgü iş istenilen biçimde gerçekleşirse doğruluk belirecektir (1999: 111), ister istemez 

işbölümü doğacaktır. Yine Platon düşünce tarihinde sıkça ifade edilen argümanları dile 

getirmekte: 

 

                                                           
3 Eyuboğlu ve Cimcoz çevirisi ekseninde bir kavramın adlandırılmasındaki değişimi belirtmemiz yerinde 

olur. Bu çeviride, adalet ve adil yerine doğruluk ve doğru kavramları kullanılmaktadır. Çevirmenlere göre 

böylesi bir kullanım, düşüncenin akışını ve bu kavramların halk diline yakınlığını daha tam sağlıyor 

(1999: 7). Bu nedenle ikili kullanımdan doğabilecek kavramsal birliğin zedelenmesini göze alarak Devlet 

metni çevirisi özelinde çevirmenlerin tercihlerine uyarak ilerlemeyi yeğledik. 



12 
 

“… İnsanlar yaradılıştan birbirine benzemezler. Kimi şu işe, kimi bu işe daha yatkın değil 

midir? 

… 

“…insan başka işlerle uğraşacağına, yaradılışına uygun olan işi zamanında görürse, iş 

gelişir, hem daha güzel, hem daha kolay olur (altını biz çizdik) (1999: 57).” 

 

Sosyal kuramın gerekliliği yavaş yavaş belirmekte. Gereksinimlerin artan çeşitliği, 

işbölümüne bağlı yetkinleşmeyle daha da incelikli hale gelen mallar, kendine 

yeterliliğin ötesine taşan bir toplumsal yapılanma… Platon, karmaşık örgütlenmeye 

doğru yönelen tarihsel evrimi ne de güzel resmetmiş: 

 

“…Gürbüz olan önceki toplum yetmiyor. Ona yaşamak için gerekli olmayan bir sürü işler, 

işçiler katacağız. Şehrimiz şiştikçe şişecek. Türlü türlü avcılar, renk ve çizgilerle çalışan 

sürü sürü resim ustaları, çalgıcılar, şairler ve şairlerin hizmetinde okuyucular, korolar, 

oyuncular, oyun kurucular, çeşit çeşit eşya yapmak için sürüyle işçiler… Bu arada kendi 

işlerimizi gördürecek kimseler de arayacağım… (1999: 60).” 

 

Kuşkusuz bu resim kuramsal bir egzersiz değil. Tersine, karşı karşıya kalınan gerçeğin 

özeti. Durağan, her şeyin yerli yerinde olduğu, gereksinimlerin en sınırda tutulduğu bir 

örgütlenmede doğruluk soruşturması pek tabii çok kolay olacak. Sosyal kuramın işlerlik 

kazanacağı, doğruluğun anlamının daha da karmaşık ve zahmetli hale geleceği yer, 

örgütlenmenin çok boyutlu bir evreye ulaştığı katmanlı toplum yapısı olacak. 

Çok katmanlı yapı doğallığıyla sınıfsal ayrışmanın daha da belirgin olmasını doğuruyor. 

Bir masal anlatımında ifadesini bulsa da verili olan, meşrulaştırılarak ortaya konuluyor: 

 

“…sizi yaratan Tanrı, aranızdan önder olarak yarattıklarının mayasına altın katmıştır. Onlar 

bunun için baş tacı olurlar. Yardımcı olarak yarattıklarının mayasına gümüş, çiftçiler ve 

öbür işçilerin mayasına da demir ve tunç katmıştır…(1999: 96).” 

 

Yöneten, yönetilen keskin ayrımı üzerinden şekillenen sosyal kuram son tahlilde tüm 

toplumun mutluluğunu gözetmeyi amaçlıyor (1999: 99). Tüm yurttaşlara verili koşullar 

altında mutluluk sağlayan bir devletin inşası (bilge, yiğit, ölçülü ve doğru eksenli) asıl 



13 
 

olandır. Bizim devlet tasarımımız diyor Platon, gerçekleşirse en iyisidir, bu ne kadar zor 

olsa da olanaksız değildir (1999: 173).  

Bu inşanın asli mimarı bilgiyle donanmış olan sınırlı sayıda kişidir. Bu bilgi, bilgelik 

olarak ifade edilir (1999: 107). Burada, sık sık vurgulayacağımız, Platon’un sosyal 

kuramı ve bilgi kuramı geçişliliğine vurgu yapmak yerinde olacak4. Bilginin aşkın 

karakterli oluşu ve edinilmesinin güç olması ile yönetenlerin sahip olabileceği bilginin 

değeri birbirini bütünlüyor gibi. Tüm sadeliği ile şu denebilir: yönetmek ayrıcalıklı, 

farklı bir bilgiye erişmekle olası. Yöneten kesimin sınırlı oluşu, bu bilgi kümesine 

herkesin varamayacağı yargısı ile temellendiriliyor. Görünenin ötesini bilmek ne kadar 

zahmetliyse yönetmenin bilgisi de o kadar zor elde edilmekte. Bu kuramsal inşanın 

doğal bir ayrım üzerinden şekillendiği savı tüm karşı çıkışları savuşturmaya yarar 

görünmekte. Doğanın, kimilerini filozof ve devlet adamı, kimilerini de –pek tabii 

çoğunluk- düşünmeden söyleneni yerine getirecek insanlar olarak yarattığı (1999: 149) 

savı Platon’un sosyal kuramını bütünlüyor5. Peki, bu bilge kişi nasıl iş görür sorusu 

anlamlı görünüyor: 

 

“Devleti ve insan huylarını, üstüne resim yapılacak bir bez gibi ele alacaklar, önce bu bezi 

temizleyecekler; bu da kolay bir iş değildir. Bugünkü kanun koyuculara benzemeyerek, 

filozoflar ister bir tek insanı, ister bütün bir devleti ele aldıkları zaman, kanunları çizmeden 

önce, insanın da devletin de temiz olmasını isterler, temiz değilse, kendileri temizlerler. 

… 

… durmadan bir modele, bir esere bakarak modellerini tamamlamaya çalışırlar. Bir yandan 

doğruluğun, güzelliğin, ölçünün ve diğer değerlerin özüne, bir yandan da, bunlardan 

insanlar için çıkarttıkları taslağa bakarlar. İnsan renklerini, sanatlarına göre ezer, birbirine 

karıştırır ve Homeros’un insanlarda rastlayıp da, Tanrısal dediği örneği, hep göz önünde 

tutarlar. 

… 

Yaptıklarından kâh bir çizgi siler, kâh onlara bir çizgi ekler, uğraşır didinirler; ta ki 

çizdikleri insan tabiatları Tanrılara görünebileceği kadar hoş görünsün (1999: 171, 172).” 

 

                                                           
4 Bu vurgu için bkz., Wood, 2008: 77.  
5 Wood, siyaset kuramlarının gelişimi ile tarihsel durum arasında muazzam bir karşılıklı ilişki ağı kuruyor 

(2008). 

 



14 
 

Ama hemen belirtilmeli ki böylesine katı bir ayrışma, yönetene sınırsız iş görme ya da 

bütünü umursamadan davranma hakkını vermiyor. Şu belirlemeler aslında hiyerarşinin, 

egemenliğin meşruluğunu dile getirdiği kadar, bütünün sürekliliğinin, uyumunun da 

gözetilen sosyalin inşasında önemini vurgular: 

 

“… kanunların kaygısı birtakım yurttaşlara ötekilerden üstün bir mutluluk sağlamak değil, 

yurttaşları ya inandırarak, ya zorlayarak birleştirmek, her birine toplum içinde görebileceği 

iş payını aldırmak, böylece bütün toplumu birden mutluluğa götürmektir. Devlet seçkin 

yurttaşlar yetiştirmeye uğraşıyorsa, bu onların keyiflerince yaşayıp, dilediklerini yapmaları 

için değil, devlet düzenini sağlamlaştırmaya yardım etmeleri içindir (1999: 187).” 

 

Uyuma, düzene ve inşanın aksamasına yönelik tehditler yok mu? Pek tabii ki var. 

Tarihsel gelişimle çok daha belirgin bir güç haline gelen işsiz ve mülksüzler kitlesi 

Platon için büyük bir sorun. Platon hayret uyandıran bir uzak görüşlülükle kendi 

düzeninin düşmanlarını ne de ilginç tarif etmekte: 

 

“…Mallarını ellerinden alanlara ve bütün yurttaşlara kin besler, gizli gizli toplanıp onlara 

kötülük etme yollarını ararlar. Bütün düşünceleri devleti yıkmak, düzeni değiştirmek olur 

(1999: 220).” 

 

Oysa bütün karmaşık çelişkileri, yönetimsel ayrılıkları çözecek ve bütünün istikrarını 

sağlayacak genel ilke Platon açısından çok nettir: 

 

“… biz herkes için, Tanrısal ve bilge bir varlığın buyruğu altına girmenin çok daha kârlı 

olduğuna inanıyoruz; bu varlık ister kendi içimizde olsun-en iyisi bu tabii-, ister dışarıdan 

yönetsin bizi…(1999: 255).” 

 

Bu durumda, nasıl bir bilge varlık sorusu gündeme gelecektir. Platon’un Devlet Adamı6 

yapıtı, bir ölçüde Tanrısal yönetici anlayışının dünyevi hale getirilmesi biçiminde 

yorumlanabilir. İdeal olanın, ideal işleyişin bir noktadan sonra gerçek olanın çeşitliliği 

ve değişkenliği karşısında belirleyici/düzenleyici olmaya yetmemesi, soruşturmayı 

                                                           
6 Bu metnin sade bir sunumu için bkz., Rowe (2007). 



15 
 

derinleştirmeye yol açıyor. Kuşkusuz, ideal olana mutlak bağlılık yok sayılmaksızın 

varolana yönelme ve ilkeleri varolan üzerinden şekillendirme, çözümlemeye temel 

alınmaktadır. 

