Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü 

Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı 

Türkiyat Araştırmaları Yüksek Lisans Programı 

 

 

 

 

 

 

DR. JOHN COVEL’IN SEYAHATNAMESİNE GÖRE 17. YÜZYIL 

SONLARINDA OSMANLI TOPLUMU 

 

 

 

Nurcan DOĞAN 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

Ankara, 2022 

 



 
 

 
 

  



 
 

 
 

DR. JOHN COVEL’IN SEYAHATNAMESİNE GÖRE 17. YÜZYIL SONLARINDA 

OSMANLI TOPLUMU 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nurcan DOĞAN 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü 

Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı 

Türkiyat Araştırmaları Yüksek Lisans Programı 

 

 

 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2022 



 
 

 
 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI 

 

Enstitü tarafından onaylanan lisansüstü tezimin/raporumun tamamını veya herhangi bir 

kısmını, basılı (kağıt) ve elektronik formatta arşivleme ve aşağıda verilen koşullarla 

kullanıma açma iznini Hacettepe Üniversitesine verdiğimi bildiririm. Bu izinle 

Üniversiteye verilen kullanım hakları dışındaki tüm fikri mülkiyet haklarım bende 

kalacak, tezimin tamamının ya da bir bölümünün gelecekteki çalışmalarda (makale, 

kitap, lisans ve patent vb.) kullanım hakları bana ait olacaktır. 

Tezin kendi orijinal çalışmam olduğunu, başkalarının haklarını ihlal etmediğimi ve 

tezimin tek yetkili sahibi olduğumu beyan ve taahhüt ederim. Tezimde yer alan telif hakkı 

bulunan ve sahiplerinden yazılı izin alınarak kullanılması zorunlu metinlerin yazılı izin 

alınarak kullandığımı ve istenildiğinde suretlerini Üniversiteye teslim etmeyi taahhüt 

ederim. 

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayınlanan "Lisansüstü Tezlerin Elektronik 

Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” 

kapsamında tezim aşağıda belirtilen koşullar haricince YÖK Ulusal Tez Merkezi / H.Ü. 

Kütüphaneleri Açık Erişim Sisteminde erişime açılır.  

 

 Enstitü / Fakülte yönetim kurulu kararı ile tezimin erişime açılması 

mezuniyet tarihimden itibaren 2 yıl ertelenmiştir. ( l ) 

  Enstitü / Fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile tezimin erişime 

açılması mezuniyet tarihimden itibaren ... ay ertelenmiştir. (2) 

    Tezimle ilgili gizlilik kararı verilmiştir. (3) 

 

 

 
            (İmza)  

      Nurcan DOĞAN 

 
İ"Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge" 

(1) Madde 6. 1. Lisansüstü tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi durumunda, tez 

danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu iki yıl süre 
ile tezin erişime açılmasının ertelenmesine karar verebilir. 

(2) Madde 6. 2. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patent gibi yöntemlerle 

korunmamış ve internetten paylaşılması durumunda 3. şahıslara veya kurumlara haksız kazanç imkanı oluşturabilecek bilgi 
ve bulguları içeren tezler hakkında tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü 

veya fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile altı ayı aşmamak üzere tezin erişime açılması engellenebilir. 

(3) Madde 7. 1. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren, emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb. konulara 

ilişkin lisansüstü tezlerle ilgili gizlilik kararı, tezin yapıldığı kurum tarafından verilir *. Kurum ve kuruluşlarla yapılan 
işbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan lisansüstü tezlere ilişkin gizlilik kararı ise, ilgili kurum ve kuruluşun önerisi 

ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulu tarafından verilir. Gizlilik kararı verilen 

tezler Yükseköğretim Kuruluna bildirilir. 
Madde 7.2. Gizlilik kararı verilen tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından gizlilik kuralları çerçevesinde 

muhafaza edilir, gizlilik kararının kaldırılması halinde Tez Otomasyon Sistemine yüklenir 

Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim 

kurulu tarafından karar verilir. 

 



 
 

 
 

ETİK BEYAN 

Bu çalışmadaki bütün bilgi ve belgeleri akademik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi, 

görsel, işitsel ve yazılı tüm bilgi ve sonuçları bilimsel ahlak kurallarına uygun olarak 

sunduğumu, kullandığım verilerde herhangi bir tahrifat yapmadığımı, yararlandığım 

kaynaklara bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunduğumu, tezimin kaynak 

gösterilen durumlar dışında özgün olduğunu, Dr. Öğr. Üyesi Nagehan ÜSTÜNDAĞ 

ÖZDEMİR danışmanlığında tarafımdan üretildiğini ve Hacettepe Üniversitesi Türkiyat 

Araştırmaları Enstitüsü Tez Yazım Yönergesine göre yazıldığını beyan ederim. 

…/…/….. 

İmza 

Nurcan DOĞAN 



 
 

 
 

Sonsuz destek, sevgi ve özverileri için 

Çok Sevgili Anneme, Babama ve Abime 

 

 

 

 

 

 

 



v 
 

 
 

TEŞEKKÜR 

Yüksek lisans tezim üzerine yaptığım araştırmalarda ve tez yazma sürecinde çok değerli 

katkılarda bulunan ve bana destek olan kişilere müteşekkirim. İlk olarak danışmanım 

Sayın Dr. Öğr. Üyesi Nagehan ÜSTÜNDAĞ ÖZDEMİR’e sonsuz sabrı, anlayışı ve yol 

göstericiliği için özel teşekkürlerimi sunarım. Sayın Prof. Dr. Yunus KOÇ’a bu konunun 

seçilmesinde verdiği destekler için çok teşekkürlerimi sunarım.  

Cambridge Üniversitesi Christ’s College Kütüphanesi memuru Sayın John 

WAGSTAFF’a Mart 2020’de Christ’s College’ta beni misafir ettiği ve sonrasında da 

sağladığı destekler için çok teşekkür ederim. Sayın Dr. Öğr. Üyesi Suna ÇAĞAPTAY’a 

çok değerli desteklerinden dolayı, The Byzantine Legacy’nin kurucusu Sayın David 

HENDRIX’e ve Sayın Dr. Öğr. Üyesi Ioannis N. GRIGORIADIS’e desteklerinden dolayı 

teşekkürlerimi sunarım. 

Fransızca metinlerin çevirisinde benden desteklerini esirgemeyen arkadaşım Mehtap 

ÖZCAN’a ve İngilizce metnin Türkçeye çevirilerinde değerli görüş ve desteklerinden 

dolayı arkadaşım Dr. Öğr. Üyesi Aykut SIĞIN’a özel teşekkürlerimi sunarım. 

Son olarak, maddi ve manevi destekleriyle her zaman yanımda olan sevgili aileme ve beni 

cesaretlendirerek manevi desteklerini esirgemeyen sevgili arkadaşlarıma teşekkür etmeyi 

bir borç bilirim. 

  



vi 
 

 
 

ÖZET 

DOĞAN, Nurcan. Dr. John Covel’ın Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyıl Sonlarında 

Osmanlı Toplumu, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2022. 

Levant Şirketi sayesinde Osmanlı İmparatorluğu ve İngiltere arasındaki ticari ve 

diplomatik ilişkilerin İngiltere lehine gelişmeye başladığı 17. yüzyılın sonlarında Trakya 

ve Bitinya bölgelerinde seyahat eden Dr. John Covel’ın (1638-1722) kaleme aldığı 

seyahat günlüklerine odaklanan bu yüksek lisans tezi Batı’nın Osmanlı toplumuna 

bakışını tarihsel bir analizle incelemeyi hedeflemektedir. Bu yüzyılda çok sayıda 

Avrupalı, Osmanlı topraklarını gezip görmeyi ve bu seyahatlerinden edindikleri bilgileri 

ve maddi manevi kültürü ülkelerine taşımayı amaç edinmişlerdi. İngiltere’nin İstanbul 

Büyükelçiliği’ne papaz olarak atanan Dr. John Covel 1675-1677 yılları arasında Trakya 

ve Bitinya bölgelerine yaptığı seyahatler sayesinde araştırma yapmakla görevlendirildiği 

Rum Ortodoks Kilisesi hakkında önemli bilgiler elde etmeyi başarır. Dr. John Covel, 

bunun yanı sıra bu seyahatlerde Osmanlı toplumu hakkında gözlemlerde bulunmuş ve 

tarih, mimari, botanik, coğrafya, dilbilim, gastronomi, antropoloji gibi birçok alana dair 

izlenimlerini not almıştır. Günlüklerin en dikkat çekici yönlerinden bir tanesi de Bizans 

ve Türk mimarisi hakkındaki detaylı incelemeleridir. Bu detaylı gözlem ve 

betimlemelerinin yanında günlüğüne çizdiği harita ve eskizler bilimsel çalışmalara ışık 

tutmaktadır. Seyahatnamelerin tarih alanında kaynak olarak kullanımından kaynaklanan 

sorunlar göz önünde bulundurularak Dr. John Covel’ın günlüklerini doğru bir şekilde 

analiz etmek amaçlanmıştır. Bu analizler sonucunda hem seyyah hem de söz konusu 

dönemde Osmanlı toplumu hakkında elde edilen bilgiler sunulmuştur. 

Anahtar Sözcükler  

Dr. John Covel, 17. yüzyıl, seyahatname, Levant Şirketi, Osmanlı Toplumu, Bizans 

Mimarisi, Türk Mimarisi, Rum Ortodoks Kilisesi, Trakya, Bitinya.  



vii 

 
 

ABSTRACT 

DOĞAN, Nurcan. Ottoman Society at the End of the 17th Century According to Dr. John 

Covel, Master of Arts, Ankara, 2022. 

This M.A. thesis aims to examine the West’s view of Ottoman society through a historical 

analysis that focuses on the travel diaries of John Covel (1638-1722), who had travelled 

in the Thrace and Bithynia regions at the end of the 17th century, when the commercial 

and diplomatic relations between the Ottoman Empire and England began to develop in 

favour of England, thanks to the Levant Company. In this century, many Europeans aimed 

to visit the Ottoman lands and to carry the information and material and spiritual culture 

they gathered from these travels to their countries. Appointed as the chaplain to the British 

Embassy in Istanbul, Dr. John Covel, thanks to his travels to the Thrace and Bithynia 

regions between 1675-1677, succeeded in obtaining important information about the 

Greek Orthodox Church, which he was assigned to research. In addition, Dr. John Covel 

made observations about Ottoman society during these travels and took note of his 

impressions on many fields such as history, architecture, botany, geography, linguistics, 

gastronomy, anthropology. One of the most remarkable aspects of the diaries is his 

detailed analysis of Byzantine and Turkish architecture. In addition to these detailed 

observations and descriptions, the maps and sketches he drew in his diary cast light on 

scientific studies. Considering the problems arising from the use of travelogues as a 

source in the field of history, carrying out a proper analysis of the diaries of Dr. John 

Covel is aimed at. As a result of these analyses, the information obtained about both the 

traveler and the Ottoman society in the mentioned period is presented. 

Key Words  

Dr. John Covel, 17th century, travelogue, Levant Company, Ottoman Society, Byzantine 

Architecture, Turkish Architecture, Greek Orthodox Church, Thrace,  Bithynia.  

  



viii 

 
 

İÇİNDEKİLER 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI ....................................... ii 

ETİK BEYAN .................................................................................................................. iii 

TEŞEKKÜR ...................................................................................................................... v 

ÖZET................................................................................................................................ vi 

ABSTRACT .................................................................................................................... vii 

İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. viii 

KISALTMALAR .............................................................................................................. x 

GİRİŞ ................................................................................................................................ 1 

1. BÖLÜM: SEYAHATNAME GELENEĞİ VE DR. JOHN COVEL’IN ÖNEMİ .... 5 

1.1. SEYYAH KİMDİR?, SEYAHATNAME NEDİR? ........................................... 5 

1.2. SEYAHATNAMENİN TARİHSEL YAZINDA KAYNAK DEĞERİ 

SORUNU ....................................................................................................................... 7 

1.3. BATILI SEYYAHLARIN GÖZÜNDEN OSMANLI ....................................... 9 

1.4. DR. JOHN COVEL’IN HAYATI, KİŞİLİĞİ VE ESERLERİ ........................ 11 

1.4.1. Dr. John Covel’ın (1638-1722) Hayatı ve Kişiliği.................................... 11 

1.4.2. Dr. John Covel’ın Eserleri......................................................................... 20 

1.5. DR. JOHN COVEL’IN 1893 VE 1998 YILLARINDA BASILAN 

GÜNLÜKLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI ........................................................... 26 

1.6. SEYYAH OLARAK DR. JOHN COVEL ....................................................... 29 

1.8. İNGİLTERE'NİN DOĞU TİCARETİ VE SEYAHATLER ............................ 32 

1.9. DR. JOHN COVEL’IN TÜRKİYE’YE SEYAHATİ ...................................... 36 

2. BÖLÜM: DR. JOHN COVEL’IN EDİRNE’YE SEYAHATİ ................................ 47 

2.1. KÜÇÜKÇEKMECE’YE (PONTI PICCOLI) SEYAHAT .............................. 47 

2.2. BÜYÜKÇEKMECE’YE (PONTI GRANDI) SEYAHAT .............................. 52 

2.3. SİLİVRİ’YE (SELIBRÍA) SEYAHAT ............................................................ 55 

2.3.1. Kumburgaz ................................................................................................ 55 

2.3.2. Silivri ......................................................................................................... 56 