Evrendeki iyi olan her şeyin Tanrı üzerinden tanımlanması ama bir süre sonra Tanrı’nın 

geri çekilmesi ile yardımsız kalan insanların bocalaması, sosyal düzenin inşasını anlamlı 

kılan bir durum. Tanrı’dan bağımsız kendi başına iş görme hali, insanların yaşamlarını 

düzenlemeye yol açmakta. Benzemeye çalıştıkları evrensel varlık gibi insanlar da diyor 

Platon, kendi kendilerinin egemeni olmaya başlıyorlar (2011: 60). 

Bu egemenliğin niteliği, sosyal düzenin ne olduğuna ilişkin açık bir kanıtı bizlere 

sunuyor. Platon’a göre insanlar üzerinde kurulması gereken egemenliğin mimarı krallık 

bilgisidir ve bunun ötesinde kimse hak iddia edemez (2011: 62). Tanrısal 

yönetici/düzenleyici güçten bu kadar çabuk dolaysız dünyevi kral egemenliğine geçiş 

kolaycı bir tutum biçiminde yorumlanabilir mi? Toplumsal yapılanmanın, insanlık 

tarihinin başlangıç evrelerinde dahi karmaşık doğasını kavrama güçlüğü böylesine bir 

benzeşmeye yol açmış olabilir. Kuşkusuz yöneten gücün az sayıda oluşu, ideal olanı 

bilme ve gerçeği ona yaklaştırmada Platon’un kuramı ekseninde bir kolaylık sağlıyor. 

Şöyle bir geçişliliği tekrar vurguluyoruz: ideal bilgi kendisini herkese açmaz ve bu 

nedenle az sayıda kişi yönetim bilgisine sahip olabilir. Böyleyse, sosyal düzenin 

çelişkili doğası çok sade/tekçi bir yönetimle giderilebilir: “Gerçek anlamda bir yönetim 

varsa bu yönetim altında bir ya da iki kişi iktidarı elinde tutmalıdır (2011: 86).” 

Öncesinde de belirtmiştik, Platon’un bilgi kuramı, sosyal kuramını kolaylaştırma işlevi 

görüyor gibi. 

Platon; gerçek olanı, yaşananı görüyor, biliyor ama sosyalin inşasında yönetme 

sorununun temeline, bu gerçeği koymamayı yeğliyor. Yönetim biçimlerinin, kısacası 

yönetme hakkının asıl belirleyeni Platon’a göre: 

 

“… ilkelerimize uygun davranacaksak yönetim biçimlerini birbirlerinden ayırmaya yarayan 

kavramların, bir, birçok, çokluk, zor kullanma, istenilerek yapma ya da fakirlik ve zenginlik 

olmadığını, bunların bir bilimle ayrıldıklarını göstermeliyiz (abç)… 

… 



16 
 

… İnsanları yönetme bilimi en zor bilimdir ve zorlukla elde edilir. Böyle bir bilim hangi 

yönetim biçiminde bulunur? Eğer bilgili kralla rakiplerini birbirinden uzaklaştırmak 

istiyorsak bu bilimi incelemeliyiz (2011: 85, 86).”  

 

Gerçek bilime hakim olan yönetim biçimi altında yönetici azınlık, devleti, bilim ve 

doğruluk temelinde gözetir ve iyi kalmaya özen gösterirse böylesine bir yönetim tek 

doğru yönetim biçimi olacaktır (2011: 87). Bu doğru yönetim biçiminde kölelere çok az 

da olsa bir rol verilmesi dahi kabul edilemez. Üretici ya da ticaretle ilgilenen kesim ise 

olsa olsa yönetimde değil ticarete ilişkin konularda söz sahibi olabilirler (2011: 82). 

Kitlelerin yönetim sürecinde bu şekilde dışta tutulması bizi yine bilgi kuramı/ sosyal 

kuram geçişliliğine ulaştırıyor: 

 

“Çok sayıda insan bir topluluğu yönetmek için böyle bir politik bilgelik ve akla asla 

tamamen sahip olamayacaktır. Tam aksine bu tek doğru yönetimi küçük bir azınlıkta, 

birkaç kişide hatta yalnızca bir kişide olmasını beklemek gerekir. Diğer yönetimlere ise 

doğru yönetimin bazen iyi, bazense kötü taklitleri demek gerekir (2011: 92).” 

 

Yöneten/yönetilen ayrımının bu kadar kesin ve doğal ortaya konduğu bir yapıda, bu 

keskin ayrımdan doğacak uyuşmazlıkları bir tarafa koyacak olursak, genelin adına 

uyum, süreklilik ve mutluluk gözetilmektedir. Dokumacı ve dokuma benzetmesi sosyal 

kuramı daha açık ediyor. Her şeyi daha güzel biçimde dokuyan devletin yönetim 

bilgisinin sahibi kral, yönetimsel örgütlenmeyi ölçülü ve enerjik insan karakterlerini 

dengeleyerek sağlar ve böylece Platon bir ölçüde son sözünü söyler: 

 

“… krallık bilimi her ikisi de insani olan enerjik ve ölçülü karakterleri bir araya getirerek 

her iki hayatı anlaşma dostlukla bir araya getirdiği, böylelikle kumaşların en güzelini, en 

harikasını oluşturduğu, her kentte köle ve efendi olsun, tüm halkın bu kumaşın içinde 

olduğu, herkesin mekiği dokuduğu, kente durup dinlenmeksizin hak ettiği mutluluğu 

verdiği ve böylece onu emir ve yönetimi altında tuttuğu zaman, devlet sanatının dokuduğu 

kumaşın, hiç aksamdan eridiğini söyleyebiliriz (2011: 114).” 

 



17 
 

Platon’un sosyal kuramının daha da net bir görünüm kazandığı, öncesinde ortaya konan 

genellemelerin somutlandığı, ayrıntılandırıldığı Yasalar7metni, insanın özelliklerinin 

neliği soruşturmasından hareketle toplumun iyiliğini, güzelliğini kurgulamayı amaçlar. 

Yasal kurumlar en iyi amaca göre düzenlenirler ve en iyi şey barış ve karşılıklı iyi 

niyettir (2012: 52, 53). İyi olan, Platon’un sisteminde iki ayrı düzlemde anlam bulur. 

İdeal olan, tanrısal olan, tüm saflığı ile beliren birbirleriyle ilişkili tanrısal iyiler: aklı 

başındalık, ölçülü bir huy, adalet ve yiğitliktir. Tanrısal iyilere bağlı ve ikincil olan 

insansal iyiler: sağlık, güzellik, bedensel güç ve sağduyudan yoksun olmayan zenginlik. 

İyi olanlar böyle tanımlandığından ve tanrısal iyiler en temele konulduğundan 

yurttaşlara bu iyiler ekseninde yaptırımlar getirilmelidir (2012: 57). 

Yaptırımın ifadesi olan yasanın oluşumunda yasa yapıcı, yasaya neden olan insanı 

çözümlemelidir8. Burada insan alışkanlıklarını şekillendiren haz ve acı belirlemesi, 

düşünce tarihinde söylenegelen argümanlara kaynaklık eder nitelikte. Çözümleme çok 

sade: 

 

“… acı ve haz doğal olarak fışkıran iki pınar gibidir: bunlardan gerektiği yerde, gerektiği 

zaman, gerektiği kadar alan, devlet olsun, birey olsun, her canlı varlık mutlu olur, buna 

karşılık bilinçsizce ve zamansız alan, mutsuz yaşar (2012: 64).” 

 

Peki, böylesi tekil bir durumun genel olan, yasa olanla bağı nasıl kurulabilir? En temel 

dürtülerimize ek olarak sanılara sahibizdir ve en önemlisi; iyi kötü ayrımını yapan bir 

uslamlama yetimiz vardır. Eğer uslamlama genelin ortak kararı haline gelirse yasa 

oluşmuş olur (2012: 76). Burada, akılsal olanla yasa olanın biraradalığı Platon’un sosyal 

kuramı için ilkesel önemdedir. 

Yasanın gerekliliği, sosyal düzeninin çarpıklıkları ölçüsünde zorunlu, anlamlı. 

Zenginliğin nasıl üretildiği, bölüşüldüğü temel problemine değinmese de çarpıklığın 

adını koyarken Platon, yüzyıllara ışık tutmakta: 

 

                                                           
7 Laks’a göre bu metin bir anlamda Platon’un siyaset felsefesinin ‘politikleşmesi’ biçiminde görülebilir 

(2007: 268). 
8 İnsanı anlama çabası olarak siyaset (Platon, 2012: 84). 



18 
 

“…Zenginlik ile yoksulluğun olmadığı bir toplulukta, işte en soylu karakterler bu 

toplulukta yetişebilir: çünkü ne küstahlık ne de haksızlık, ne rekabet ne de kıskançlık 

görülüyor… (2012: 123).” 

 

Düzenin işleyişinde önemli görülen bu maddi yapı, gelişime bağlı olarak çelişkileri 

sürekli arttırmaktadır. Her şeyin kendi isteğimize uygun olmasını talep edersek 

çelişkileri aşmak olası görünmüyor. Bu karmaşanın düzenlenmesi, Platon’dan 

bekleneceği üzere, bütün insansal tutumların akla uymasını hedefleyerek olası. Bunun 

genel biçimi ise yasa koyucu devlet adamının –ölçülü ve sağduyulu olan (2012: 141)- 

yasal düzenlemeleri bu ölçüte göre inşa etmesidir. Platon daha da ileri giderek, çoğu 

toplumsal çöküşlerin asli nedenini insansal tutumların bilinememesi biçiminde yorumlar 

(2012: 136) ve bu, son tahlilde aklın düzenleyici gücünün temel önemine işaret eder. 

 

“… uyumların en güzeli ve en önemlisine en büyük bilgelik demek çok doğru olur; akla 

uygun yaşayan kişi, bu bilgelikten pay almıştır bundan yoksun olan ise, ocağını söndürür ve 

hiçbir şekilde kentin kurtarıcısı olamaz, bunları bilmediği için tam tersi olarak ortaya 

çıkar… (2012: 138).” 

 

Yönetici yöneten keskin ayrımının ele alınışında maddi/manevi ayrıcalıkların 

belirleyiciliği dikkat çekici. Manevi alanda: ana-babanın çocukları, yaşlıların gençleri 

yönetmesi uygun görülmekte. Maddi temelde ise soyluların soylu olmayanları ve 

efendilerin köleleri yönetmesi benimseniyor. Ama en önemlisi diyor Platon, bilgisizin 

boyun eğmesi, bilgenin de önderlik edip yönetmesidir (2012: 139). 

Yönetme hakkının erdemle ilişkisi Platon açısında ilkesel öneme sahip. Öyle ki, 

yönetmenin gerisindeki maddi zenginlik koşulunun, erdemli olunmadığı sürece hiçbir 

anlam ifade etmediğini belirterek hoş bir örneğe başvuruyor. Diyor ki, nasıl bir kişi hızlı 

koşuyor ya da güzel diye bir makama atanmıyorsa sırf zengin diye de makam sahibi 

olmamalı. Bunun için erdem zorunludur ve dahası ölçülü de olunmalıdır (2012: 147). 

Platon sosyal düzenin inşasını gözetirken, sürekli vurguladığımız üzere maddi 

gerçekliği yani bozan, çürüten, insanları yanılsamaya uğratan alışverişi, zenginlik 

birikimini (2012: 158) biliyor, kavrıyor olsa da çözümü, düzenlemeyi hep ilkeler ve akıl 

aracılığıyla verili gerçeğe dayatmaya yöneliyor. Yaşamda kalmak, gereksinimleri 



19 
 

karşılama uğraşı dahi nihayetinde ömür boyunca erdemli olmanın karşısında 

ufalanmakta9 (2012: 161). Gerçeklik karşısında Platon’un ısrarcı olduğu düzenleyici 

güç şöyle tariflenir: 

 

“… ben ancak şu yasanın doğru olduğunu düşünüyorum: bir okçu gibi her seferinde 

yalnızca güzel bir şeyi hedefleyen ve ister zenginlik olsun ister bunun gibi erdemden uzak 

başka şeylerden biri olsun, bunların hepsini göz ardı eden yasa… (2012: 159).” 

 

Bir taraftan toplumsal yapının işleyişini kendi iç mantığının ötesinde ele alıp, aklı 

düzenleyici temel güç olarak tasarlama uğraşı, öte yandan insana özgü olan 

yönetimin/düzenin insanın doğasını soruşturmayı gerektirmesi ama her kazı denemesi 

sonucu insanın yaşama ilişkin açmazları ile karşılaşılması, Platon’u sık sık vurguladığı 

şu sonuca evriltiyor: 

 

“… hiçbir insan yapısı, kendini bilmezliğe ve adaletsizliğe sürüklenmeden insan işlerini 

kendi başına yönetmeye yeterli değil. İşte böyle düşündüğü için, o zamanlar kentlerimize 

insanları değil, daha tanrısal, daha üstün soydan gelme daimonları yönetici ve kral olarak 

getirmiş… (2012: 170).” 

 

İnsanı inceleme çabasının zorluğu, dolambaçlı oluşu bir ölçüde kestirme bir çözüme 

yöneliyor: 

 

“… Bizim için her şeyin ölçüsü dedikleri gibi ‘insan’ değil, daha çok tanrıdır. Öyleyse 

onunla dost olacak kişinin, olabildiğince ona benzemesi zorunludur, ve bu temellendirmeye 

göre içimizden ölçülü olanı, kendine benzediği için tanrı sever, ölçülü olmayan ise tanrıya 

benzemez, ona düşmandır ve adaletsizdir; öteki şeyler de aynı uslamlama ile böyledir… 

(2012: 174).” 

 

Ama şunun belirtilmesinde yarar var. Toplum ötesinde yer alan ve nihai düzenleyici 

olarak benimsenen güç ile toplumun kendi devinimi içinde oluşan açmazlara yönelik 

çözüm önerileri birbirlerinden bütünüyle kopuk değil. İnsan karmaşasından bunalan 

                                                           
9 Welles’in ifadesiyle antik dönem düşüncesinde iktisat, siyasetin ve etiğin sınırlaması altındadır (1948: 

101). 



20 
 

Platon, tanrısal akla yönelse dahi yaşamın kendi çelişkilerini ve bunlara yönelik çözüm 

önerilerini tümüyle öteye havale etmez. Belki de söz konusu olan, verili yapının 

karmaşası karşısında bir çıkışsızlıktır. Saf, akılsal, erdemli, ölçülü tanrısal özelliklere 

uymaya çalışan yönetici grubu ile pratik sorunlara yönelik çözümler bir arada ele 

alınıyor ama yönetimin saflığı ile gerçek problemlerin kiri neden ayrı ayrı 

konumlandırılıyor? Oysaki bunlar iç içe değil mi? 

Devletin dayanağı ve nihai çıkış yolu hakka saygı göstermek (yani öte dünya) ve mal 

canlısı (yani maddi yaşam) olmamak biçiminde görülüyor (2012: 199). Evet, bir çırpıda 

toplumun kurtulamayacağı zenginlik/mülkiyet sorunu Platon’a uzak değil. ‘Dostların 

malı aslında ortaktır’ ilkesi yerleştiğinde en iyi yasalar belirmiş (2012: 202) olsa da hem 

zengin hem de erdemli olmanın biraradalığı olası değildir (2012: 206). Ama maddi 

zenginliğe aracı olan para tümüyle yadsınmıyor, yalnızca değerler sıralamasında aşağıda 

yer alıyor: 

 

“… paraya gösterilen özen en son ve üçüncü sırada gelmeli, ortada bedene, en başta da ruha 

özen göstermeli… devlet biçimi, değerler bu şekilde sıralanmışsa, doğru yasal düzene 

oturmuş demektir… (2012: 208).” 

“… Bütün kentlerde zenginlik hakkında gerçeği söylemek, yani zenginliğin amacının 

beden, bedenin amacının da ruh olduğunu söylemek, en iyisi ve en güzelidir; zenginliğin 

doğal olarak hizmet ettiği amaçları iyi olmakla birlikte, ruhun ve bedenin erdeminden sonra 

üçüncü sırayı alabilir. Bu düşünce mutlu olmak isteyen insanın zengin olmayı değil, 

adaletle ve ölçüyle zengin olmayı amaçlaması gerektiğini öğretecektir… (2012: 364).” 

 

Zenginliğin dolaysız göstergesi olan paranın sosyal düzen adına dolaylı bir konuma 

yerleştirilmesi, asıl önemin ruhsal yetkinleşmeye verilmesi Platon’da ilkesel bir tutum. 

Aslında şöyle bir geçişlilik dile getirilebilir: ruhsal ve akılsal olanla doğal olanın 

benzerliği, buna karşılık para ve ticaret ile yapay olanın benzerliği. Sanki doğal olanın 

yapay olandan bağımsızlığı söz konusu olabilirmiş gibi. Siyaseti adalet olarak ifade 

eden Platon, bu adaletin herkesin doğal yapısına göre maddi/manevi pay alması ile 

anlam bulacağını söyler (2012: 222). Ona göre eşit olmayanlara kendi sınırları içinde 

eşitlik uygulamak en doğru yöntem. Yoksa eşit olmayanlara eşit davranmak değil. Bu, 

eşitsizliktir Platon açısından (2012: 221). Doğru adaletten sapan eşitlik ve hoşgörü 

mükemmel olanı bozuşmaya uğratır (2012:222). Gerilim bizce dikkat çekici. Sosyali bir 



21 
 

ölçüde ideale yöneltme çabası, bir ölçüde de sosyalin verili yapısını meşrulaştırma 

çabası. 

Yasanın varlığı, bir bakıma farklı bir sosyalin inşasında gerekli olduğu kadar görünür 

sosyalin meşrulaştırılmasında da anlamlı görülmekte. Köle ile özgür kişi ve efendi 

arasında bir ayrım gerektiğine göre diyor Platon ve insanın huysuz bir canlı olduğunu da 

düşünecek olursak insan, bu zorunlu ayrıma pek de kolay razı olmaz (2012: 247). En 

basit düzenlemeden en karmaşık yasa inşasının mantığını belki de bu durumun 

kendisiyle ilişkili görebiliriz. 