2.4. ÇORLU’YA (CIORLÚH) SEYAHAT ............................................................ 58 

2.5. KARIŞTIRAN’A (KARESTERÁN) SEYAHAT ............................................ 62 

2.6. LÜLEBURGAZ’A (BURGÁS) SEYAHAT .................................................... 63 

2.7. BABAESKİ’YE (BOBBÁCUI) SEYAHAT ................................................... 66 



ix 

 
 

2.8. HAVSA’YA (HAFSA) SEYAHAT ................................................................. 69 

2.9. EDİRNE’YE (ADRIANOPLE) SEYAHAT .................................................... 72 

2.10. EDİRNE’DE GERÇEKLEŞEN OLAYLAR ................................................... 76 

2.11. ÇORLU’DAN SİLİVRİ’YE SEYAHAT ......................................................... 92 

3. BÖLÜM: DR. JOHN COVEL’IN BURSA’YA SEYAHATİ ................................. 97 

3.1. ADALAR (THE ISLANDS) ............................................................................ 97 

3.2. MUDANYA (MONTANEA) ........................................................................... 98 

3.3. BURSA (BRUSSIA/PROUSA) ....................................................................... 98 

3.4. DR. JOHN COVEL’IN ARKADAŞI BAY CORYE’NİN ÖLÜMÜ ............. 105 

4. BÖLÜM: DR. JOHN COVEL’IN İZMİR’E SEYAHATİ .................................... 108 

4.1. MANİSA (MAGNESIA) ............................................................................... 111 

4.2. TİRİLYE (ZEYTİNBAĞI) ............................................................................. 115 

5. BÖLÜM: DR. JOHN COVEL’IN İZMİT VE ÇEVRESİNE SEYAHATİ ........... 119 

5.1. DARICA (DARJÁH) ..................................................................................... 119 

5.2. İZMİT (NİCOMEDİA) .................................................................................. 121 

5.3. İZMİT’TEN AYRILIŞ ................................................................................... 124 

5.4. KARAMÜRSEL (CARAMUSÀL) ................................................................ 124 

5.5. İZNİK (NICE) ................................................................................................ 125 

5.6. RUM ORTODOKS KİLİSESİ HAKKINDA İZLENİMLERİ ...................... 130 

5.7. İSTANBUL’DAN AYRILIŞI ........................................................................ 133 

SONUÇ ......................................................................................................................... 136 

KAYNAKÇA ................................................................................................................ 141 

ÖZGEÇMİŞ .................................................................................................................. 156 

EK 1. ETİK KURUL İZİN MUAFİYETİ FORMU ..................................................... 157 

EK 2. ORİJİNALLİK RAPORU .................................................................................. 157 

EK 3. TURNİTİN BENZERLİK İNDEKSİ ................................................................. 159 

 

  



x 

 
 

KISALTMALAR 

a.g.e.  : Adı geçen eser 

b.  : Baskı 

Bkz.  : Bakınız 

C.  : Cilt 

Dr.  : Doktor 

Ed.  : Editör 

s.  : Sayfa 

S.  : Sayı 

T.D.K. : Türk Dil Kurumu 

vd.  : Ve diğerleri, ve devamı 

vb.  : Ve benzeri, ve bunun gibi, ve başkaları 

yy.  : Yüzyıl 

  

 

 



1 

 
 

GİRİŞ 

17. yüzyıl, henüz sömürgecilik hareketleri hız kazanmamışken Osmanlı 

İmparatorluğu’nun gücünü ve zenginliğini koruduğu bir dönemdir. Ancak diğer taraftan 

Avrupalı devletler 16. yüzyıldan başlayarak sömürgecilikten elde ettikleri birikimler 

sayesinde ekonomilerini geliştirmiş ve buna müteakip dış siyasette çıkar elde etmeye 

hazır hâle gelmişlerdir. Avrupa artık, Amerika’dan elde ettiği zenginlikler sayesinde 

gelişen sanayi ile birlikte ticarette atılımlar yaparak dünyada yeni bir düzen kurmaya 

başlamıştır. “İspanya, sonra Fransa, İngiltere, Hollanda dinamik uluslar haline gelmekte 

ve XVI. yüzyılın ilk yıllarından itibaren siyasal olayları ve ekonomik mübadeleleri kendi 

lehlerine dönüştürmeye yönelmektedirler” (Mantran, 1991, s. 10-11).  

Osmanlı İmparatorluğu’nun konumundan dolayı ticaret merkezi olması kaçınılmaz bir 

durumdur. Öyle ki imparatorluğun başkenti İstanbul’da Türk hâkimiyeti öncesine 

dayanan bir ticaret geleneği bulunmaktaydı. İstanbul imparatorluk başkenti olmanın yanı 

sıra Bizans’tan beri önemli bir ticaret merkeziydi (Mantran, 1991, s. 15). Bununla beraber 

sömürgeciliğin ilerlemesi ile birlikte dünya çapında ticaretin gelişmesi büyük bir 

imparatorluk olan Osmanlı’yı, hem ihtiyaçlarının artması hem de geçiş noktalarında 

bulunması sebebiyle birçok milletten tüccar için önemli bir pazar hâline getirmişti. 

Osmanlı’daki zenginliğin lüks eşyalara ve ürünlere yönelik talebi artırması ve hızlı nüfus 

artışının gıda ürünlerinin tedariğini gerektirmesi Avrupalı tüccarların Osmanlı’yı 

ekonomik bir çekim merkezi olarak görmesine neden olur (Mantran, 1991, s. 10). Böylece 

Galata, yabancı tüccarların, diplomatların ve gayrimüslimlerin yaşadığı bir yer olarak 

Müslüman İstanbul’dan yani İstanbul’un banliyösünden ayrılır. 17. yüzyılda Avrupa’dan 

gelen tüccarların yanında Osmanlı’yı ülkelerine tanıtacak seyahatnameleri yazmak üzere 

ülkeye gelen veya gönderilen seyyahların sayısında önemli bir artış olmuştur. Gelişen 

ticaretle birlikte Avrupa’da Doğu’ya, bilinmeyene karşı bir merak ortaya çıkmıştır. 

16. yüzyıldan sonra Avrupa’da bilim ve teknolojideki gelişmeler, ekonomik ve ticarî 

örgütlenmelerde (korporatif kumpanyalar)1 kaydedilen ilerlemeler karşısında Osmanlı 

geleneksel teknoloji ve lonca sistemiyle hammadde ihracatçısı olmaktan öteye 

                                                           
1 ‘1.8. İngiltere'nin Doğu Ticareti ve Seyahatler’ bölümünde bu konu ele alınacaktır. 



2 

 
 

gidememiştir (İnalcık, 2019, s. 14). Batı’nın büyümesine karşılık Osmanlı’nın ekonomik 

durumunun kötüye gitmesi siyasetini de etkilemiştir. 

İnalcık (2019, s. 8-9), 1585’te Osmanlı’daki devalüasyonun 17. yy. ortasına kadar devam 

eden bir ekonomik krize yol açtığını ve siyasî, ekonomik-sosyal anlamda olumsuz etkileri 

olduğundan bahseder. Bu yüzyılda padişahların katledilmesi ve tahttan indirilmesi 

güvensizlik ve kargaşa ortamının bir göstergesidir. “XVII. yüzyıl boyunca dört padişah 

tahttan indirilmiş ve bunların ikisi idam edilmiştir: I. Mustafa 1618’de tahttan 

indirilmiştir; II. Osman 1622’de tahttan indirilmiş ve katledilmiştir; I. İbrahim 1648’de 

tahttan indirilmiş ve katledilmiştir; IV. Mehmed 1687’de tahttan indirilmiştir.” (Mantran, 

1991, s. 11).  

Fakat IV. Mehmed’in tahtta bulunduğu dönem olan Köprülüler Dönemi (15 Eylül 1656-

15 Aralık 1683) Duraklama Dönemi içerisinde Osmanlı’nın en iyi dönemine karşılık 

gelir. Köprülüler Dönemi’nde malî ve siyasi bakımdan bir düzelme yaşanmış ve hazine 

açığı 17 milyon akçaya düşürülmüştür (İnalcık, 2019, s. 16). Duraklamaya ve devlet 

kurumlarında başlayan bozulmalara karşın Osmanlı İmparatorluğu gücünden çok da bir 

şey kaybetmemiştir. Bu dönem imparatorluğu ziyaret eden seyyahların da dile getirdiği 

gibi Osmanlı hâlâ zengin ve güçlü bir ülkedir. “Kayırmacılık hükumetin siyasal kuralı 

olmuştur… Siyasal gerilemeye entelektüel ve sanatsal bir duraklama eşlik etmektedir… 

Ancak hala İslam âleminin büyük metropolüdür ve hayranlık ve haset 

uydandırmaktadır… Türk imparatorluğu hala kaygı ilham etmekte ve hiçkimse ona 

saldırmaya cüret edememektedir.” (Mantran, 1991, s. 11). 

İncelediğimiz seyahatname Osmanlı’nın böyle bir döneminde yazılmıştır. Batılılar 

Osmanlı’nın ihtişamına karşı duydukları hayranlıkla birlikte bu toprakların hâkimi 

olmalarından dolayı bir nefret duygusu da yaşamaktaydılar. Aynı zamanda Doğu, Batı 

için eskiyi ve geri kalmışlığı da temsil ediyordu. Antik Yunan, Roma ve Bizans 

eserlerinin bulunduğu Osmanlı şehirleri Batılıların ilgisini cezbetmekteydi ve seyyahların 

büyük bir kısmı bu bölgeleri gezip anlatmak istiyorlardı. Batı kültürünü Antik Yunan 

medeniyetine dayandırmaları sonucunda özellikle İngilizler Yunanlara büyük beğeni ve 

ilgi duymaktaydılar. Günlüklerini analiz ettiğimiz Dr. John Covel’ın seyahatleri de tarihi 

Roma yolu üzerinde bulunan şehirleri kapsamaktadır ve seyyahımız bu güzergâhta 

bulunan Roma ve Bizans eserlerinin meraklı bir araştırmacısıdır. 



3 

 
 

Çalışmamızda doküman analizi yöntemiyle, Dr. John Covel’ın günlüklerinden seçilen 

bölümlerin yer aldığı 1998 yılında Paris’te basılan Dr John Covel Voyages en Turquie 

1675-1677 adlı eser incelenecektir. Doküman analizi, belirli bir amaç dâhilinde 

kaynakları bulma, okuma, not alma ve değerlendirme işlemlerini içermektedir (Karasar, 

2005; akt. Sak vd., 2021, s.230). Nitel araştırma tekniğinde kullanılan doküman analizi 

sayesinde dokümanlar, bulguları doğrulamanın veya diğer kaynaklardan gelen kanıtları 

doğrulamanın bir yolu olarak analiz edilebilir (Kıral, 2020, s.177). Bu bağlamda söz 

konusu eser, 1893 yılında Londra’da basılan Early Voyages and Travels in the Levant 

adlı eser ve bu eserin Türkçeye çevirisi olan, ilk olarak 2009’da İstanbul’da yayınlanan 

Bir Papazın Osmanlı Günlüğü adlı eser ile karşılaştırılmıştır. Seyyahımız ile aynı rotayı 

paylaşan ünlü Türk seyyahı Evliya Çelebi’nin eseri ve bazı yabancı seyyahların eserleri 

ile de karşılaştırmalar yapılmıştır. Aynı zamanda seyyahımızın günlüğünde bahsettiği 

dikkat çekici konular ve gözlemleri konuyu ele alan başka kaynaklarla da karşılaştırılmış 

ve doğruluğu araştırılmıştır. Araştırma sürecinde Dr John Covel Voyages en Turquie 

1675-1677 adlı eser başta olmak üzere İngilizce kaynaklarda ele alınacak bölümler 

İngilizceden Türkçeye ve adı geçen eserdeki önemli açıklamalar da Fransızcadan 

Türkçeye çevrilmiştir.  

Araştırmamızın Birinci bölümünde seyyah ve seyahatname kavramlarını açıklayıp Batılı 

seyyahların gözünden Osmanlı’yı ele alacağız. Daha sonra seyahatnamelerin Tarih 

alanında kaynak olarak kullanılmasından doğacak sorunlar tartışılacaktır. Ardından 

seyyahımız Dr. John Covel’ın hayatı, eserleri ve günlükleri hakkında sunacağımız bilgiler 

yer alacak ve seyahatlerin İngiltere’nin ticari faaliyetleri ile ilişkisine değinilecektir. Son 

olarak Dr. John Covel’ın Türkiye’ye yaptığı deniz yolculuğu ile birlikte seyyahın kişiliği 

ve Osmanlı toplumuna dair ilk izlenimleri değerlendirilecektir.  

En kapsamlı bölüm olan İkinci bölümde 1675’te İstanbul’dan Edirne’ye seyahat, 

Edirne’de gerçekleşen olaylar ve geri dönüş yolculuğu ele alınacaktır. Üçüncü bölümde 

İstanbul’dan Bursa’ya seyahat ve Bursa çevresinin anlatımı yer alacaktır. Dördüncü 

bölüm İstanbul’dan İzmir’e seyahati ve geri dönüş yolculuğunu kapsamaktadır. Son 

olarak Beşinci bölümün konusunu eski Bitinya bölgesi olarak bilinen Anadolu’nun 

kuzeybatısı, İzmit, İznik ve Bursa yöresi ve bu bölgede bulunan çok sayıda manastır 

oluşturur. Bu bölümde ayrıca Covel’ın Rum Ortodoks Kilisesi hakkındaki izlenimleri 



4 

 
 

incelenecek ve Türkiye’den ayrılırken yaptığı son ziyaretlerden önemli kısımlara yer 

verilecektir. 

Seyahatnameler öznel kaynaklardır ve önyargılar içerebilir. Ancak bu kaynakların tarih 

alanında kullanımı önemli bilgiler de sağlamaktadır. Seyahat edilen toplumun bireyleri 

tarafından farkına varılmamış olan bazı özellikler bunları ilk defa gözlemleyen 

seyyahların dikkatini çekmiş olabilir. Dr. John Covel gözlemleri sonucunda en doğru 

bilgileri vermeyi hedeflemiştir. Ayrıca ilgi alanları geniş olan bir entelektüel olduğu için 

günlükte ele aldığı konular çok çeşitlidir. Araştırmamızın konusunu oluşturan 17. yy. 

sonlarındaki Osmanlı toplumu hakkında oldukça önemli izlenimlere sahip olduğu ortaya 

çıkmıştır. Bu araştırmada incelemeler sonucunda elde edilen bilgilerin 17. yüzyılda 

Osmanlı toplumu ve İngilizlerin Osmanlı toplumuna bakışı üzerine yapılacak 

araştırmalara fayda sağlaması bu çalışmanın amacına ulaştığını gösterecektir. 

  



5 

 
 

1. BÖLÜM 

SEYAHATNAME GELENEĞİ VE DR. JOHN COVEL’IN ÖNEMİ 

1.1. SEYYAH KİMDİR?, SEYAHATNAME NEDİR? 

İnsanların, seyyahların anlattıklarıyla neden ilgilendiklerini ve seyyahların kim 

olduklarını anlamak için öncelikle seyyah ve seyahatname kavramlarını incelemek 

gerekir. Türkçede “çok seyahat eden, gezgin, turist” anlamına gelen seyyah kelimesinin 

kökeni Arapçadan gelmektedir (T.D.K., 2011, s.2085). Gezme ve seyahat etme isteğinin 

altında merak duygusu vardır. Ancak, seyyahlar sadece meraklı kişiler değil aynı 

zamanda gezip gördüklerini ve öğrendiklerini onları bilmeyen veya daha farklı bir şekilde 

bilen ve gezip görme imkânı olmayan insanlara anlatan anlatıcılardır. “Seyyahlar 16. ve 

18. yüzyıllar arasında “medium” olarak, yani bilinmeyenden haber getiren, bilinmeyeni 

ortaya koyan insan olarak tanımlanmışlardır, güncelleştirerek söyleyecek olursak, bugün 

kullandığımız “media” kavramının öncülü ve tekili olarak seyyahlara atfedilen “medium” 

kavramı aracılığıyla seyyahları bugünkü terminolojiyle dönemlerinin medya mensupları 

olarak algılayabiliriz” (Pınar, 2002, s. 114). Bundan hareketle Kanadalı eğitimci ve 

teorisyen Marshall McLuhan’ın ortaya attığı “the medium is the message” yani “araç 

mesajdır” sözü akla gelmektedir. Her ne kadar McLuhan bu ifadeyi günümüzde medyanın 

insanlar üzerindeki etkisini anlatmak için kullanmış olsa da, gezip görme amacıyla uzak 

diyarlara seyahat etmenin sıradan insanlar için çok mümkün olmadığı eski dönemlerde, 

bu insanların haber alma kaynakları olan seyyahlar da kendi gözlemlerinin ve yargılarının 

gerçek olduğuna dair büyük kitleleri inandırabilmişlerdir. 

Bir “medium” olan seyyahların somut mesajı olan seyahatname ise kelime anlamı olarak 

incelendiğinde bir yazarın gezip gördüğü yerlerden edindiği bilgi ve izlenimlerini 

anlattığı eserleri tanımlamak için kullanıldığı görülür (T.D.K., 2011, s.2083). Kelimenin 

kökenine bakacak olursak, Arapça “gezmek, gezi” anlamına gelen seyâhat ile “risale, 

mektup” anlamına gelen Farsçadaki nâme kelimesinin birleşmesiyle oluşan seyâhat-

nâme “gezi mektubu, gezi eseri” demektir (Yazıcı, 2009, s. 9). İngilizcedeki travelogue 

terimi ise Amerikalı gezgin Elias Burton Holmes tarafından 1903’te icat edilmiştir. 

“Travel” (seyahat) sözcüğü ile “monologue” sözcüğündeki “-logue” ekinin 



6 

 
 

birleştirilmesiyle oluşan bu sözcük “a talk on travel” (seyahat ile ilgili bir konuşma) 

olarak tanımlanmaktadır (Online Etymology Dictionary, t.y.). Seyahat eden kişinin 

seyahati hakkında uzun konuşması anlamına gelir. Yunancadan gelen “-logue” ekinin 

kökü olan “Ieg-” aynı zamanda “toplamak” demektir ve bu terimde “kelimeleri toplamak” 

anlamındadır. Bununla birlikte, seyyahların, özellikle de Batılı seyyahların, gezip 

gördükleri yerleri anlatmakla kalmayıp değerli ve ilginç gördükleri nesneleri ve eserleri 

kendi ülkelerine alıp götürdükleri göz önünde bulundurulduğunda travelogue teriminin 

konuya oldukça uygun olduğu söylenebilir. 

Travelogue terimi seyahat rehberi, seyahat günlüğü ve gezi yazısı ile beraber Gezi 

Edebiyatı (Travel literature) türüne dâhildir. Gezi Edebiyatı da Kurgusal Olmayan (Non-

fiction) adlı yazın türünün içinde yer alır. Encyclopedia Britannica’da, bu yazın türünün 

çoğunlukla gerçeğe dayandığı ancak kurgusal unsurlar da içerebildiği yazar (Peyre, 

2016). Dolayısıyla her ne kadar bir seyyah gördüğü ve deneyimlediği şeyleri aktarıyor 

olsa da aktarmak istediği şekilde ve aktarmak istediği kadarını seyahat günlüğüne yansıtır 

ve anlattıklarının bir kısmının gerçek dışı olma ihtimali her zaman bulunmaktadır. 

Seyyahın anlatımı öznel yargılar içermesinden dolayı seyahat edilen yer ile birlikte 

seyyahın duygu, düşünce ve inanışları ile ilgili bilgi sağlayabilir. 

Yılmaz’a (2016, s.21) göre, herhangi bir gezgin veya gözlemcinin gidip gördüğü belirli 

bir bölge veya zaman dilimi hakkında edindiği izlenim ve bilgileri yazıya döktüğü 

metinlere seyahatname denir. Seyyah büyük bir merak duygusuyla gezen, notlar alan ve 

gezip gördüklerini başkalarına anlatma duygusuyla dolu olan kişi olarak günümüzdeki 

turistlerden ayrılmaktadır. Uzaklara, bilinmeyen diyarlara yapılan seyahatlerin merak 

duygusundan geldiği söylenmektedir (Şirin, 2016, s.10). Ancak tüm bu eziyetli, kimi 

zaman tehlikeli yolculuklara çıkılması, merak duygusunun yanında daha büyük amaçlara 

bağlı olabileceğini akla getiriyor. Bu amaçlar dışsal veya içsel teşviklerden kaynaklanmış 

olabilir. Seyyah ticari veya siyasi kazanç elde etmek için bu riskli yolculuklara çıkmış 

olabilir veya ülkesi tarafından belirli görevleri veya bilimsel bir çalışmayı 

gerçekleştirmek üzere araştırma yapması istenmiş olabilir. Dolayısıyla seyyahın gezip 

gördüğü bu yerler hakkında aldığı notlar onun amacı her neyse o doğrultuda yazılmış 

olma ihtimali yüksektir. Yazar bu yerler hakkındaki gözlemlerinin nesnel olduğunu 

söylemiş olsa bile ister istemez öznel yargılar içerir. 



7 

 
 

1.2. SEYAHATNAMENİN TARİHSEL YAZINDA KAYNAK 

DEĞERİ SORUNU 

Seyahatname, hatırat, mektup ve gezi notları tarih alanında önemli kaynaklardandır. Bu 

kaynaklar aralarında fark bulunmakla birlikte birbirlerine çok benzemektedirler. 

Sağlam’a (2016, s.123) göre, seyahatname gezi notları ve gezilerle ilgili hatıralar 

demektir. Edebi bir tür olarak 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkan hatırat ise, 

deneyimlerin günü gününe aktarılması yerine, sonradan kayda geçirildiği için öznel olma 

özelliğini fazlasıyla bünyesinde barındırır (Şirin, 2015, s.269). Seyahatnamenin de içinde 

bulunduğu bu kaynakların, öznellikleri nedeniyle, tarih alanında kullanımına ilk başta 

şüpheyle bakılsa da doğru bir şekilde ele alındıkları takdirde çok faydalı ve yeri 

doldurulamayacak bilgiler ihtiva ettikleri görülecektir. 

Seyahatnameler, sosyal bilimlerde kaynak olarak kullanımından daha çok edebiyata 

yakın gibi görünse de, tarih, sosyoloji, etnoloji, felsefe, teoloji, arkeoloji ve hatta biyoloji, 

zooloji, coğrafya gibi sosyal bilimler dışındaki çok fazla alanı ilgilendiren çok yönlü 

metinlerdir. Önyargılarının, eğitim düzeyinin ve toplumsal arka planının bir seyyahın 

gözlemlerini ve yorumlarını etkilediği bir gerçektir. Bu yüzden ilk önce seyyah hakkında 

bilgi sahibi olunması gereklidir. Seyyahın gezip görme amacının ne olduğu, seyahatname 

yazma ihtiyacını neden hissettiği bilinmelidir. Seyyah hakkında bilgi sahibi olunduktan 

sonra seyahatnamede anlatılanlar ve bu anlatılanların yazılma nedenleri daha kolay 

anlaşılabilir.  

Seyahatnameler içerdikleri malzeme bakımından hem edebiyat hem de tarih için kaynak 

oluşturur. Ancak seyahatnameleri sosyal bilimler alanında bir kaynak olarak ele almanın 

bazı sorunları da beraberinde getirdiği doğrudur. Seyahatname yazarının toplumsal 

kökeni, eğitim düzeyi ve kemikleşmiş önyargıları gözlem ve tespitlerini etkilediği için 

seyahatnamenin ne olduğu bilinmeden önce seyyahı tanımak çok önemlidir. Şirin’in 

(2016, s.11) de vurguladığı gibi seyyahın seyahatnameyi yazma amacı ve neden seyahat 

ettiği sorgulanmalıdır.  

Seyyahın yeni karşılaştığı dünyaya bakışı ister istemez önyargıları tarafından şekillenir. 

Hâlihazırda bildikleri ışığında yeni deneyimlediği ve öğrendiği şeyleri betimler ve 

açıklar. Dolayısıyla seyyah, kendini yeni öğrendiği, ona farklı gelen, dikkatini cezbeden 



8 

 
 

şeyleri açıklamak ve anlatmak zorunda hisseder. Seyyahın, ilk defa karşılaştığı bu 

farklılıklardan bahsederken kimi zaman abartıya ve yalana başvurduğu durumlar da 

bulunur (Coşkun, 2009, s.13). Bu yüzden, seyyahın nelerden ve kimlerden etkilendiğini, 

daha çok neleri ve kimleri anlatmayı tercih ettiğini iyi incelemek gerekmektedir. 

Hem Osmanlı’nın değişen durumu hem de dünyadaki siyasi ve ekonomik olayların 

sonucunda Batı’nın Osmanlı’ya bakışının ve seyahatnameleri kaleme alan kişilerin 

tutumunun değiştiği görülmüştür. Osmanlı ve Türkler ilk başlarda acımasız, barbar olarak 

nitelenirken, daha sonra Rönesans dönemi ve 17. yy. ortalarına kadar yenilmez Türk 

olarak Avrupalıların zihinlerinde yer etmiştir. 17. yy. ortalarında bu algı değişmeye 

başlasa da Osmanlı hâlâ zenginliği ve gücü ile Batı’yı etkilemeye devam etmiştir. Daha 

sonra Sanayi Devrimi ile birlikte gelen yeniliklere ve teknolojiye uyum sağlayamayan 

Osmanlı, sömürülmeye açık bir ülke konumuna gelir. Batı’nın gözünde artık tembelliğin 

ve geri kalmışlığın bir temsilcisi olur. Batı, sürekli olarak Doğu’yu anlama ve anlatma 

çabasındadır. Şirin’e (2016, s. 12) göre Batı, seyahatnameleri kendini inşa etme 

aşamasında hegomonik bir özne olarak kullanır. Bu yüzden bir seyahatnameyi tarih 

alanında kaynak olarak kullanılırken araştırmacıların yapması gereken seyahatnamenin 

ne kadarının tarihî gerçeklere uygun olduğu ve ne kadarının bilinçli ve/veya bilinçsiz 

olarak seyyahın hayal ürünü olduğunun farkında olmaktır. Bu yüzden seyahatnameler 

yoluyla edinilen bilgilerin doğruluğu başka kaynaklarla karşılaştırılıp kanıtlanmalıdır. Bir 

seyahatnamede yazılan bilginin doğru olup olmadığının araştırılması için başka 

seyahatnamelerde de aynı bilginin verilip verilmemiş olduğuna bakılmalıdır (Üçel-Aybet, 

2018, s.26). 

İnsanların ilk defa gördükleri bir nesneyi başkalarına genellikle o nesneyi aşina olunan 

başka bir nesneye benzetme yoluyla anlattıkları bilinen bir şeydir. Seyyahlar da genellikle 

gözlemledikleri toplum ile kendi toplumlarını karşılaştırma eğilimindedir. Gördüklerini 

kendi toplumları üzerinden anlatmaya, örnekler vermeye çalışırlar. Bu yüzden 

seyahatnameleri iki bakımdan incelemek mümkündür: İlki seyyahın anlattıkları 

üzerinden o toplumun tarihini yazmak için kullanmak, ikincisi ise seyyahın gözlemleri ve 

onun dikkatini cezbedenlerden yola çıkarak seyyahın kendine yaptığı yolculuğa, onun 

imgelemine ulaşmaktır (Şirin, 2016, s.13). 