Platon’un sosyal kuramını, yapılagelen tüm ayrıntılandırmaları kapsamı içine alan ve 

düşünce tarihinde izlerine sıkça rastlanılan en soyut ifadesi ile özetleyelim: 

 

“… insanların kendileri için yasa koymaları ve bu yasaya göre yaşamaları zorunludur, 

yoksa en vahşi hayvanlardan hiçbir farklılıkları kalmaz. Bunun da nedeni şudur: hiçbir 

insan bir devlet içinde yaşamak için insanlara yararlı olan şeyi anlamaya, anlasa bile her 

zaman en iyisini yapabilmeye ve bunu istemeye yaradılıştan yeterli değildir. Her şeyden 

önce gerçek anlamda devlet yönetme sanatının bireysel olanla değil, toplumsal olanla 

ilgilenmesi gerektiğini- çünkü devleti toplum çıkarları bir arada tutar, bireysel çıkar ise 

dağıtır- ve toplum çıkarları bireysel çıkardan daha iyi kollanırsa, her ikisinin de toplumun 

da bireyin de bundan yarar sağlayacağını anlamak zordur… (abç) (2012: 370).” 

“… devletin tümü ve aileniz için en iyi olanı, yalnızca bunu gözeterek ve bireyin çıkarını 

ikinci sıraya koyarak, ki doğrusu da bu, öyle yasa koyacağım. Böylece siz bize iyi niyetle 

boyun eğip insan doğasına göre gideceğiniz yere gidin, bizden elimizden geldiğince en 

büyük özeni göstererek sizin öteki işlerinizle en ince ayrıntılarına kadar ilgileneceğiz 

(abç)… (2012: 434).” 

 

Ve karşımızda genelin en geneli, Platon’un sosyal kuramının çekirdeği yer alıyor. Tanrı, 

toplum, birey ilişkisinde Platon’un yöntemi çok berrak: 

 

“… En küçük etken ve edilgen duruma bakmak ve en son hedefi en ince ayrıntısına kadar 

gerçekleştirmek üzere, bunların her birinin başına bir yönetici koymuştur; bunlardan biri de 

sensin, sefil, küçücük de olsa her zaman bütüne bakan ve yönelen parçalardan birisin; oysa 

sen her türlü oluşumun bu sayede ortaya çıktığını, evrenin yaşamında mutlu bir özün olması 

için oluştuğunu, onun senin için değil senin onun için var olduğunu anlamıyorsun. Nitekim 

her hekim, her usta el sanatçısı her şeyi bütünü göz önüne alarak yapar, en üstün amaca 

yönelen parçayı bütün için gerçekleştirir, bütünü parça için değil… (abç) (2012: 410).” 

 



22 
 

Onun senin için değil senin onun için var olduğunu anlamak! Bu düzen kurgusunda 

yoksa parça bütüne kurban mı ediliyor? Yönetim bilgisinin zor elde edilebilirliği, bu 

bilginin saf hali olan yasanın bir ölçüde kutsal, aşkın karakteri, tam da insan için inşa 

edilen düzeni katılaştırmakta ve bu, sıradan insanı, baskılamakta, araçsallaştırmaktadır. 

Düzen inşasında sürekli karşımıza çıkacak olan bireysel, genel/toplumsal çıkar 

ayrılığının keskin ve bir ölçüde tek taraflı bir çözümlenişiyle karşı karşıyayız. Genel 

çıkarın yasa üzerinden tariflenişi, parçanın bütüne zor yoluyla bağımlı kılınışı ekseninde 

ideal birliğe varış söz konusu. Durum bu olduğundan; parça, bütün ilişkisinde 

Aristoteles’in hocasına ters düşecek bir atılganlıkla parçayı, insanı, düzen kurgusunda 

merkeze koyma gayretinin, her ne kadar düzen soruşturmasında hocasının ana temasının 

dışına taşamayacak olsa da açık edilmesini önemsiyoruz. Öğrenci Aristoteles, büyüden 

kurtulamasa da, genel doğruları, özel durumları açıklamada ilke saysa da, hocasının katı 

kurgusundan bir ölçüde sapacaktır. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



23 
 

1.2. BİR İYİ YAŞAM FİLOZOFU: ARİSTOTELES 

Sosyalin inşasının asli harcı insanla bütünüyle karşı karşıya gelip, onun doğasını, 

eğilimlerini, fazlalarını, eksiklerini ana ilkeler ekseninde soruşturmamız gerekiyor. 

Genel doğruların, bütüne ilişkin soyut belirlenimlerin ötesine geçebilmek için bu 

karşılaşma kaçınılmazdır. Bir bakıma insanın neliği tartışması; sosyalin, düzenin ve 

bunların devindiricisi siyasetin ve düzenleyicisi yasanın ne olduğunun/olacağının da 

dolaysız göstergesini ifade edecektir. O halde bu harcın kavranmaya çalışıldığı 

Nikomakhos’a Etik önemli bir zemini bize sunuyor. 

İnsanın merkeze konulup sosyale ilişkin tüm yapıp etmelerin bu merkezden güç alması 

ve sürekli onu gözetmesi ilkesel bir öneme sahip. Sosyal düzene dair tüm etkinliklerin 

kapsayıcısı olan siyasetin en yalın amacı “insan için iyi olanı” hedeflemesidir 

(Aristoteles, 2012a: 10). Öyleyse, toplumsal düzen için tasarlanan araçlar, nihayetinde 

insanın iyi durumda olmasını amaç edinmelidir. Kuşkusuz karşımızda yeni bir problem 

alanı beliriyor: iyi ne? 

 

“… Her bilgi ve her tercih bir iyiyi arzuladığına göre, siyasetin arzuladığını söylediğimiz 

şey ve tüm yapılabilecek iyilerin en ucundaki şey nedir? Adı konusunda pek çok kişi 

anlaşıyor, hem sıradan kişiler hem de seçkin insanlar ona mutluluk diyorlar, iyi yaşamayı 

ve iyi durumda olmayı da mutlu olmakla bir tutuyorlar. Ama mutluluğun ne olduğu 

tartışma konusudur, çoğunun ondan anladığı da bilge kişilerinkiyle aynı değil… (2012a: 

11).” 

 

Burada iyi/mutluluk bağına dikkat çekmek isteriz. İyi olanı en saf haliyle kendinde 

amaç biçiminde belirleyen Aristoteles, kendisi amaç olan tek bir şey varsa diyor, aranan 

bu olmalıdır. Eğer çok şey arıyorsak burada da en çok kendisi amaç olanı aramalıyız 

(2012a: 16). Bu durumda, bağımsız olan ve tüm etkinliklerin kendinde amaç olarak ona 

yöneldiği şey şöyle dile getirilir: 

 

“… En çok mutluluğun böyle bir şey olduğu düşünülüyor, çünkü onu hiçbir zaman başka 

bir şey için değil, hep kendisi için tercih ediyoruz; ama onuru, hazzı, usu ve her erdemi hem 

kendileri için tercih ediyoruz… hem de mutluluk uğruna, onlar aracılığı ile mutlu 

olacağımızı düşündüğümüz için tercih ediyoruz…, tek başına ele alındığında yaşamı tercih 

edilecek kılan ve hiçbir eksiği bulunmayan şey diye kabul ediyoruz; mutluluğun da böyle 

bir şey olduğunu, üstelik her şeyden çok tercih edilir olduğunu ve başka şeyler arasında 

sayılamayacağını düşünüyoruz… (2012a: 17).” 



24 
 

 

Kavram bir başka kavram üzerinden tanımlanınca zorluk da o ölçüde artıyor. Şimdi de 

mutluluk nedir sorusuyla karşı karşıyayız. Mutluluğun ne olduğu ve nasıl elde edildiği 

tartışması ile birlikte (2012a: 20, 21) Aristoteles’in vardığı sonuç şudur: 

 

“… [bir insana mutlu diyebilmek için] hem erdemin tamı hem de yaşamın tamı gerekli… 

(2012a: 22).” 

“… mutluluk değerli ve kendisi amaç olan şeylerdendir. Bunun böyle olduğu, mutluluğun 

ilk şey olmasından da görünüyor; çünkü hepimiz bütün öteki şeyleri onun uğruna 

yapıyoruz; iyi şeylerin başını ve nedenini de değerli ve tanrısal bir şey olarak kabul 

ediyoruz (2012a: 27).” 

 

Ve insanın yönelmesi gereken, böyle olması en istenir durumdur diyebileceğimiz 

aşamaya yeni bir kavram daha ekleniyor: erdem. İlk olarak bir ayrım üzerinden erdem 

sınıflanmakta: düşünce erdemleri: bilgelik, doğru yargılama ve aklı başındalık; karakter 

erdemleri: cömertlik ve ölçülülük (2012a: 29). Aristoteles, düşünce tarihinde insana 

özgülüklerin nasıl oluştuğu, şekillendiği konusundaki tartışmalara şaşırtıcı bir başlangıç 

sunuyor: 

 

“… erdemler ne doğal olarak ne de doğaya aykırı olarak edinilir; onları edinebilecek bir 

doğal yapımız vardır, alışkanlıkla da onları tam olarak geliştiririz… (2012a: 30).” 

 

Bu alışkanlıkların şekillenmesinde haz ve acı belirleyici diyebiliriz. Erdemle ilişkili 

eylem ve etkilenim içinde olan insan, devinim içinde haz ya da acıyla karşılaşacağından 

erdem ile haz/acı bağı söz konusu olacak (2012a: 32). Aristoteles’in soruşturmasında 

şöyle bir halkalanma belirmektedir: ona göre insan, bir ‘etkilenimler’ kümesi içinde. 

Haz ve acıdan doğan etkilenimlere zemin sunan yapımız ‘olanak’ biçiminde ifade 

ediliyor. Ve süzüle süzüle en gelişkin evrede ‘huy’ beliriyor ve şöyle tarifleniyor: 

etkilenimlere gösterilen tepki düzeyi (2012a: 35). Burada kısaca; etkilenim ve olanağın 

pasif, huyun ise aktif bir insana özgülük içermesi, erdemin huyla ilişkisini ortaya koyar. 

Peki, nasıl bir huy? 



25 
 

 

“… erdem, tercihlere ilişkin bir huy: Akıl tarafından ve aklı başında insanın 

belirleyeceğiyle belirlenen, bizle ilgili olarak orta olanda bulunma huyudur… (2012a: 37)” 

 

Erdem buysa, insanın kendinden hareketle ortaya koyduğu özelliklerinin, insanlar arası 

ilişkilerde neye denk düştüğünü araştırmak kuşkusuz soruşturmayı boyutlandıracak. 

Aristoteles, çözümlemesinde öncelikle insanın kendine özgü sınırlarını belirleme ve bu 

özgülükten hareketle iyi olmanın ilkelerini ortaya koymaya yöneldi. Şimdi, insanın 

kendi içinde çözümlenişi, birlikte yaşam temelinde nasıl bir özgünlükler kümesi 

oluşturabilir sorusuyla boğuşmanın zamanı. Birlikte yaşamın bir ölçüde büyüsel gücü 

olan yasalar, Aristoteles’in sığınağı: 

 

“… Yasalar ise herkes için konulur: Ya herkesin ortak yararını ya da en iyilerin yararını, 

[erdem bakımından] önde gelenlerin yararını ya da bu tür bir başka bakımdan yararlı olanı 

hedef edinirler. O halde siyasal biraradalıkta mutluluğu ve onun öğelerini oluşturan ya da 

koruyan şeylere bir anlamda adil şeyler diyoruz... (2012a: 92).” 

 

Oluşturan, koruyan ve istikrarı doğuran yasaların, adaleti ifade etmesi anlamlı 

görünüyor. Birey, toplum ilişkisinde en saf haliyle iyiyi, güzeli birey adına erdem 

simgelerken, toplum adına adalet simgeliyor. İlişkili olan bu iki kavram özce şuna denk 

düşmekte: 

 

“… adalet erdemle aynı şeydir, ama adaletin olduğu şey ile erdemin olduğu şey aynı 

değildir: Başkasıyla ilişkide sözkonusu olduğunda adalettir; kendi başına böyle bir huy 

sözkonusu olduğunda erdemdir… (2012a: 93).” 

 

Biraradalığın sürekliliğinin bir ölçüde güvencesi olan adaletin önemi yadsınamaz ama 

dahası var. Nedir bizi bir araya getiren? Platon’un işlediği maddi gereksinimlerin 

bağlayıcı gücü ve bunun aracı para yine vurgulanmaktadır; bir anlamda sosyal kuramın 

çekirdeği ile karşı karşıyayız şu alıntıda: 

 



26 
 

“… insanlar birbirlerine bir şeyler alıp verme sayesinde birarada bulunuyorlar… değiş 

tokuşu yapılan her şeyin belli bir şekilde karşılaştırılabilir olması gerekir. Para da bu 

yüzden ortaya çıkmıştır ve o  bir anlamda ortayı buluyor [aracı oluyor]; çünkü her şeyi 

ölçer, dolayısıyla aşırılığı ve eksikliği de ölçer,… Eğer bu böyle olmasaydı, değiş tokuş ve 

biraraya gelme de olmazdı,…her şey tek bir şeyle ölçülmeli. Bu ölçü ise gerçekten de 

ihtiyaçtır; o her şeyi birarada tutar. Nitekim insan hiçbir şeye ihtiyaç duymasaydı ya da 

ihtiyaçları farklı olmasaydı, ya değiş tokuş olmazdı ya da böyle değiş-tokuş olmazdı. 

Uylaşımla, ihtiyacın değiş-tokuşunda kullanmak üzere para getirilmiştir … Nitekim eğer 

değiş-tokuş olmasaydı birarada olma da olmazdı, denkleştirme de olmasaydı, değiş-tokuş 

olmazdı… (abç)  (2012a: 100, 101).” 

 

Buradaki gerilime dikkat çekmek isteriz. Gereksinimlerin zorlayıcı gücüyle insanların 

birlikteliği pek doğal görülürken, gereksinimlerin karşılıklı doyurulmasında araç olan 

para, son tahlilde işe yaramaz hale getirilebilir denmekte10. Kuşkusuz para, işlevsiz 

kılınabilir ama verili koşullar altında uylaşımla yaşama girmiş olsa dahi, paranın 

kendine özgü bir zorunluluk yarattığını sanırız söyleyebiliriz. Öyle ki, en basit düzeyde 

alım satıma aracı olması, onun edinilmesini, elde tutulmasını ve dahası alım satımın 

çeşitlenmesi, yeni gereksinimlerin belirmesi ölçüsünde biriktirilmesini istem dışı bir 

zorunluluk olarak duyurur. 

Doğal11 ve uylaşımsal olanı sosyalin inşasında, siyasi hukukta ve yönetim biçiminde 

gözleyebiliriz. Aristoteles’e göre siyasi hukukta doğal olan, her yerde aynı güçtedir ve 

kanılara göre değişmez; uylaşımsal olan ise değişime açıktır (2012a: 104). Yine 

Aristoteles siyasi düzenlerin aynı olmadığını ama sadece bir yönetim biçiminin doğaya 

göre en iyisi olduğunu çünkü adaletin ve yasaya uygunluğun en belirleyici genellik 

olduğunu vurgular (2012a: 105). 

                                                           
10 Paranın tali konumlandırılışı, iktisadi yapının da tali olduğuna kanıt sunabilir mi? Her şeyden önce 

Moses I. Finley, antik dönem iktisat kavramsallaştırmasının kullanılagelenin dışında farklı bir kavram 

seti, model üzerinden yapılabileceğini savunuyor (Finley, 1973: 27). Buna ek olarak; birikim, piyasa, 

değer yasası, fiyat gibi çözümleme araçlarımızı düşünecek olursak Aristoteles’te iktisat ve iktisadi analiz 

konu dışıdır (Finley, 1970). Aristoteles’te iktisadın; ev, toprak, mülkiyet ve kendine yeterlik ekseninde ele 

alınışı ve politik/sosyal inşaya işlevsel katkı sunması (Aristoteles, 1991) Finley’in yorumunu doğruluyor 

gibi. Bununla beraber polis/oikos bütünlüğünde Wood’a göre “oikos’taki hiyerarşi ilkesi, polis’teki 

ilişkilerin tanımlanmasında da kritik bir rol oynar. Aristoteles, siyasi hakların dağıtımına uygun düşen 

eşitlik ve eşitsizlik ölçütlerini, hane halkındaki zorunluluk ve özgürlük ilkelerinden çıkarır (Wood, 2008: 

107).” Bu durumda, hane halkı iktisadın çekirdeğini oluşturduğundan iktisadi olanın siyasi olan üzerinde 

belirleme gücü ile karşı karşıyayız. Ama bu belirleme siyasi yapı için yalnızca bir zemin mi sunuyor 

yoksa doğrudan bu yapıyı belirliyor mu? Yaşamsallığı tartışma dışı olan maddi ilişkiler ağının sınırlı 

gelişimi çerçevesinde, iktisadi olanın bu düzeyde daha çok bir zemin oluşturduğu savlanabilir. 

Çalışmamızın ilerleyen sayfalarında ortaya koyacağımız üzere, iktisadi olanın belirlenimin gücü, 

kapsayıcılığı, maddi ilişkilerin derinleşmesi ölçüsünde berraklaşacak ve bu doğrultuda düzen kuramı 

iktisadi olanı merkeze koyarak kendini var edebilecektir. 
11 Aristoteles’te etiğin ve politikanın doğalcılık ekseninde nasıl işlendiğine ilişkin değerli bir okuma için 

bkz., Miller (2007). 



27 
 

Genelin, en temel ilkenin belirleyiciliği, insanlar arası ilişkilerin sürekli ya da geçici 

oluşunda asıl eksen konumundadır. Aristoteles’in sorusu öze ilişkin: 

 

“… acaba insanlar ‘iyi’yi mi yoksa kendileri için iyi olanı mı seviyor?... (2012a: 156)” 

 

Fazlasıyla açık olan; ilkesel, kendinde iyi üzerinden kurulan ilişkilerin kalıcılığı, diğer 

tarafta sevilenin kendisinden kaynaklı olmayıp sevilenden türeyen ‘yarar’ ya da ‘hoş’un 

geçiciliğidir. Öyle ya, kişilerin hep aynı kalamayacağını düşünecek olursak yaralı ve 

hoş olan şeyler de değişime, dönüşüme uğrayacaktır (2012a: 157). 

Kişilerin bir araya gelişinde yarar belirleyici bir öğe. Ama bu yararın özel, anlık 

olmayıp genel adına gözetilmesi, biraradalık açısından temel bir öneme sahip: 

 

“… Bütün ilişkiler toplumsal ilişkilerin parçaları gibi görünüyor. Kişiler yaşama gerekli 

olan şeylerden birini sağlamak için ve bir yarar için biraraya geliyor. Toplumsal ilişki yarar 

uğruna konmuş bir ilkeden yola çıkan ve süren bir ilişki gibi görünüyor. Yasa koyucular da 

buna çabalıyor, ilişkiye yararlı olana ‘adil’ diyorlar… siyasi biraradalık o andaki yararı 

değil, tüm yaşam için gerekli yararı gözetir… (2012a: 166, 167).” 