9 

 
 

Seyahatnameler resmi belgelerin ve arşiv belgelerinin yeterli olmadığı bir konuda 

araştırmacılara yardımcı olabilir. Kimi zaman resmî belgeleri desteklemek amacıyla da 

yararlanılabilir. Resmî belgelerde insana dair unsurların anlatılmadığı göz önünde 

bulundurulursa, insana dair konuları aydınlatacak metinler arasında insanlardan artakalan 

seyahatname gibi kaynaklar bulunur. Bu yüzden sosyal tarih anlatımında seyahatnameler 

birincil kaynaklar arasında yer alır (Şirin, 2016, s.18). Seyahatnameler birincil kaynaklar 

olarak incelenirken seyyahın gözlemlerinin tarafsız olmadığının bilincinde olunması, 

araştırmanın doğru bir sonuca varmasına katkı sağlayacaktır. Diğer yandan seyyyahın ait 

olduğu kültür çevresinin ve dönemin iyi bilinmesi onun bakış açısını anlamak ve 

seyahatnameyi doğru bir şekilde değerlendirmek için gereklidir (Üçel-Aybet, 2018, s. 

21). Osmanlı arşiv belgeleri ile ulaşmanın mümkün olmayacağı sosyal ve kültür tarihi 

çalışmaları için ve şehir tarihi çalışmaları için seyahatnameler oldukça kıymetli 

kaynaklardır (Şirin, 2012, s.104). Bu doğrultuda önem kazanan seyahatname incelemeleri 

gün geçtikçe artarak devam etmektedir. Seyahatnameyi başka kaynaklar ile doğrulamanın 

öneminin farkında olarak inceleyeceğimiz seyahatname sayesinde hem dönemin Osmanlı 

toplumu hem de Dr. John Covel hakkında detaylı bir görüş elde etmeyi hedeflemekteyiz. 

1.3. BATILI SEYYAHLARIN GÖZÜNDEN OSMANLI  

Batılıların Osmanlı ile ilgili yazdıkları seyahatnamelerin ilk örnekleri2 arasında Türklere 

esir düşen yabancıların yazdıkları yer alır. En önemlilerinden bir tanesi de Yıldırım 

Bayezid’e esir düşen Johannes Schiltberger’in Reisebuch adlı eseridir. Türkler ve 

Tatarlar arasında (1394-1427) adıyla ancak 1997 yılında Türkçeye çevrilen eserin 

Batı’da matbaanın icadından sonra basılan ilk eserler arasında yer alması Batılıların 

Osmanlı İmparatorluğu’na olan ilgi ve merakının bir göstergesidir. Bu merak ve ilgi 

Osmanlı’nın Batı ile ilişkisinin çeşitlenerek çoğalmasıyla ve önemli bir dünya devleti 

hâline gelmesiyle daha da artmıştır. Zamanla bu seyyahlar biyologlar, elçiler, din 

adamları, tüccarlar gibi farklı uğraşları olan kişiler olur. Osmanlı sosyal ve kültürel hayatı 

                                                           
2 Der. Semavi Eyice, Bertrandon De La Broquiere'in Denizaşırı Seyahati, çev. İlhan Arda, İstanbul, Eren 

Yayıncılık, 2000; Benedict Curipeschitz, Yolculuk Günlüğü 1530, çev. Özdemir Nutku, İstanbul, Türk 

Tarih Kurumu Yayınları, 1989; Ogier Ghiselin de Busbecq, Türk Mektupları Kanuni Döneminde Avrupalı 

Bir Elçinin Gözlemleri (1555-1560), çev. Derin Türkömer, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlan, 

2011; Petrus Gyllius, İstanbul Boğazı, çev. Erendiz Özbayoğlu, İstanbul, Eren Yayıncılık, 2000. 



10 

 
 

hakkında bilgi veren Avrupalı seyyahlar görgü tanıkları olarak da tanımlanmıştır (Üçel-

Aybet, 2018, s.9). Önemli bir entelektüel birikime sahip olan Batılı seyyahlar sadece 

seyahatnameler kaleme almakla kalmamış, yazdıklarını gravürler ve çizimlerle de 

desteklemişlerdir. Üçel-Aybet (2018, s.16), Batılı seyyahların 16. ve 17. yüzyıllarda 

Avrupa ve Osmanlı arasındaki siyasi ve ekonomik ilişkilerin artmasıyla birlikte Türkler 

hakkında daha doğru ve tarafsız bilgiler verdiklerini belirtir. “Doğu seyahatnameleri 

kaynakçası çıkarıldığında 15. Yüzyıldan 18. Yüzyılın sonuna kadar yaklaşık 600 eser 

yazıldığı bulunmuş ve bunların 200’den fazlasının ise 17. Yüzyıla ait olduğu 

saptanmıştır” (Thévenot, Ekim 2014, s. 11). Bu çalışmanın konusunu oluşturan Dr. John 

Covel’ın Türkiye günlüğünü kapsayan yıllar da Osmanlı İmparatorluğu ve Türkler 

hakkında seyahatname yazımının neredeyse doruk noktasına ulaştığı 17. yüzyılın 

sonlarına denk gelir.  

Bu seyyahların kimler olduğu ve seyahat etme amaçları birbiriyle sıkı sıkıya bağlıdır. 

Osmanlı İmparatorluğu’nun geniş bir coğrafyaya yayılan topraklarını gezen ve 

seyahatnameler kaleme alan yabancı seyyahlar çok çeşitli mesleklerden insanlardır. 

Diplomatik görevler için veya bilimsel ve sanatsal bir dürtüyle seyahat edenler oldukça 

fazladır. Seyyahların amaçlarını siyasi ve ekonomik, bilimsel ve dinî olmak üzere 

gruplara ayırmak mümkündür. Seyyahların bir bölümünü konsoloslar, siyasi görevliler, 

ajanlar, esirler ve yeni ticaret yolları arayanlar oluştururken, diğer bir bölümünü de bitki 

ve böcek toplayan doğa bilimciler, arkeologlar, tarihçiler, coğrafyacılar, jeologlar ve de 

misyonerler oluşturmakta ve her biri kendi alanı için araştırmalar ve gözlemler 

yapmaktadır (Emiroğlu, 1989, s. 190). 

Bu seyyahlar, Doğu ile ilgili öğrendikleri maddi ve manevi her şeyi Batı’ya aktarma 

isteğindedir. Genellikle diplomatik, dinî, askerî, bilimsel ve ticari amaçlarla veya bu 

amaçlardan birden fazlası için gelmişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu’nu ziyaret eden bu 

yabancı seyyahların birçoğu Türkçe bilmediklerinden, bu araştırmada incelenen Dr. John 

Covel gibi genellikle Yunan veya Ermeni tercümanlar aracılığıyla iletişim kurmuşlardır. 

Bu durum elde ettikleri bilgilerin güvenirliğini etkilemektedir. Tercüman doğruları 

aktarmış olsa bile anlattıklarına ister istemez kendi bakış açısını eklemiş olma ihtimali 

yüksektir ve bunun sonucunda seyyahın anlattıkları iki kere aktarım veya aktarımın 

aktarımı olur. 



11 

 
 

Batılı seyyahlar, Osmanlı İmparatorluğu’nda bulundukları süre boyunca buradaki 

Avrupalılar ve gayrimüslim halkla Türklerle olduklarından daha yakın ilişkiler 

kurmuşlardır. Bu yüzden Türkleri çok yakından tanıma fırsatı bulduklarını söylemek 

doğru olmaz. Seyahatlerinden önce Türkiye ve Türkler hakkında sahip oldukları bilgiler 

önceki seyyahların yazdıkları olan Batılı seyyahlar, Türkiye'de bulundukları süre 

boyunca da Türkleri Türklerden dinleme fırsatına genellikle sahip olmamışlardır. 

1.4.  DR. JOHN COVEL’IN HAYATI, KİŞİLİĞİ VE ESERLERİ 

1.4.1. Dr. John Covel’ın (1638-1722) Hayatı ve Kişiliği 

Bir seyahatnameyi incelemeden önce o seyyahın kim olduğunu ve kişiliğini oluşturan 

yapıtaşlarını araştırıp öğrenmek gerekmektedir. Bu amaçla, Dr. John Covel’ın Türk 

toplumunu günlüğünde nasıl anlattığını incelemeden önce onun hayatı ve kişiliği 

hakkında araştırma yapılmıştır. Dr. John Covel hakkında yazılmış herhangi bir biyografik 

eser bulunmamaktadır. Onun hayatı hakkında bulunan bilgiler günlüklerinden, 

yazışmalardan ve resmî belgelerden elde edilmiştir. Covel hakkında elde edilen bilgilerin 

büyük bir bölümü Oxford Dictionary of National Biography’den3 sağlanmıştır. Eserleri, 

özellikle de günlükleri, kendisi hakkında bilgi verdiği için bu kapsamda genel olarak 

değerlendirilmiştir. 

John Covel (diğer adları Covell veya Colvill), 2 Nisan 1638’de4 İngiltere’nin doğusunda 

shire5 tipi bir kontluk olan Suffolk’da, bir sivil cemaat (özel idare altındaki bölge) olan 

Horningsheath (diğer adı Horringer) köyünde dünyaya gelir. William Covel (ö.1661) ve 

Alice Covel’ın (evlenmeden önceki soyadı Cook) üçüncü ve en küçük çocuklarıdır. 

Annesi Alice yine Batı Suffolk’da bulunan ve Horningsheath’e yaklaşık 9 mil uzaklıktaki 

Pakenham adlı köydendir. Anne-babası ve kardeşlerinin eğitim durumu ve ne iş 

                                                           
3 E. Leedham-Green, Covel [Colvill], John, Oxford Dictionary of National Biography, 10.04.2008,  

https://doi.org/10.1093/ref:odnb/6471 (Erişim Tarihi: 13.03.2020) 
4 Bu tarihte doğduğunu günlüğünde yazmıştır. Bkz. Dr John Covel, Voyages en Turquie 1675-1677, çev. 

Jean Pierre Grèlois, Paris, P. Lethielleux, 1998, s. 330. 
5 İngiltere’de 9. yüzyılda ortaya çıkan mahalli idare tipi. Türkçede şehir veya il olarak ifade edilir. Bkz.: T. 

Editors of Encyclopaedia Britannica, shire, Encyclopedia Britannica, 1 December 2000, 

https://www.britannica.com/topic/shire-British-government-unit (Erişim Tarihi: 11.04.2022); A. Köksal, 

“İngiltere'de Mahalli İdareler”, Journal of Istanbul University Law Faculty, 27 (1-4) , (2011), s. 238-270, 

s.239, https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuhfm/issue/9122/114200 (Erişim Tarihi: 11.04.2022). 

https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuhfm/issue/9122/114200


12 

 
 

yaptıklarıyla ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Covel’in hayatı hakkında edinilen 

bilgiler ise eğitimi, çalışma hayatı ve mektuplarda yer aldığı üzere kraliyet ailesiyle 

arasında geçen olayları içermektedir (Leedham-Green, 2008).  

Eğitimine yakındaki Bury St. Edmunds’daki gramer okulu’nda başlar. 31 Mart 1654’te 

ise Cambridge Üniversitesi Christ’s College’a maaşlı çalışan öğrenci olarak kabul edilir. 

1658’de Christ’s College’dan lisans derecesiyle mezun olur ve 1659’da üniversiteye üye 

olarak (yüksek lisans derecesi kazanmadan) kabul edilir. Daha sonra 1661’de yüksek 

lisansa başlar. Leedham-Green’a (2008) göre, Latince hitabelerinden üçü yüksek lisans 

derecesi olarak araştırmaları arasında British Library’de saklanmaktadır. Cambridge 

Üniversitesi kütüphanesinde geniş araştırmalar yapan William Cole6  tıp eğitimi aldığını 

ve daha sonra papaz olarak atandığını yazar (Leedham-Green, 2008). Bent’e (1893, 

s.xxviii) göre de doktor olma amacıyla hayatının ilk yıllarında tıp eğitimi almıştır ki bu 

da botanik ve ilaçlar hakkındaki derin bilgilerinden anlaşılmaktadır, ancak sonuç olarak 

üniversite üyeliğine seçildiğinde, yani hayat boyu sürecek bir burs kazandıktan sonra7, 

hayatının yönünü değiştirip Papazlık statüsüne geçmiştir. Buna rağmen eğitim durumuyla 

ilgili net bir bilgi bulunmamaktadır. 29 Ekim 1669’da Thomas Leader’in Dr. Parker’a bir 

mektubunda lisans mezunu olduğu anlatılıyor, ancak eğitim derecesine ait herhangi bir 

kayıt bulunmuyor ve papaz olarak atanması kesin olsa da, izi sürülememektedir 

(Leedham-Green, 2008). 

Bent (1893, s. xxix), el yazmasının da gösterdiği üzere Covel’ın engin bilgisiyle ünlü ve 

itibarı yüksek bir bilgin olduğunu belirtir. Bunun bir diğer göstergesi de 1661’de 

Restorasyon’da8 Stuart ailesinin İngiliz tahtına geri dönüşünü kutlamak için Christ’s 

                                                           
6 Bkz. J. Hall, “An Eighteenth-Century Reader in Cambridge University Library, The Rev. William 

Cole”, Transactions of the Cambridge Bibliographical Society, 14(4), (2011), s. 363-402, 

http://www.jstor.org/stable/23622491 (Erişim Tarihi: 11.04.2022).  
7 John Covel, Bir Papazın Osmanlı Günlüğü, çev. N. Özmelek, 2. b., İstanbul, Dergah Yayınlan, 2017, s. 

26. 
8 (1660-1688 arası dönem) Artan vergiler ile birlikte İngiliz kralı I. Charles’ın Anglikan kilisesi yerine 

Roma kilisesini egemen kılacağı söylentileri üzerine 1642’de iç savaş çıkar. Kral I. Charles, 1649’da 

yargılanır ve idam edilir. Oğlu II. Charles da Fransa’ya sürgüne gönderilir ve İngiltere kralsız kalır. 

Parlamentoda söz sahibi bir soylu olan Oliver Cromwell ülkeyi yönetmeye başlar ve Commonwealth adında 

bir cumhuriyet kurulur. Bu döneme damgasını vuran ise Protestanlığın bir dışavurumu olan Püritenliktir 

(Puritanism), yani dinî ritüellerde sadelikten yana olma ve abartılı ritüellere karşı çıkma. Ancak bu zamanla 

diğer mezheplere ve azınlıklara karşı hoşgörüsüzlüğe dönüşmüş ve onların daha demokratik fikirler 

üretmesine neden olmuştur. Bkz. J. M. Roberts, Avrupa Tarihi, çev. Fethi Aytuna, İstanbul, İnkılap 

Kitabevi, 2010, s. 345. Cromwell 1658’de ölünceye dek yönetimde kalır. Cromwell’den sonra güçlü bir 

aday çıkmaz ve Cromwell dönemindeki baskılar bu yönetime ve Püritanizm’e karşı bir görüş oluşturur. 

Parlamentoda monarşinin yeniden tesis edilmesini isteyenlerin çoğunlukta olması üzerine Stuart Ailesi 

http://www.jstor.org/stable/23622491


13 

 
 

Collage’ın salonunda Latince bir söylev sunmak için yetkilendirilmesidir. Bu olayı 

kutlamak için uzunca bir şiir yazar ve bu şiirde Stuart ailesine övgüsünü dile getirir ve 

Restorasyon’dan önce yaşanan zorluklara atıfta bulunur: 

Korkunç kış gitti 

Ve neşeli ilkbaharın çıkarıyoruz tadını 

Güneşin sevecen yaklaşımı 

Her şeye yeni bir hayat veriyor 

(…) 

İşte böyle, yüce Prens, sen gelince 

Üzülen her kalp canlandı 

Muhteşem ışınların ve ilahi etkin 

Bize yeni bir hayat ve anlam verdi 

 

Değişmez kader 

Kilise ve Devlet’i mahvetti 

Ve gürültülü bir fırtınayla 

Her şeyin şeklini bozdu (Bent, s. xxix). 

Türkiye yolculuğu Covel’ın akademi dışındaki görevlerinin ilki olur. Covel’ın önceki 

aylarda büyükelçi Sir Daniel Harvey’nin sekreteri görevine gelmeyi umut ettiği ve bunun 

için anlaşma sağlamaya çalıştığı anlaşılıyor olmasına rağmen 17 Mart 1670’te, Levant 

Şirketi9 yardımcısı Sir Eliab Harvey, Covel’a, onu İstanbul’a papaz olarak göndermek 

için seçtiğini yazar (Leedham-Green, 2008). Levant Şirketi, İngiltere’nin Osmanlı 

İmparatorluğu ile ticaretinden sorumludur. Levant Şirketi’ne üye olan tüccarlar Osmanlı 

topraklarında ticaret yapma hakkına sahipti ve bu ticaret yolculuklarında onlara eşlik 

edenler arasında Osmanlı’da görev alan elçiler ve din görevlileri gibi resmi görevliler de 

bulunmaktaydı. Covel gibi Osmanlı topraklarında bolca seyahat eden bu kişiler aynı 

zamanda gözlemleriyle ilgili günlükler tutmuş ve bunları yayınlamıştır. Özellikle 17. 

yüzyılda seyahatnamelerin sayısının arttığını düşünürsek, Batı’nın Doğu’ya olan bu ilgisi 

sıradan bir merak olmaktan ziyade onun zenginliğini elde etme isteği olarak görülebilir. 

Osmanlı İmparatorluğu’nun yönettiği Doğu Akdeniz ticaretinde İngiltere de pay sahibi 

olmak istiyordu. Fransa ve Venedik gibi ülkelerin sahip olduğu imtiyazlardan 

                                                           
1660’ta yeniden iktidara gelir. II. Charles’ın geri dönmesi Anglikan kilisesini ve reform düzenlemelerini 

desteklemesi koşuluyla parlamento tarafından onaylanır. İngiliz krallığının uzun bir dönemden sonra tekrar 

yönetime gelmesine Restorasyon denir ancak bundan sonra Krallık parlamentonun üstünlüğünü de kabul 

etmiş olur. Bkz. Roberts, a.g.e., 2010, s.346. 
9 Levant Company, Doğu Kumpanyası olarak da anılır. (bkz. John Covel, Bir Papazın Osmanlı Günlüğü, 

2. b., çev. N. Özmelek, İstanbul, Dergah Yayınları, 2017, s. 13.) Levant Şirketi, 7 Ocak 1592’de İngiltere 

ve Osmanlı İmparatorluğu arasında ticaret yapma hakkı olan Türkiye Şirketi (Turkey Company) ile 

İngiltere’nin Venedik ticaretini yöneten Venedik Şirketi’nin (Venetian Company) birleşmesiyle 

kurulmuştur. M. Epstein, The Early History of the Levant Company, London, George Routledge and Sons 

Limited, 1908, s. 36. 



14 

 
 

yararlanmak, kapitülasyonların genişletilmesi İngiltere’nin Levant Şirketi’nin istekleri 

arasında yer alıyordu. Osmanlı tarafından Levant Şirketi’ne ve onun öncesindeki Türkiye 

Şirketi’ne10 sağlanan imtiyazlar, İngiltere’nin İspanya ile yaşadığı ambargo krizini 

aşmasına ve Akdeniz yoluyla Orta ve Doğu Avrupa pazarlarına ulaşmasına imkân 

tanımıştır. Bunun sebebi ise Katolik İspanya’nın hem Osmanlı İmparatorluğu’nun hem 

de Protestan İngiltere’nin ortak düşmanı olmasıydı. 

Covel’ın yasal tavsiye alma ve Cambridge’den yokluğunun üniversite üyeliğini zaman 

aşımına uğratmayacağını kesinleştiren bir kraliyet mektubunu güvenceye alma 

konusunda tedbiri elden bırakmadığı ve 1670 yılının sonlarına kadar İstanbul’a gitmek 

için hareket etmediği görülüyor (Leedham-Green, 2008). Bu nedenle üniversitedeki 

görevinin onun için en az İstanbul’daki görevi kadar önemli olduğunu söylemek 

mümkündür. Kral II. Charles, kendisine üniversiteden aldığı bursun ve tüm haklarının 

İstanbul’daki görevi boyunca devam edeceğini belirten özel bir izin verir. Bu izinde Dr. 

John Covel’ın sanki hâlâ görevliymiş gibi üniversite üyeliğine ait bütün kâr, kâr payı, 

maaş, ücret ve haklarını alması için yokluğunun idare edilmesi istenmektedir (Bent, 1893, 

s. xxx). 

Görünürde papaz olarak atanmış olmasına rağmen Covel’ın diplomatik bir görevinin de 

olduğu söylenebilir. İstanbul’daki büyükelçi Sir Daniel Harvey 1672’de öldüğünde 

elçiliğin tüm sorumluluğu yeni büyükelçi (Sir John Finch) atanıp Türkiye’ye gelene kadar 

iki yıl boyunca Covel’a kalmıştır. Londra’dan İstanbul’a gelirken büyükelçiye verilmek 

üzere önemli mektuplar Covel’a emanet edilmiştir. Hem Levant Şirketi’nden tanıdığı 

önemli ve yetkili kişilerin bulunuyor olması hem de kraliyetten göreviyle ilgili bir mektup 

elde etmeyi başarması da sıradan bir papaz olmadığının göstergesidir. Kapitülasyonlar11 

1675’te elde edildiğinde IV. Mehmed’in Edirne’deki sarayında hazır bulunmasından da 

hem dinî hem de siyasi bir görevinin olduğu anlaşılıyor. Aynı zamanda Rum Ortodoks 

Patrikhanesi’nin12 ibadetle ilgili konularını araştırması, Larissa başpiskoposu Patrik 

                                                           
10 Turkey Company 1581’de Osmanlı topraklarında ilk defa ticaret yapma hakkı elde eden İngiliz 

tüccarların kurduğu şirket.  
11 Bu kapitülasyonlar, Levant Şirketi’ne sonraki 150 yıl boyunca diğer kuruluşların ulaşamayacağı 

imtiyazlar tanır. James Theodore Bent, Early Voyages and Travels in the Levant, London, The Hakluyt 

Society, 1893, s. xxviii. 
12 Fener Rum Patrikhanesi olarak da bilinir. 330 yılında Heraclea Metropoliti’nden bağımsızlığını elde 

etmiştir. Patrikhane, 1602’de Fener’deki Ayios Yeorgios Manastırı’na taşınmıştır. Normalde manastırlar 

yerel piskoposlara bağlıdır. Ancak ileride de görüleceği üzere bazı çok önemli ve tarihi manastırlar direkt 

Patrikhane’ye bağlanmıştır. 



15 

 
 

Dionysius’un tahsis törenine katılması13 ve papazların kendisine sağladığı yerlerde 

konaklaması gibi Yunan din adamlarıyla kurduğu yakınlıklar14 da dinin ve siyasetin iç 

içe ve birbiriyle sıkı sıkıya bağlı olduğunu ve dinin siyasi bir aparat olarak kullanıldığını 

gösteriyor. Bent (1893, s. xxviii), Covel’ın büyükelçilikle sıkı bir ilişkisi olduğu için 

dönemin siyasetini öğrenme şansı yakaladığından bahseder.  

Covel, 1670’ten 1677’ye değin süren İstanbul’daki görevi sırasında binaların, yazıtların 

ve bitkilerin çizimleriyle dopdolu olan bir dizi günlüğü derleyerek Anadolu’da ve 

Trakya’da geniş çapta seyahat eder. Resim, madeni para ve madalya, basılı kitap, nadir 

eşyalar ve özellikle de el yazması eserlerin hevesli bir koleksiyoncusudur ve Ely15 

piskoposu Peter Gunning, Chester16 piskoposu John Pearson ve yakında Canterbury’nin17 

başpiskoposu olacak olan William Sancroft’un telkiniyle Rum Ortodoks Kilisesi ve 

Transubstantiation18 (Ekmek ve Şarabın Dönüşümü) hakkında genel görüşünün önemli 

bir incelemesini yapar (Leedham-Green, 2008). O günlerde Sorbonne’da doktor olan M. 

Arnold tarafından başlatılan tartışma, Yunanların Aşai Rabbani19(Eucharist) ayininde 

kullanılan ekmek ve şarabın Hz. İsa’nın et ve kanına değiştirilmesi doktrinine uyup 

uymadıkları ile ilgiliydi. Çünkü Protestanlar, Doğu ve Batı kiliselerinin, yani Katolikler 

ve Ortodoksların birleşmesinden çok korkuyorlardı. Bent (1893, xxxii), bu konuyu 

çözüme ulaştırmak isteyen dönemin Fransa büyükelçisi Marquis de Nointel’in, İngiliz 

büyükelçisi Sir John Finch’i arkadaşlıklarını kullanarak etkilediğini ve böylece bu 

konuyu araştırma görevi verilen Covel’ın Yunan ruhban sınıfının bozulması ve cehaleti 

hakkında acımasız eleştiriler yapmasının da bunun bir sonucu olduğunu belirtir. Ancak 

                                                           
13 Bent, a.g.e., s. 146.  
14 Metropolitin ona çok kibar davranarak ikramda bulunduğundan bahseder. (bkz. Dr John Covel, Voyages 

en Turquie 1675-1677, çev. Jean Pierre Grèlois, Paris, P. Lethielleux, 1998, s.52.) 
15 İngiltere'nin doğu bölgesinde shire tipi bir kontluk olan Cambridgeshire’dadır. Merkezi Cambridge’dir. 
16 İngiltere’nin kuzey-batı bölgesinde törensel kontluk olan Cheshire’dadır.  Cheshire merkezi Chester'dir. 
17 İngiltere’nin güney-doğu bölgesinde birinci seviyede ‘shire’ tipi bir törensel kontluk olan Kent 

şehrindedir. Kent içinde yer alan Canterbury Katedrali, İngiltere'nin en eski ve en ünlü Hristiyan 

yapılarından biridir.  
18 Transubstantiation günümüzde Orta Çağ’a ait bir Hristiyanlık dogması olarak görülmektedir ve uzun 

dönem boyunca tartışılan bir konudur. Katolik kilisesi bu öğretiye uyarken, Protestanlar bu öğretiyi kabul 

etmiyordu. T. M. Thibodeau, “The Doctrine Of Transubstantiation In Durand’s Rationale”, Traditio, 51, 

(1996), s. 308–317, http://www.jstor.org/stable/27831940 (Erişim Tarihi: 11.04.2022). 
19 Hristiyanlıkta Hz. İsa’nın çarmıha gerilmeden önceki gece havarileri ile yediği Son Akşam Yemeği'nin 

anıldığı ayindir. Hz. İsa’nın bu yemekte havarilere ekmek verirken “Bu benim bedenim” ve şarap verirken 

“Bu benim kanım” dediğine inanılır. Katolikler ve Ortodokslar Hz. İsa’yı anmak adına şarap içip ekmek 

yerler. Ancak Protestanlar Hristiyanlık inancı için öğreti ve ayinleri gerekli görmediklerinden, buna 

uymazlar. Bkz. T. Editors of Encyclopaedia Britannica, Eucharist, Encyclopedia Britannica, 27 July 2021,  

https://www.britannica.com/topic/Eucharist (Erişim Tarihi: 11.04.2022). 