 

Karşımızda, sosyalin inşasında yüzyılların ana sorunu beliriyor. Özel yarar (çıkar), 

genel yarar ayrışması üzerinden devinim içinde olan toplum; hangi güçle, nasıl, ne 

amaçla yararları ortaklaştırabilir? Toplumsal katmanlaşmaya bağlı türeyen farklı güç 

öğeleri, sahip olunan gücün devamlılığı adına kurulu yapının istikrarını gözetiyor 

olabilir mi? Sözde, belki de özde, toplumsal, siyasi yarar gözeten güç öbeği, özel 

yarardan hangi araçlarla bağımsızlaşabilir, bağımsız olabilir mi? Soru çok yalın: 

toplumsal ilişkiler bütününe dair son sözü kim söylüyor? Köleler asla değil. Öyle ya, 

“Köle canlı bir araçtır, araç ise cansız bir köle (2012a: 169).” Peki, pürüzsüz olması 

umulan biraradalık için insan nasıl eylemeli? 

 

“… İmdi özellikle güzel eylemler için çalışanları herkes destekler, över. Erdem böyle ise, 

herkes güzel için yarışınca, en güzel şeyleri yapmaya eğilimli olunca, hem kamuya gerekli 

olan her şey hem de her bir kişiye özgü en önemli iyiler varolabilir… (2012a: 186).” 



28 
 

 

Bu iyi olma durumu, tek kişinin özelinde olmasa gerek diyor Aristoteles. Bütün iyileri 

kişi, kendisi adına yeğlemiş olmamalı; çünkü insan, ilişkiler toplamıyla varolan bir 

varlıktır. Siyasal, doğa gereği birlikte yaşamaya eğilimli olan bir varlıktır (2012a: 188). 

İnsana özgülükler ve bunun sosyalle bağını soruşturan Aristoteles, bütün adına en 

ilkesel, soyut saptamalarını mutluluk, erdem, doğru ve mutluluğa hazzın da 

eklenmesiyle oluşan bilgece etkinlik ekseninde örüyor. 

Bir etkinlik olarak sadece kendisi için yeğlenen mutluluk nedeniyle bu tür etkinlikler 

erdeme uygunluk taşır. Etkinliğe kaynaklık eden erdem, Aristoteles için usa ilişkindir ve 

kesinlikle ‘iktidarda olmak’ta değildir (2012a: 205). İnsan doğasının verili koşullardan 

hareketle ele alınışı son tahlilde yine usa gelip bağlanıyor. Öyle ki, iktidarda olmayı bir 

eylem biçimi olarak görürsek, bu eylemin küçük bir değere sahip olduğu sonucuna 

varmalıyız. Us merkeze konulduğundan eylemin karşısında yer alan kuramın aşkınlığı 

en temele konulmalıdır (2012a: 210). Böyleyse ustan türeyen, onun ürünü olan 

toplumsal bağ aracı yasa, zorlayıcı bir etkiye sahip olacak. Aşkın bir gücü olan yasa 

‘doğru’yu buyurduğundan kimse onu yok sayamayacak. O halde en iyi şey diyor 

Aristoteles; yasaları eksen alan, kamusal doğru bir denetimin varlığıdır (2012a: 213). 

Değilse karmaşa kaçınılmazdır. 

Platon’da gördüğümüz bütüne bağımlı sefil insanın, Aristoteles’te yaşam etkinliği 

içinde daha merkezi bir konuma yerleştiğini vurgulamamız önemli olacaktır. Usa uygun 

eylediğinden mutlu yaşamı elinde tutan insan, aşkınlığın bir eklentisi değil tam da 

aşkınlığın çekirdeğinde yer alarak yaşamın asli kaynağı olarak tasarlanır Aristoteles’te: 

 

“…İmdi us, insandaki tanrıca bir şey ise, usa uygun yaşam da insan yaşamındaki tanrıca bir 

şey olacaktır. İmdi, insan olduğumuzdan insanla ilgili şeylerle, ölümlü olduğumuzdan 

ölümlülerle ilgili olan şeylerle ilgilenmemizi öğütleyenleri dinlememeli; kendimizi 

olabildiğince ölümsüzleştirmeli, bizdeki en üstün şeye uygun yaşamak için her şeyi 

yapmalı. Nitekim o, kütlece küçük olsa bile, olanak, değer bakımından her şeyi çok çok 

aşar. Asıl olan, en iyi olan o ise, her bir kişiyi o kişi yapanın da us olduğu görülse gerek… 

(2012a: 208).” 

 



29 
 

Şimdi bu ussal varlık kabulünden hareketle, tekil insan belirleniminin toplumla 

kaynaşımını çözümlemeye çalışacağız. Platon’un metinlerinden görüp 

kavrayabildiğimiz kadarıyla sosyalin inşasında verili olan değerlendirmeye alınsa da 

son tahlilde ideal bir güç/ilke, düzenlemenin asli mimarı olarak konumlandırılmaktaydı. 

Ötede olanı bir tarafa bırakıp tümüyle verili gerçekleri düzen adına çözümlemeye konu 

etmek, insanı ve yapıp ettiklerini eksene koyma istediğimizde, kısacası nesnel bir 

soruşturmaya kapı aralamaya yöneldiğimizde karşımızda beliren, Politika metni12 

olacaktır. Birey/toplum bağı, bu bağın karmaşık örgüsünden türeyen zenginliğin 

niteliği, toplumun belirli bir yönetim anlayışıyla istikrara kavuşturulması, özce; bireyin, 

toplumun, düzenin oluşması amacıyla kaynaşımı bu metnin değerlendirilmesinde dikkat 

edeceğimiz temalar olacak. 

Nikomakhos’a Etik’ten aktarmaya çalıştığımız erdeme, adalete ve en genel haliyle 

ilkelere bağlı yaşam süren kusursuz insan tasarımının, karmaşık ilişkiler kümesi içinde 

yani toplum ve siyaset alanında nasıl konumlandırıldığını görmek kuşkusuz önemli13. 

Politika metni, tüm savlarını en ince noktasına kadar ayrıntılandıramasa da siyaset 

felsefesi ekseninde birçok fikri tohum halinde ortaya koyuyor. Yüzyılların temel 

kabullerinden olan yöneten (zihin)/yönetilen (beden) keskin ayrımı, doğamızdan 

kaynaklı farklılıklardan hareketle meşru görülüyor14. Doğal bir farklılaşmanın, ki bu 

doğallığın ebedi bir duruma işaret edemeyeceği itirazı ile birlikte, neden bir ölçüde 

‘yapay’ olan siyaset alanına gönül rahatlığı ile aktarıldığı yine yüzyılların sorusu. 

İstikrar adına bir bütün görünümünde olması gereken yöneten/yönetilen kesimlerin 

tanımlanışı ilginç: 

 

“… Yönetenle yönetilenin birleşmesi de, tıpkı bunun kadar gereklidir; bunların bir araya 

gelmelerinde amaç, ortak güvenliklerinin korunmasıdır. Çünkü gereken şeyleri zekâsıyla 

önceden görebilen bir kimse, doğaca yönetici ve efendidir, oysa beden gücüyle bunları 

yapabilen bir kimse doğaca köledir, yönetilenlerden biridir. Bundan ötürü, efendiyle köleyi 

birleştiren ortak bir çıkar vardır (2012b: 8).” 

                                                           
12 Rowe’a göre Aristoteles, Platon’un tersine çözümlemeye yaşanılan zamandan başlamayı savunmakta 

ve bu durum önemli bir ayrıma işaret etmekte (Rowe, 2007: 367). 
13 Schofield’in ifadesiyle, iyi insan/iyi yaşam ekseninde Etik ve Politika, Aristoteles’te bir bütünü ifade 

eder (Schofield, 2007: 310). Yine benzer şekilde Roberts, bireysel mutluluk ve politik düzenlemenin 

birbirlerini tamamlayıcı olduğunu vurguluyor (Roberts, 2007: 344). 
14 “… İnsanlar arasında doğuştan gelen doğal eşitsizliklere tekabül etmediği hallerde bile, ona göre 

hiyerarşi ilkesi doğaldır… (Wood, 2008: 106)” 



30 
 

 

Bu eksende inşa edilen şehir-devlet15, farklı evrelerden geçen topluluk biçimlerinin 

nihai evresine denk düşer. Kendine yeter ve iyi yaşamı sağlayabilecek olan bu devlet 

Aristoteles için doğada varolan bir oluşumdur ve böyleyse bunun öğesi olan insan 

siyasal bir hayvan16 olarak iş görür (2012b: 9). Siyasaldır çünkü tam da siyasal bir 

örgütlenme olan şehri, iyi-kötü/ haklı-haksız/ doğru-yanlış üzerinden ortak bir görüş 

temelinde inşa edebilen tek canlı odur (2012b: 10). Bu karşıtlıklar üzerinden şekillenen 

adalet, devletin temel dayanağı olarak görülür ve adaletin belirleyeni olan ‘hak’, 

Aristoteles için siyasal bir toplumun temelidir (2012b: 10). 

Kendine yeter olan devlette bu yeterliğe zemin sunan ve aynı zamanda sorunlara kapı 

aralayan zenginlik, sosyalin inşasında nasıl ele alınmalıdır? İlk başta, geçimin 

sağlanması adına edinilen bir mülkiyet söz konusudur. Mülkiyetten kaynaklanan 

zenginlik, iyi bir yaşam için parasal bağımsızlık oluşturduğu ölçüde anlamlı görülüyor. 

İyi bir yaşama hizmet etmesi anlamında zenginlik bir araçtır ve araç olup amaç 

olmaması, sanılanın tersine onun da sınırlı olduğunun kanıtını sunar (2012b: 19). 