16 

 
 

Covel’ın bu konuyu araştırması ister piskopos ve başpiskoposların isterse de büyükelçinin 

teşvik etmesi veya zorlamasıyla olsun, araştırma yapması ve bilgi toplaması dinî 

nedenlerden ziyade siyasidir ve Osmanlı’nın iç siyasetine dair bir argüman yaratma 

çabası olarak düşünülmelidir. Covel, Türkiye’de olduğu süre boyunca günlüğünde de 

görüleceği üzere bu konuda araştırma yapma fırsatı yakalamış ve bu araştırmasını bir 

kitap haline getirmiştir. Some Account of the present Greek Church, with Reflections on 

their present Doctrine and Discipline, particularly on the Eucharist and the rest of their 

seven Pretended Sacraments adındaki bu eser o ölmeden kısa bir süre önce 1722’de 

Cambridge’de basılmıştır ama Doğu ve Batı kiliselerinin birleşeceği düşüncesi 

gerçekleşmediğinden kitap basıldığında tartışma çoktan sonlanmış ve unutulmuştur 

(Bent, 1893, xxxii). Covel (1722, s.2), önsözde kitabın basılmasındaki bu gecikmeyi York 

ve Hollanda’daki gezgin hayatına ve zamanının üçte ikisini alan hayat boyu sürecek olan 

burslu öğrenci göreviyle sınırlandırılmış olmasına bağlar. Bu araştırmasını yaparken 

Türkiye’de kaldığı süre boyunca ona sağlanan yardım ve desteklere bir teşekkür olarak 

kitabını Türkiye Şirketi’nin sahibi Chandos dükü James Brydges’e adamıştır. 

Covel’ın bildiği diller arasında Fransızca, Yunanca, Latince ve İtalyanca vardır. Birçok 

Türkçe sözcüğü de öğrenmiş ve günlüğüne aldığı notlarda kullanmıştır. Çok sayıda 

piskoposla yerel Yunanca ve diğer Batılı seyyahlarla Fransızca ve İtalyanca dillerinde 

yazışır. Osmanlı İmparatorluğu’nda geçirdiği zamanının sonlarına doğru günümüzde 

İzmit ve İznik sınırlarında olan Nicomedia ve Nicaea antik şehirlerine seyahat eder. 

Aynaroz (Athos)20 hakkında yazılı bir açıklama bırakan ilk Batılı ve buraya ziyaret etmek 

için kabul edilen ilk İngilizlerden biri olur (Leedham-Green, 2008). 

Osmanlı İmparatorluğu’ndaki görevini bitirip İngiltere’ye acelesiz bir şekilde İtalya, 

Savoya ve Fransa yoluyla dönüşünden sonra Covel, 1679’da Cambridge’de, İlahiyat’ın 

                                                           
20 Yunanistan’daki Halkidikya’nın üç yarımadasından en doğuda olan kutsal dağ. 7. yüzyıl sonundan 

itibaren buraya keşişler yerleşir. Konstantinos Monomakhos’un (1042-1055) imparatorluk fermanları 

keşişlerin yaşam şartlarını değiştirmiştir. Bu fermanla birlikte Aynaroz’a kadınların ve dişi hayvanların 

girmesi yasaklanmış ve buradaki keşişler büyük bir mahrumiyet içinde yaşamaya başlamıştır. En parlak 

dönemi olan 15. yüzyılda kutsal dağda her birinde bin keşiş bulunan otuz manastır vardır. Zamanla eski 

önemini kaybeden bu yerde, 20. yüzyıl ortasında dört bin keşiş için 20 tane Rus, Bulgar, Sırp ve Yunan 

manastırı kalır. Yönetim bakımından muhtardırlar ve Türkler tarafından verilen bu imtiyaz 1927’de yeniden 

onaylanarak, Aynaroz Yunanistan’a bağlı bir dinî cumhuriyet olarak kalır. Manastırlarda yaklaşık 11.000 

el yazması kitap koleksiyonu, imparatorluk kararnameleri ve fermanlar vardır. Osmanlı İmparatorluğu 

manastırlara ait olan çiftliklerin aşarına karşılık yıllık imtiyazlı vergi almıştır. Bu imtiyazı I. Murad vermiş 

ve II. Selim de onaylamıştır (1569). Bkz. Meydan-Larousse: büyük lûgat ve ansiklopedi, 1. Cilt, İstanbul, 

Meydan Yayınevi, 1969, s. 956. 



17 

 
 

Margaret21 vaizi22 seçilir ve kraliyet emriyle İlahiyat doktoru olur ancak hatip olma 

umutlarında hayal kırıklığına uğrar. Piskopos Gunning tarafından Littlebury, Essex’te ve 

1681’de Christ’s College tarafından Kegworth, Leicestershire’da kilisede papaz olarak 

maaş ve yerleşim hakkı verilir. Ancak bu yerlerde uzun süre kalamaz çünkü 1681’de 

Orange prensesi II. Mary’e23 papaz olarak atanarak Lahey’e gider. Covel’ın kraliyet ailesi 

ile olan ilişkisi hayatında önemli bir yer tutar. Bent’e (1893, s. xxxi) göre, 

görevlendirmesi Ekim 1685’te Orange prensi III. William’ın24 Covel’ın İngiliz 

büyükelçisi Bevil Skelton’a25 yazdığı kocasının prensese karşı acımasız davranışını 

eleştiren bir mektubu26 öğrenmesi ve engellemesiyle beklenmedik bir şekilde sona erer. 

                                                           
21 Eğitimci, bilgin ve hayırsever olan Lady Margaret Beaufort (1443-1509) İngiliz Orta Çağ tarihinin en 

zengin kadınıdır. Servetini eğitim ve din alanlarına destek vermek için kullanmıştır. Richmond ve Derby 

kontesi, Kral VII. Henry’nin annesi ve Cambridge’deki Christ’s ve St. John College’ın kurucusudur. (bkz. 

Dr Frank Woodman, “Lady Margaret Beaufort”, Christ’s College University of Cambridge, 

https://www.christs.cam.ac.uk/lady-margaret-

beaufort#:~:text=Margaret%20was%20the%20principal%20patron,%2Din%2Dlaw%20Henry%20VI. 

(Erişim Tarihi: 11.04.2022). 
22 Bu görev Lady Margaret’in kiliseye verdiği önemin bir göstergesi olarak ilk olarak 1504’te başlamıştır. 

Yılda 10£ yardım alacak olan vaiz bunun için Londra’da veya başka yerde yıllık en az altı vaaz vermek 

zorundaydı. Bkz. University of Cambridge, News: Lady Margaret's 500 year legacy, 05 November 2004, 

https://www.cam.ac.uk/news/lady-margarets-500-year-legacy (Erişim Tarihi: 11.04.2022). 
23 Kral II. James’in ve York ve Albany düşesi Anne Hyde’ın kızı olan II. Mary (1662-1694), 1689’dan 

1694 yılında ölünceye kadar kocası III. William ile birlikte İngiltere’yi yönetmiştir. Anne-babası Katolik 

olan Mary amcası II. Charles’ın isteği üzerine Anglikan olarak yetiştirilmiştir. 32 yaşında çiçek hastalından 

ölmüştür. Bkz. T. Editors of Encyclopaedia, Mary II., Encyclopedia Britannica, 26 April 2022, 

https://www.britannica.com/biography/Mary-II (Erişim Tarihi: 11.04.2022).  
24 III. William (1650-1702), Orange prensi II. William ve I. Charles’ın kızı Orange ve Kraliyet prensesi 

Mary’nin tek çocuğu olarak dünyaya gelir. Anne-babası gibi kendisi de Protestan’dır. Kuzeni II. Mary ile 

1677’de evlenir. Katolik Kral II. James’in 1688’de sürgüne gönderilmesinden sonra boşalan İngiliz tahtına 

geçmeleri için önde gelen parlamento üyeleri tarafından ülkeye davet edilirler. Bu sayede yönetimi eşiyle 

paylaşarak kral olur ve 1702’deki ölümüne kadar İngiltere’de hüküm sürer. Bkz. J. S. Morrill, and Nesca 

A. Robb, William III, Encyclopedia Britannica, 15 March 2022, 

https://www.britannica.com/biography/William-III-king-of-England-Scotland-and-Ireland (Erişim Tarihi: 

11.04.2022). 
25 Sir Bevil Skelton (1641-1696), 1685’te Lahey’e büyükelçi olarak gönderilmiştir. Diplomatik haberlerin 

yanında III. William hakkında hoş olmayan şeyleri Kral II. James’e ifşa ettiği ve ayrıca III. William geldiği 

günden beri ondan hiç hoşlanmadığı anlatılmaktadır. Bkz. Henri A. van der Zee, William and Mary, 

London, Pan Books, 1975, s. 201. 

https://archive.org/details/williammary0000zeeh/page/206/mode/2up?q=Covell (Erişim Tarihi: 

12.04.2022) 
26 Van der Zee’ye göre, prenses II. Mary’ye Lahey’de eşlik eden Covel’ın başını çektiği, Anne Trelawney, 

yaşlı dadısı Mrs. Langford ve onun oğlundan oluşan bir grup, kocası III. William’ın şanına zarar verecek 

her türlü bilgiyi büyükelçi Skelton vasıtasıyla babası Kral II. James’e iletmekteydi. Bu kişiler, II. James’e 

damadı III. William’ın, prenses Mary’yi Elizabeth Villiers adlı bir nedimeyle aldattığını açıklamaya karar 

verirler. Prenses kocasının onu aldattığını bilmezden gelerek saklamaya çalışmıştır, ancak bunun başkaları 

tarafından da bilindiğini öğrenince çok üzülür. İngiltere’ye bilgi sızdırıldığından şüphelenen III. William, 

bir gün Skelton’a gönderilen mektupların önünü kesip onlara el koyar. Van der Zee’nin anlatımına göre, 

III. William, Covel’in mektupta kullandığı dili ruhban sınıfından birine yakıştıramaz. Gerçekten de 

mektubun içinde argo kelimeler olduğu ve lakayt bir tavırla yazıldığı görülmektedir. (bkz. Van der Zee, 

a.g.e., s. 202.) Covel mektupta, prensesin kalbinin kırılmak üzere olduğunu ve prensin onu adeta kölesi 

haline getirdiğini bildirir. Eğer Mary tahta geçerse III. William’ın İngiliz tahtında tam yetki sahibi olacağını 



18 

 
 

Bunun üzerine Covel hemen İngiltere’ye dönmek zorunda kalır ve ne olduğu ile ilgili 

hiçbir zaman konuşmaz. Ancak çalışmaları arasında bulunan ve Prenses Mary’ye 

yazılmış bir mektupta onun kral ile prensin ve prens ile prensesin arasını açmak istediğini 

iddia ederek onu kötüleyen dedikodulardan bahseder. Mektubu prensesin idam edilen 

büyükbabası I. Charles’a övgülerde bulunup onu anımsatarak “Tanrı bizim sabrımızı 

denemek için bize üzüntüler veriyor” diyerek sonlandırır (Bent, 1893, s. xxxi). 

Covel, bu olaydan sonra akademik görevlerine devam eder. Kasım 1687’de Prenses 

Mary’nin babası Kral II. James tarafından York şansölyesi (rektörü) tayin edilir. Ertesi 

yıl Christ’s College müdürü Ralph Cudworth ölür ve öğretim üyeleri kraliyet tarafından 

zorla getirilecek yeni bir müdür yerine Covel’ı seçerler (Leedham-Green, 2008). 

Böylelikle Covel, 1688’den 1722 yılında 84 yaşında ölünceye dek Christ’s College’ın 

müdürü olur. Covel çalışkan bir müdür olur ancak öğretim üyeleri öğrencilere oda 

kiralayarak kazanç elde etmesinden şikâyet ederler (Leedham-Green, 2008). 

Covel iki kez (1688 ve 1708 yıllarında) Cambridge Üniversitesi’ne rektör yardımcısı 

olarak seçilir ve ilk görevi olan 1689’da, kısmetine üniversiteyi ziyarete gelen eski 

Orange prensi, Muhteşem Devrim’den27 (1688) sonra yeni İngiltere kralı olan III. 

William’a üniversitenin sadakat konuşmasını yapmak düşer. Covel, büyük bir endişe 

içinde hemen kralın kendisini görmeyi onaylayıp onaylamayacağının aslını öğrenmek 

için aralarında o zaman üniversite adına parlamenter olan Isaac Newton’un da olduğu 

                                                           
da öngörmüştür. Bu mektupların ortaya çıkmasından sonra prens III. William, karısını ona ihanet 

etmediğine dair inandırır ve Covel dâhil olmak üzere tüm muhbirleri derhal İngiltere’ye geri gönderir. Bkz. 

Van der Zee, a.g.e., s. 203. Covel’ın piskopos tarafından cezalandırılmasını isteyen III. Willliam’a rağmen, 

Covel döndüğünde hiçbir ceza almaz ve aksine Cambridge Üniversitesine rektör yardımcısı olarak atanır. 