Zenginliğin amaç değil araç olarak toplum içinde işlevli görünmesi, zenginlikle ilgili 

birçok edimin de nasıl olması gerektiğini belirler. Sözgelimi değiş-tokuş, yalnızca 

tarafların gereksinimlerini karşılamaya dönük olmalı diyor Aristoteles ve alım-satım 

doğal olmamasından ötürü kınanıyor (2012b: 20). Yaşama, gereksinimlere karşılık 

düşmeyen servet, bolluğunda dahi insanı açlıktan kurtaramıyorsa ne gülünç bir 

zenginliktir (2012b: 21). Gereksinimleri karşılama ötesinde anlamsızlaşan zenginlik o 

halde doğru yönetme adına belirleyici değildir. Bu durumda yönetmenin belirleyeni 

Aristoteles için ahlaka ilişkin erdemlerdir (2012b: 28). 

                                                           
15 “… onun ayırt edici özelliği, amacının insanlığın gerçek doğasını ortaya çıkarmasıdır. Bir anlamda 

polis’in diğer doğal birlikteliklerden gelişmesi doğaldır ama özellikle de insan gelişiminin mükemmele 

erişmesi bakımından da doğal bir oluşumu ifade eder… [insan] poliste yaşamak için yaratılmış bir 

varlıktır çünkü yalnızca polis’te, rasyonel ve ahlaki bir kişi olarak, kendi telos’unu gerçekleştirebilir 

(Wood, 2008: 105).” 
16 Bu tezin ötesinde, Aristoteles’in siyasal hayvanından, Marx’ın türsel varlığına (species being) yol alış 

insan, onun doğası, yapıp ettikleri ve sosyal inşa soruşturmasına derinlik kazandıracak özelliktedir. Verili 

doğa ekseninde iş gören, genele/ilkeye bağımlı, değişime kapalı bir özselliği benimseyen kuramsal 

yaklaşımın tam karşısına praxis’i çıkaran, sürekli değişimi vurgulayan, kendini gerçekleştirmeyi/ahlaki 

şekillenmeyi tarihsellikten bağımsız görmeyen kapsayıcı bir kuramsal yaklaşım, yeni, kapsamlı, gerçek 

bir soluklanma alanını ifade eder. Bu iki ana eğilimi praxis temelinde sorgulayan çetin ve bir o kadar 

nefis bir metin için bkz., Margolis (1992).  



31 
 

Son söz belki de ahlaki ilkeler tarafından söylenecek olsa da mülkiyet ve onunla ilişkili 

zenginlik tüm nesnelliği ile insan etkinliğini biçimlendirmektedir. Öyle ki, herhangi bir 

şeyin gözetimi, korunması Aristoteles’e göre özel sahiplik durumunda daha dikkatli 

gerçekleşir. Kamusal mülkiyet kişiler ondan etkilendiği ölçüde kollanır (2012b: 34). 

Özel sahipliğe yüklenen önem Platon’un Devlet metnine karşıt bir sav biçiminde ortaya 

konuyor: 

 

“… bir şehirde babaların oğullarını ya da oğulların babalarını yahut kardeşlerin birbirlerini 

sevdiren ve düşündüren, başka her şeyden güçlü iki içgüdü vardır: “Bu benimdir” demek ve 

“ben, bunu seviyorum” demek. Platon’un Devlet’ine göre kurulmuş bir şehirde ise, 

bunlardan ne biri ne de öteki söylenebilir (2012b: 36).” 

 

Aristoteles, özel mülkiyeti önemserken tümüyle ortaklaşa mülkiyeti yadsımamaktadır 

ama. Sağlam yasalara dayandırılması koşuluyla özel mülkiyet vurgulansa da ortaklaşa 

mülkiyetin iyi yanlarını da hesaba katmalıyız der (2012b: 37). Ona göre, ortaklaşa 

kullanım bir hak haline getirilmeli ama sahip olma duygusu hazza kaynaklık eder ve her 

insan doğal olarak kendi kendini sever (2012b: 38). 

Servetin özel sahipliği toplumsal sorunlara kaynaklık edebilir. Bu nedenle servet eşitliği 

gündeme gelse de bu, etkili bir çözüm olmayacaktır. Soylular daha iyi şeylere denk 

olduklarını düşüneceğinden ve insan doğasına özgü gözün doymamasından ötürü 

sorunlar olduğu gibi kalacaktır. Aristoteles’in çözümü, yine yüzyıllarca ifade edilen 

fikirlerin çekirdeği niteliğinde: 

 

“… Onun için, durulmuş (istikrarlı) bir toplum sağlamak bakımından, mülkiyeti 

eşitleştirmeye oranla daha iyi bir yol, doğadan üstün bir sınıfa giren kimselerin paylarına 

düşenden daha çoğunu istememelerini güvencelemek, aşağı olanların ise böyle 

yapabilmelerine meydan vermemektir- bu da onları ezmeden zayıf durumda tutmakla olur. 

… Bütün bu mülkiyet biçimlerinde eşitliğin gerçekleştirilmesi ya da en azından ılımlı bir 

sınırın konması amaçlanmalıdır. Yahut (böyle yapılmayacaksa) her şeyi kendi akışına 

bırakmalıdır… (abç) (2012b: 48).” 

 

Sorun sezilmekte ama çözüm kümesi kendi içinde soruna yanıt üretemeyince varolan, 

bir ölçüde olağan görülüp kendi akışına terk edilmektedir. Toplumun düzenlenişi 



32 
 

amacıyla ahlak eksenli genel ilkelere bağlılık ama öte yandan inatçı maddi gerçekliğin 

bozucu gücü ve buna bağlı süreğen gerilim. En saf haliyle gerilimin bir kutbunda, 

adaletsizlikte belirleyici olan insanların tutkuları, yükselme ve servet edinme arzuları 

(2012b: 57), diğer kutupta ise erişilmeye çalışılan her ne ise erdemden üstün olamaz 

ilkesi (2012b: 58) yer alıyor. Bu gerilim içinde yasama işini üstlenen eğer yapabilirse, 

toplumun istikrarı ve sürekliliği adına tüm hoşnutsuzlukların önünü alabilecek bir 

siyaseti ortaya koymalıdır (2012b: 64). 

Bu siyaseti işler kılacak devlet adamı Aristoteles’te iyilik açısından kusursuza yakın 

olmalı. Bu kusursuz iyilik, yurttaş ve adam ayrımı üzerinden inşa edilmekte. Yurttaşın 

görevinin anayasanın güvenliği olduğunu saptayıp, yurttaşın iyiliğinin anayasaya ilişkin 

bir iyilik olması gereğinden hareketle çeşitli anayasaların varlığı çeşitli iyiliklerin varlığı 

anlamına gelir. Öte yandan iyi adam Nikomakhos’a Etik’ten anımsayacağımız üzere 

yetkin bir iyilik temelinde iyidir (2012b: 74). Bu iki iyi olma durumu aynı olduğunda 

dahi buna her yurttaş erişemez yalnızca “devlet adamı” buna güç yetirebilir (2012b: 78). 

Yine yönetme açısından özelleşmiş ve bir anlamda ötede konumlandırılan bir tasarımla 

karşı karşıyayız. Gelenek sürekliliğini, bir bütün oluşunu kanıtlar gibi. Platon’un devlet 

adamıyla Aristoteles’in devlet adamı akraba olsa gerekler. 

Ama son çözümlemede devlet adamı, yasanın koruyucusu ve uygulayıcısı olarak ele 

alınmalıdır yoksa bir egemen olarak değil. Toplumsal gerçekliğin karmaşık işleyişinde 

insana özgü herhangi bir egemenlik biçimi Aristoteles için kabul edilemez. O, 

egemenliği yasanın saflığına teslim etmeyi yeğler: 

 

“…, Yasa’nın egemen olmasını isteyen, başka hiçbir şeyin değil, yalnız Tanrı’nın ve 

Zekâ’nın egemen olmasını istiyor demektir; bir insanın egemenliğini isteyense, bir vahşi 

hayvanı işin içine sokmaktadır; çünkü insanların tutkuları bir vahşi hayvan gibidir ve güçlü 

duygular yöneticileri ve insanların en iyilerini bile yoldan çıkarır. Yasada, tutkuları 

olmayan zekâyı bulursunuz. 

…- bir kimsenin kendi çıkarları ve kendi duyguları söz konusu olunca, doğru yargı vermesi 

olanaksızdır… (2012b: 103).” 

 

Yasanın ve onun uygulayıcı gücü devletin amacı pek açık olsa gerek: iyi yaşam. 

Toplumda yaşamak için doğal bir isteği olan (bu istek başkalarını sevmemizden türüyor 



33 
 

(2012b: 85)) ve karşılıklı yarar ilişkisiyle bir arada bulunan insanlar düşünüldüğünde 

(2012b: 79) iyi yaşam daha kolay belirecek. Gözetilen sadece yaşamak olsa çok basit 

olurdu. En önemlisi diyor Aristoteles, yaşamaya değer bir yaşamın inşası (2012b: 83). 

Yüzyılların, gerçekleşmesi hep özlenen ama ötelenen saf arzusu… Saf çünkü en az bu 

saflık düzeyinde bir beklentiyle koşullanmakta. Aristoteles’in düşünüşüne göre “iyi bir 

yasa koyucu ve gerçek siyasetçi, hem “mutlak olarak en iyi”yi hem de “koşullara göre 

en iyi”yi bilecektir (2012b: 109).” Birazdan vurgulayacağımız ve Aristoteles açısından 

da görülüp bilinen toplumsal ayrışma düşünüldüğünde bırakalım “en iyi”yi, “iyi” dahi 

ulaşılması pek güç bir aşamada yer alıyor. 