(Van der Zee, a.g.e., s. 204.) Covel, daha sonra Kraliçe olan II. Mary’ye yazdığı bir mektupta bunun kraliyet 

ailesi ile arasını açmak isteyen bazı kişiler tarafından düzenlenmiş bir iftira olduğunu savunur. (Bkz. Bent, 

1893, s. xxxi) 
27 Kansız Devrim olarak da anılır. 1688’de Kral II. James’in bir oğlunun dünyaya gelmesi, II. Mary’nin 

tahta geçmesini engelleyeceği ve İngiltere’nin Katolik hanedanlığın elinde bulunmasına neden olacağı 

düşünülüyordu. Aynı tarihlerde Anglikan kilisesine bağlı yedi piskoposun yargılanması ile birlikte İngiliz 

soyluları birleşerek III. William’a İngiltere’ye çıkartma yapması ve yönetime geçmesini isteyen bir çağrıda 

bulunur. III. William, zaten bunun için hazır beklemekteydi ve kralın lağvedilmesinin aynı zamanda Katolik 

Fransa kralı XIV. Louis’nin de yayılmasının önüne geçeceğini düşünüyordu. Bunun üzerine İngiltere’ye 

gelen III. William ve II. James orduları arasında bir savaş başlar. Savaşta II. James’in ordusunun kendi 

isteğiyle teslim olması sonucunda III. William başarılı olur. III. William tahtı karısı II. Mary ile paylaşır ve 

II. James de yurtdışına kaçar. Tahtın değişiminde önceki iç savaşlarda olduğu gibi şiddet olayları 

yaşanmadığı için Kansız Devrim ve Muhteşem Devrim olarak anılır. Bu olaydan sonra, 1689’da 

Parlamento, kraliyetin gücünü kontrol altına alan bir Bill of Rights’ı (Haklar Bildirgesi) yürürlüğe koyar. 

Bununla, tüm özel yetkili mahkemeler kaldırılmış, parlamento onayı olmadan vergilendirme yapma ve 

parlamentonun rızası olmadan ordunun toplanması yasaklanmıştır. (bkz. Thomas William Heyck, The 

Peoples of the British Isles: A New History From 1688 to 1870, vol. 2, California, Wadsworth Publishing 

Company, 1992, s. 37-41.) 



19 

 
 

saraydaki güçlü tanıdıklarına mektup yazar. Sonunda Sir Owen Wynne’den kralın 

söylediği şu söz hakkında teminat alır: “Eğer Dr. Covel üniversite kuruluyla birlikte 

gelirse Majestelerinin elini öpmesine izin verilecek”; ancak aynı zamanda konuşmanın 

başka bir kişi tarafından yapılmış olmasının kralı daha memnun edeceğinden de 

bahsedilir (Leedham-Green, 2008). Bent (1893, s. xxxi) ise, Kral III. William’ın bu konu 

hakkında Dr. Covel ve üniversite rektör yardımcısı arasındaki farkı bileceğini söyleyen 

kısa bir cevap verdiğini belirtir. Bu konuda endişesini gideren cevaplardan sonra Dr. 

Covel, her şeye rağmen bu görevi kabul eder. Sonuç olarak, Covel’in ilerlemesinde ve 

atandığı bazı görevlerdeki başarısızlıklarında başına gelen talihsiz olayların etkisi olduğu 

görülmektedir. Covel’in geriye kalan hayatı Christ’s College’da geçer.  

El yazmaları Covel için çok önemlidir ve bu koleksiyonunu hayatının son yıllarına kadar 

saklar. Ancak bunlardan da büyük bir kazanç elde etmek niyetinde olduğu anlaşılıyor. 

Covel, 1719’dan beri el yazmalarının Lord Harley’e satışı ile ilgili Humfrey Wanley ile 

ara sıra şiddetli bir ilişki içindedir ve satış en sonunda 300£ ile sonuçlanır (Leedham-

Green, 2008). El yazmalarının 12. ve 17. yy arasında değişen bazı 43 tanesi Harley 

koleksiyonunda kalır. Covel’ın Türkiye’de inceleme fırsatı bulduğu, satın aldığı veya 

kendisine hediye edilen el yazması eserlerin neler olduğu araştırmamızda yer 

almayacaktır ancak tarihi ve kültürel anlamda önemli bir katkı sağlayacağından bu konu 

ile başka araştırmalar yapılması oldukça mühimdir. 

Covel, 19 Aralık 1722’de Cambridge’de, Christ’s College’da ölür ve buradaki şapele 

gömülür. Onun için mezarında bir de kitabe bulunmaktadır ancak artık okunamamaktadır. 

Covel hiç evlenmemiştir ve çocuğu da yoktur. Bu yüzden ölümünden sonra varisleri 

yeğenleri olmuştur. 3000 civarındaki basılı kitapları Humfrey Wanley tarafından 

katologlandırılır ancak sonuç olarak yeğeni ve vasisi Henry Sorel tarafından 1724’te 

halka açık olarak satılır. Suffolk’taki arazi ve bir meblağ para diğer yeğenlerini de içeren 

birkaç mirasçı arasında bölünür. Ölümünden sonra vasiyetinde bıraktığı malvarlığı 300£ 

nakit paradır ve bunun dışında vasiyetinde Christ’s College’a borç olarak verdiği 100£’un 

vasiyeti uygulayan kişiye teslim edilmesini istemiştir (Leedham-Green, 2008). Bıraktığı 

miras hem o dönem hem de günümüz için oldukça değerli bir miktardır. The National 

Archives (t.y.) sitesindeki para dönüşüm sistemine göre, 1720’lerdeki 300£ günümüzde 

yaklaşık 34,800£ ile eşdeğerdir. Bu parayla o dönemde 55 at veya 72 koyun 



20 

 
 

alınabilmekteydi ve ticaret erbabı birinin yaklaşık dokuz yıllık ücretine denk 

gelmekteydi. 

1.4.2. Dr. John Covel’ın Eserleri 

Günlüklerden başka Covel’dan geriye kalan eser Türkiye’deki araştırmaları sonucunda 

Rum Ortodoks kilisesi üzerine yazdığı uzun ve detaylı dinî kitaptır. Daha önce 

bahsettiğimiz gibi Covel’ın ölümünden kısa bir süre önce basılan bu eser hem uzun süre 

konusunda nitelikli bir eser olarak hem de Covel’ın en önemli eseri olarak kabul edilmiştir 

(Bent, 1893, s. xxxii). Eserin başlığı dönemin seyahat yazın türüne uygun olarak oldukça 

uzundur: Some Account of the present Greek Church, with Reflections on their present 

Doctrine and Discipline: particularly in the Eucharist, and the rest of their Seven 

Pretended Sacraments, compared with Jac. Goar's Notes on the Greek Ritual or 

Εύχολόγιον. Protestan İngiliz krallığı, 17. Yüzyılda Katolikler ile anlaşmazlık içerisinde 

olmasına karşın Ortodokslara karşı özel bir ilgi duyuyordu. Covel’ın Ortodoks ibadet 

şekilleri üzerine hazırladığı inceleme yazısı dönemin iki mezhep arasındaki sorunlarını 

oluşturuyordu. Ancak basılması uzun süre aldığı için artık konu güncelliğini yitirmişti 

(Covel, 1998, s. 9). Covel bu eseri hazırlamak için Yunan din adamları ile ilişkiler kurar. 

Onların kendisine gösterdiği nezaketten oldukça memnun kalır, ancak günlüklerine 

onların cehaletlerini yansıtmaktan da geri kalmaz. Edirne’de tanışma fırsatı bulduğu 

Kudüslü Dosithée Patriği ise dikkate değer bir istisnadır (Covel, 1998, s.8). Covel, 

araştırması için bazıları el yazması olan kitapları elde etmek amacıyla yaptığı bu dinî 

ziyaretlerden yararlanır. Ortodoks ibadet şekilleri üzerine hazırlayacağı kitabı için de bu 

ziyaretleri kullanır. Sonuçta çok detaylı ancak zamanında basılamadığı için önemini 

kaybetmiş bir eser hazırlamıştır. 

Covel’in İngiliz sarayı ile başını derde sokan bir diğer olay da The Interpreter of Words 

and Terms (Kelimelerin ve Terimlerin Yorumcusu) adlı eseridir. Kitaptaki bazı yerlerde 

kraliyetin “büyük gücünü aşağıladığı” için imha edilmesi emredilmiştir (Bent, 1893, s. 

xxxi). Leedham-Green ise Hollanda’da Synodus Bethlemitica başlığı altında yazdığı bir 

eserinin yayımlanmasının yasaklandığını belirtir. Covel bahçe bakımı ve meyve ağaçları 

hakkında da yazmıştır, ancak eserin adı bilinmemektedir. Bu konu hakkında ne kadar 

geniş bilgi sahibi olduğunu ileride seyahatlerinin incelendiği bölümlerde göreceğiz. 



21 

 
 

Covel’ın Christ’s College’da üniversiteye dair işlerini not aldığı Covel’s Book adındaki 

bir defteri de Christ’s College bünyesinde saklanmaktadır. 

Dr. John Covel’in gerek Bizans Araştırmaları ve gerekse de Türkiyat Araştırmaları 

açısından en önemli eseri ise günlükleridir. Her ne kadar seyahat günlüklerini 

yayımlamak amacıyla yazmış ve bunları Cambridge’e döndükten sonra tekrar okuyup 

Türkiye’de bulamadığı bibliyografik referanslardan notlar ekleyerek yazdıklarını yeniden 

düzenlemiş olsa da günlükler onun sağlığında basılamamıştır. Covel, 1716’da kitaplarını 

ve kendine ait belgeleri Oxford Kontu’na 300 sterline satar. Yazışmalarıyla seyahat 

günlüklerini içeren el yazmaları koleksiyonunun bir kısmı devralma ve satışların 

sonrasında 19. yüzyıldan beri British Museum’da korunmaktadır. Bu araştırmada 

incelediğimiz Dr John Covel Voyages en Turquie 1675-1677 adlı eserin hazırlanmasında 

yazışmaları, seyahat günlükleri ve notları içeren ve müzede B.M.Add. 22 910 - 22 914 

numaralarıyla kayıt altına alınan el yazmalarının kullanıldığı belirtilmiştir (Covel, 1998, 

s.9). 

İlk defa 1893’te, The Hakluyt Society’nin28 yayımladığı İngilizler tarafından yapılan 

seyahatlerin anlatımlarına adanmış bir koleksiyondaki Early Voyages and Travels in the 

Levant adlı eserde Covel’ın günlüklerinden çeşitli ve dikkat çekici bölümlere yer verilir. 

Eserin ilk sayfasında Dr. John Covel’ın James Hyatt tarafından yapılan portresi bulunur. 

Eserin editörü James Theodore Bent detaylı bir giriş bölümünü kaleme almıştır. Giriş 

bölümünde “Of the Formation of the Levant Company of Turkey Merchants” başlığı 

altında Türkiye Tacirlerinin Levant Şirketi’nin29 kuruluşu, gelişimi ve İngiliz krallığı için 

önemine değinilir ve daha sonra Türkiye Tacirleri vasıtasıyla Türkiye’ye gelen sanatkâr 

Thomas Dallam30  ve papaz Dr. John Covel hakkında biyografik bilgilere yer verilir. 

Thomas Dallam hakkında verilen bilgiler daha çok onun org üretimi üzerine ustalığını ve 

                                                           
28 1846’da Londra’da kurulan dernek, önemli seyahatnameleri, gezi notlarını ve coğrafik materyalleri 

basmaktadır. Tarih ve coğrafi keşifler ile ilgili sempozyum ve konferanslar da düzenlemektedir. Dernek 

adını, İngiltere’nin denizaşırı seyahatlerini anlatan seyahatnamelerin ve her türlü belgelerin koleksiyoncusu 

olan Richard Hakluyt’tan (1552–1616) alır.  
29 Bu konu hakkında daha detaylı bilgi “1.8. İngiltere’nin Doğu Ticareti ve Seyahatler” adlı bölümde 

verilecektir. 
30 Doğum ve ölüm tarihi hakkında bilgi yoktur. Lancashire’daki Dallam köyünden geldiği biliniyor. 

Londra’daki Blacksmiths’ Company’de org yapımı işinde çalışmıştır. İstanbul’dan İngiltere’ye dönünce 

evlenmiş ve Robert, Ralph ve George adında üç oğlu olmuştur. 17. yüzyılın başlıca orglarının büyük bir 

kısmını o ve oğulları yapmıştır. Ürettiği orglar arasında Cambridge’de King’s College’da ve Worcester 

katedralindeki iki ünlü org da bulunur. Ancak bu iki orgun ilki iç savaş sırasında diğeri de bir isyanda 

parçalanmıştır. Bkz. Bent, a.g.e., 1893, s. xviii. 



22 

 
 

Türkiye’ye gönderilmek üzere hazırladığı orgun önemini anlatır. Dallam’ın III. 

Mehmed’e hediye edilmek üzere tasarladığı orgun İstanbul’a doğru yola çıkmasının The 

State Papers adlı bir gazetede “Diğer devletleri, özellikle de Almanları, mahcup edecek 

olan büyük ve merak uyandıran hediye Büyük Türk’e gitmekte” başlığı ile haber 

olduğunu belirtilir (Bent, 1893, s. xvii). Dallam’ın kişisel hayatı hakkında pek fazla bilgi 

yoktur. Birinci bölümde, I. Elizabeth’in III. Mehmed’e hediye olarak gönderdiği orgun 

teslim edilmesini ve montajını sağlamak için İstanbul’a giden Thomas Dallam’ın 1599-

1600 yılları arasındaki günlüğüne ve ikinci bölümde de Dr. John Covel’ın 1670-1679 

yılları arasındaki günlüklerinden bölümlere yer verilir. Dallam’ın günlüğü Dr. Covel’ın 

günlüğü ile karşılaştırıldığında daha kısadır. Dallam’ın günlüğü l. ve 98. sayfalar arasında 

yer alırken, Covel’ın günlüklerinden alınan bölümler 99. ve 288. sayfalar arasında yer 

alır. Ayrıca Dallam’ın günlüğünde bulunan yazım ve dilbilgisi hataları ile anlatımın 

basitliği onun çok iyi bir eğitim almamış olduğunu göstermektedir. 