Aristoteles, incelediği sosyalin katmanlı, çelişkili yapısının net olarak farkında ve bu 

çelişkilerin, ayrışmaların insana özgü davranışlardan türemeyip nesnel bir zeminden 

kaynak aldığı konusunda muazzam bir kavrayışla bize şunu söylüyor: 

 

“… Bütün öteki yetenekler pekâlâ hep birlikte aynı kişilerde varolabilir; aynı adamlar 

asker, çiftçi, zanaatçı olabilir; yargıçlar ve siyasi görüş belirtenler aynı olabilir. Bütün bu 

insanlar erdemden de pay aldıklarını sanırlar. Ama aynı kimseler hem zengin, hem yoksul 

olamazlar ve işte bir devlette, baş sınıf bölünmesinin varlıklılar—mülksüzler diye 

olmasının nedeni budur. Üstelik, bir sınıfın çoğucası sayıca küçük, ötekininse büyük 

olmasından ötürü, bu ikisi karşıt sınıflar olarak görünmektedir (2012b: 116).” 

 

Ve tablo böyleyse sonuç çok açık olsa gerek:  

 

“… Ne yazık ki, gerçekte, egemen sınıfın oğulları rahatlık ve kolaylık içinde yetiştirilirken, 

yoksulların oğulları ise emekçi olarak yetiştirildikleri ve sıkıntılara alıştırıldıkları için bir 

devrim çıkarmaya hem daha istekli hem daha yetenekli olmaktadırlar… (2012b: 162).” 

 

Toplumsal çelişkilerin billurlaşmış öğeleri olan sınıfların karşıtlık temelinde ele alınışı 

hemen uzlaştırıcı bir sınıfa vurguyu gerekli kılıyor. Orta sınıfın toplumsal işlevine 

ilişkin keskin belirlemeleri ile Aristoteles bizleri şaşırtıyor: 

 

“… Orta sınıf aynı zamanda en istikrarlı öğedir, değişikliği en az isteyendir… (2012b: 

127).” 



34 
 

“… Zenginlerle yoksulların onlara (orta durumdakilere) karşı birleşme tehlikesi yoktur; 

çünkü hiçbiri ötekine hizmet etmek istemeyecektir, bir uzlaşma arıyorlarsa da, zaten 

ellerinde olan orta sınıf siyasal yönetiminden daha iyisini bulamayacaklardır. Birbirlerine 

güvenmemeleri, yönetimde sıralaşmalarını olanaksız kılacaktır. Fakat her durumda taraflar 

aracıya güvenirler, ortadaki ise aracıdır… (2012b: 130).” 

 

Andığımız saf beklentinin bir bakıma sosyalin inşasındaki öznesi sanırız orta sınıf 

olarak görülmekte. Sınıfsal, yönetimsel ayrışmanın daha da keskinleşmesine bir önlem 

biçiminde düşünülen orta sınıf, önemli bir arabulucudur, düzenleyicidir. Eşitsizliğin 

yarattığı yıkımın farkında olan Aristoteles, zenginlik birikiminin, yönetimin tek bir 

kesime bırakılmayıp olabildiğince karşıt kesimlere dağıtılmasında ısrarcı: 

 

“… insanlar, devrimci değişiklikleri özel yaşayışlarına ilişkin nedenlerden ötürü 

başlattıkları için, yaşayışları topluluğun çıkarlarına uygun olmayanları gözetim altında 

tutacak bir yetke görevi kurulmalıdır;… Aynı nedenlerle, topluluğun bir kesiminin 

olağanüstü zenginleşmesine karşı korunmak gerekir. Bu tehlike, bütün atama ve 

sorumlulukların yalnız bir kesime bırakılmaması, ayrı ve karşıt kesimlere verilmesiyle 

önlenebilir… (2012b: 159).” 

 

Gerilim dikkat çekicidir. Bizce, doğru tanımlanan toplumsal ayrışmadan kaynaklı 

sorunlar kümesi özünde, idealize edilen yasanın, yöneticinin doğrudan belirleyenidir. 

Belki de bunca genel ilkeden hareket etme isteği aslında bu karmaşık gerçekliğin 

kavrandığını ama nedenselliğin bulanıklığına, ıskalanışına işaret ediyor olabilir. Öyle ki, 

ilişkinin nedensellik bağı yanlış kuruluyor; bağlantının sonucunu (yasa, siyaset) 

olabildiğince soyut, mutlak ilkelere dayandırıp bunları tekrardan toplumsal karmaşanın 

çözücü gücü biçiminde yani belirlenen değil de sanki belirleyen bir güç biçiminde 

tasarlıyor Aristoteles. Böylesi bir zeminde belirleyen/belirlenen ilişkisini Aristoteles’in 

çözüme kavuşturması pek olası görünmüyor ne yazık ki. 

Toplumun çözümlenişinde; adaleti ve eşitliği arayanın güçsüz kesimler olduğunu, güçlü 

kesimlerin buna aldırış etmediğini vurgularken (2012b: 183) ve yine erk ve hak bağını 

eleştiriye tutarken (2012b: 199) yüzyılların birikmiş sorunları için nesnel değerlendirme 

ölçütleri sunan Aristoteles, çözüme ilişkin yaklaşımında nesnel olanla tümüyle ilişkisiz 

olmasa da, öznel/saf argümanların ötesine geçemiyor gibidir ve bir ölçüde hocasını 

yankılar: 



35 
 

 

“… Bir kimsenin canının her istediğini yapmakta özgür olması, hepimizin ve her birimizin 

içinde varolan kötülük öğesini denetim altında tutmak bakımından hiçbir şeye yaramaz. 

Dolayısıyla, anayasalarda ilkelerin bu en değerlisine uyulmasını sağlamak son derece 

önemlidir- geniş halk kitlelerine zarar vermeyen ve yanlıştan arınmış olan, iyi adamların 

yönetimi (2012b: 184).” 

“… Eşitler için, haklı ve âdil olan, dürüstlük ve eşitlik gereğince paylaşmak ve 

sıralaşmaktır. Birbirlerine eşit olanlara eşitsizlik, yani üstünlük vermek, denk kişilere denk 

olmayan yerler vermek- bunlar doğaya aykırıdır ve doğaya aykırı bir şey, hiçbir zaman 

haklı olamaz. Ancak bir kimse, erdemce ve en iyi hareketleri yapma yeteneği bakımından 

üstün olunca, ona hizmet etmek ve onun ardından gitmek haklı olur. Fakat iyiliğin kendi 

içinde yeterli olmadığını hatırlamak gerekir; ayrıca, onu eyleme çevirme gücü de olmalıdır 

(abç) (2012b: 201).” 

 

Platon’dan Aristoteles’e yönelişimiz kendi içinde bir bütünü ifade ediyor. Platon’un 

serilmediği genel doğrular, ilkeler kümesi, son çözümlemede düzenin sağlayıcısı olacak 

aklın en temele konuluşu Aristoteles’te karşılık bulur. Yine de kuramsal düzeyde aynı 

sınırlar içinde kalınıyor olsa da bir katmanlaşmanın varlığını yadsıyamayız. Öyle ki, 

Platon’da toplumun, bütün olarak kavranması ve insanın bu bütünün parçası 

kılınışındaki keskinlik, Aristoteles’te insan lehine hafifletilmiştir. Aristoteles’in, düzen 

çözümlemesinde yaşanan zamanı kendine veri alması, bir ölçüde göksel zaman algısının 

kırılışına işaret etmektedir. Son olarak Platon’un düşünceye, akla yüklediği düzen 

kurucu güç, Aristoteles’te tümüyle olmasa da pratiğe, eyleme aktarılmaktadır. 

Sosyalin inşasında biriken onca sorunu çözüme kavuşturacak, iyi olmakla yetinmeyip 

bunu eyleyerek yaşama ilişkin kılacak özneyi öyle görülüyor ki daha aramaktayız. Bu 

arayışı, ötede değil de parçası olduğumuz toplumun kendi işleyiş düzeneğinde 

sürdürmenin değerli olacağı kanısındayız. 

 

 

 

 

 



36 
 

BÖLÜM 2 

 

İDEALE MESAFE ALIŞ; TOPLUMSAL, İNSANSAL 

GERÇEKLİĞE DOKUNUŞ 

2. 1. BİR ZORUNLULUK VE OLANAK FİLOZOFU: BENEDİCTUS SPİNOZA 

Kuruluşa, biraradalığa ilişkin anahtar kavramların sıralanması istense Batı düşünce 

geleneği içerisinde ve Platon-Aristoteles özelinde en temel kavramlar şunlar olabilir: 

birey, toplum, Tanrı, duygular ve pek tabii o muazzam büyüsüyle akıl. Bu sete, kurucu 

güç atfedilen siyasetin özeti olabilecek yasayı (devlet) ve bunun karşısına özgürlüğü 

yerleştirdiğimizde karşılaşılan manzaranın boyutu derin bir hal alıyor. 

Bu derinliğin doğal/maddi bir zeminde17 anlaşılma çabasının uğrağı Benedictus 

Spinoza. Düşünürün incelememize konu olan üç ana metni üzerinden geleneğin nereye 

evrildiğini ya da vurgu alanının belirttiğimiz kavram setinde nerede yoğunlaştığını 

anlamaya çalışmak yararlı olacak kanısındayız. Teolojik-Politik İnceleme, Ethica ve 

Politik İnceleme, dünden bugüne ve belki de yarına yol gösterebilecek olan sosyali, 

nasıl kavrıyor, ö