1893’te basılan Early Voyages and Travels in the Levant adlı eserde ilk olarak Covel’ın 

21 Eylül 1670’te İngiltere’den Türkiye’ye doğru deniz yolculuğuna başlamasının 

anlatımı yer alır. Daha sonra Türkiye’de geçirdiği yedi yılda gözlemlediği olaylar ve 

yerlerle ilgili anlatımlarla devam eden eser, rota üzerindeki konaklamaları sonucu 

yaklaşık iki yıl süren deniz yolculuğu sonunda İngiltere’ye geri dönüşü ile sona erer. Dr. 

John Covel’ın günlüklerinden alınan bölümlerin neredeyse tamamı Türkiye’yi anlatır. 

Covel’ın günlükleri, eserin 99. sayfasında, İngiltere’den gemiye binişleri ve Türkiye’ye 

doğru zahmetli deniz yolcuğu ile başlar. Covel’ı deniz tutması, Boğaz’dan Tunus’a geçiş, 

Kartaca, Tunus ve Cervi ziyaretleri ile devam edip İzmir’e ulaşmaları ile Türkiye’deki 

seyahatleri başlamış olur. Dr. John Covel’ın Türkiye’deki seyahatlerinden seçmeler ise 

sayfa 142’den başlar. 2 Nisan 1677’de Londra’ya gitmek üzere İstanbul’dan gemiye 

binişleri ve dönüş yolculuğunda uğradıkları yerlerin anlatımı sadece iki sayfadır. 

Günlükler sayfa 287’de, 12 Şubat 1679’da “kara bir Pazar sabahında” Londra’ya 

varmaları ile sona erer. Covel’ın günlüklerinin anlatımı ise toplam 206 sayfa tutmuştur. 

Bu yayına ait Covel’ın günlüklerinden yapılan alıntıların neredeyse tamamı B.M.Add. 22 

192 numaralı el yazmasından gelmektedir, ancak yayıncı aşırı sıkıcı olacağını iddia 

ederek haritaları, eskizleri, transkriptleri ve arkeolojik açıklamaları dâhil etmemiştir. Bent 

tarafından hazırlanan bu anlatımda ilgi çekici konular arasında İngiltere’den İstanbul’a 



23 

 
 

deniz yolculuğu, İstanbul’daki diplomatik kutlamalar, Şehzade Mustafa’nın31 sünnet 

düğünü, Hatice Sultan’ın32 düğün töreni, dinî törenlerin anlatımı ve 1675’teki Edirne 

gezisi bulunmaktadır. 

Covel’a ait el yazmaları ve bilgiler çok uzun süre British Museum’da saklı kalmış ve hiç 

gün ışığı görmemiştir. Bunun en önemli nedeni çok fazla detay içermesinden dolayı çok 

sıkıcı bulunabileceği için yayıncıların günlükleri yayınlamayı yanaşmamasıdır (Bent, 

1893, s. xxvi). Bu yüzden günlükler, basıma ilk defa hazırlanırken sıkıcı olabilecek detay 

bilgiler göz ardı edilmiştir. Örneğin, deniz seyahati sırasında deniz tutması ile ilgili uzun 

bir açıklama, Kartaca, Efes ve İstanbul’da bulunan her bir tarihi yer hakkında bir cilt 

dolusu bilgi günlükte kısaltılarak yer almıştır (Bent. 1893, s. xxvii). Ancak, 1893 basımı 

için seçilen konuların genellikle Osmanlı toplumu ve diplomasisi hakkında ilgi çekici 

olay ve bilgiler olması dikkate değerdir. Batı’nın Doğu’ya olan ilgisi ve merakının devam 

ettiğinin, onu anlama ve onun kültür ve tarihini öğrenme isteğinin sürdüğünün bir 

göstergesidir. 

Jean-Pierre Grélois tarafından hazırlanan, açıklamalar eklenen ve Fransızcaya tercüme 

edilen Dr. John Covel’ın Türkiye gezilerini anlatan günlükleri Dr John Covel Voyages en 

Turquie 1675-1677 adıyla 1998’de Paris’te basılmıştır. Bu kitap günlüklerin basıldığı 

ikinci eserdir ve süre bakımından daha kısa bir dönemi ele alır. Réalités Byzantines33 

dizisinin 6. cildi olarak basılmıştır. Dolayısıyla büyük ölçüde Bizans eserlerinin ve 

yazıtlarının detaylı anlatımları ve gravür çizimleri yer alır. Roma ve Bizans antikaları 

dışında günlüklerde anlatılan ilginç ve önemli bilgiler arasında, tarihi coğrafya ve 

Osmanlı tarihi de vardır. Bu eserde sadece 1675-1677 yılları arasında Trakya, Ege ve 

                                                           
31 II. Mustafa (1664-1703) 6 Şubat 1695 ve 22 Ağustos 1703 tarihleri arasında hüküm süren 22. Osmanlı 

padişahıdır. Osmanlı padişahları arasında sefere çıkan son padişahtır. Avusturya seferindeki Zenta yenilgisi 

sonucunda Osmanlı’nın büyük ölçekte toprak kaybetmesine neden olan Karlofça Anlaşmasını (26 Ocak 

1699) imzalamıştır.  
32 IV. Mehmed’in kızıdır. Hatice Sultan’ın II. Vezir Musahip Mustafa Paşa (1640-1686) ile düğünü 

Edirne’de yapılmıştır ve 14 gün sürerek dönemin en büyük şenliklerinden biri olmuştur. bkz. Sami 

Ağaoğlu, Muhasip Mustafa Paşa Vakfı, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 2004, 

377-399, s.380,  https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue/26281/276923 (Erişim Tarihi: 18.04.2022). 
33 Réalités Byzantines dizisinin içeriğini genellikle Bizans dünyasının ekonomik ve sosyal yönlerini ele 

alan çalışmalar ile baskısı tükenmiş veya bulunması zor olan Fransızca ve diğer dillerdeki klasikler eserler 

oluşturur. Lethielleux yayınevi tarafından Paris’te basılan bu eserler sadece Bizans ve Orta Çağ tarihi 

uzmanları için değil, bu konuya ilgi duyan herkesin okuması için düzenlenmiştir. Bkz. Publications: 

Réalités byzantines, Orient Méditerranée, https://www.orient-

mediterranee.com/spip.php?rubrique503&lang=fr (Erişim Tarihi: 11.04.2022) 



24 

 
 

Bitinya34 bölgelerine yaptığı seyahatler ve gezip gördüğü bu yerlerin coğrafi özellikleri, 

bitki örtüsü, Türk, Yunan, Yahudi ve Ermenilerin yerleşim yerlerindeki nüfus oranları, 

camii ve kiliselerin durumu ve sayısı, köprüler, hanlar, kaleler ve özellikle de Bizans 

eserleri hakkında verilen detaylı bilgiler bulunmaktadır. Bunlar dışında edindiği el 

yazmaları ve tarihi eserler hakkındaki bilgiler ile birlikte Türk toplumu ile ilgili aldığı 

notlar da dikkat çekicidir. 

Fransızca olan giriş bölümünde ilk olarak Dr. John Covel’ın doğum yeri ve tarihi, eğitimi, 

akademik kariyeri, Türkiye yolculuğu ve görevi hakkında kısa bilgiler ile Orange prensi 

III. William ile arasında geçen nahoş olay ve III. William’ın Cambridge Üniversitesi 

ziyareti öncesinde Covel’ın endişesi üzerine verdiği cevap35 yer alır. Daha sonra Covel’ın 

sahip olduğu el yazma eserlerin satışı ve el yazmalarının öneminden bahsedilir. Buna 

müteakip, 1893 yılında Hakluyt Society tarafından gerçekleştirilen günlüklerin ilk basımı 

hakkında verilen bilgiler arasında Dallam’ın seyahatnamesi ve I. Elizabeth’in III. 

Mehmed’e hediyesi olan org ile Covel’ın günlüklerinden hangi bölümlerin kullanılmış 

olduğu yer alır. Bu bölümde F. W. Hasluck’ın36 Hristiyanlık ve Bizans tarihi ile ilgili 

olarak yazdığı eserlerde37 Covel’ın günlüklerinden alıntı yapması ve kullandığı el 

yazmaları hakkında bilgi verilir. Son olarak mevcut basım için British Library’den 

aldıkları özel izinle kopyaladıkları günlüklerin hangi el yazmalarından alındığı ve Bizans 

çalışmaları açısından önemine değinilir. 

Bu eserde, günlüklerin hemen öncesinde Covel’in Türkiye seyahatinin krokilerinin yer 

aldığı Marmara ve Ege Bölgelerini kapsayan iki harita yer alır. Birincisi Pera’dan 

Edirne’deki Ortaköy’e, İznik’ten İzmir’e uzanan iki ayrı güzergâhı ve İznik, İzmit, 

İstanbul’un Anadolu yakası ve İstanbul Adalar’ı kapsayan toplam 49 seyahat durağını 

içerir. İkinci harita yine İstanbul’dan başlayan İznik ve İzmit çevresindeki duraklarla 

birlikte Marmara Denizi ve Adalar üzerinden Çanakkale’de son bulan bir yolculuk rotası 

ve Dr. Covel’ın ziyaret ettiği 40 farklı yerleşim yerini kapsamaktadır. Bu güzergâhlar ve 

                                                           
34 Anadolu'nun kuzeybatı bölgesi ve bu bölgede Antik Çağ’da kurulan krallık. Başlıca şehirleri Nikomedia 

(İzmit), Prusa (Bursa) ve Nikia (İznik)’dir. 
35 “Dr. Covel ve üniversite rektör yardımcısı arasındaki farkı ayırt edebilirim.” Bkz. Covel, a.g.e., 1998, 

s.9. 
36 Frederick William Hasluck (1878-1920), İngiliz antikacı, tarihçi ve arkeolog. 
37 F. W. Hasluck, Christianity and Islam under the Sultans I-II, Oxford, 1929; F. W. Hasluck, The first 

English Traveller’s Account of Athos, ABSA 17, 1910-1911, p. 103-132; F. W. Hasluck, Bithynica, ABSA 

13, 1906-1907, p.285-308; F. W. Hasluck, Inscriptions from the Cyzicene District, 1904, JHS XXV, 1905, 

p. 56-64. 



25 

 
 

duraklar ileride detaylı olarak anlatılacaktır. Günlükler eserin 24. ve 359. sayfaları 

arasında yer alır. Ancak eser karşılıklı sayfalarda İngilizce orijinali ve Fransızca çevirisi 

olmak üzere iki ayrı metin olarak düzenlendiği için Fransızca çeviriler dâhil olmadan el 

yazmalarından kopyalanan günlüklerin sayfa sayısı çizimler de dâhil olmak üzere toplam 

167’dir. 

Birinci bölüm 2 Mayıs-27 Eylül 1675 tarihleri arasındaki Edirne’ye yolculuğu (24.-139. 

sayfalar), ikinci bölüm 6 Ekim-31 Ekim 1675 tarihleri arasındaki Bursa’ya yolculuğu 

(140.-185. sayfalar), üçüncü bölüm 30 Eylül-14 Aralık 1676 tarihleri arasındaki 

Mihaliç’ten İzmir’e yolculuğu ve İstanbul’a geri dönüşü (186.-237. sayfalar), dördüncü 

bölüm 16-26 Şubat 1676/7 tarihleri arasındaki İzmit, İznik vb. yerlere yolculuğu (238.-

329. sayfalar) ve son olarak beşinci bölüm 2-11 Nisan 1677 tarihleri arasındaki 

İstanbul’dan ayrılışı ve Çanakkale’ye kadar olan dönüş yolculuğunu (330.-359. sayfalar) 

ele alır. En uzun ve detaylı bölümü birinci ve dördüncü bölümler, yani sırasıyla Edirne 

yolculuğu ve İzmit, İznik vb. yerlere yolculuklar oluşturmaktadır. 

Bu yayındaki İngilizce metin el yazmalarındaki çizimlerin kopyalarını da içermektedir. 

Bazen çok küçük bir çizim, birkaç kelime veya bir harf bazen de en ince ayrıntısına kadar 

betimlenmiş bir camii veya bir hanın krokisi olan ve gerek uzun gerek kısa Yunanca veya 

Latince yazıtların kopyalarını içeren resimlerin sayıları bölümlere göre sırasıyla şöyledir: 

Birinci bölüm 44, ikinci bölüm 34, üçüncü bölüm 33, dördüncü bölüm 56, ve beşinci 

bölüm 10. Bu çizimler için eserin sonunda, 361.-408. sayfalar arasında toplam 47 sayfa 

Appendice Épigraphique (Epigrafik Ek) bölümü bulunur. Bu bölüme Covel’ın çizimlerini 

yaptığı Yunanca ve Latince dillerindeki yazıtların Fransızcaya çevirileri de eklenmiştir. 

Roma karakterlerindeki transkripsiyon Covel tarafından not edilen metne karşılık 

gelmektedir. Son olarak 28 sayfalık Index Général (Genel İndeks) bölümü yer alır. 

Ayrıca, esere eklenen toplam 1071 adet Fransızca dipnotlarla anlama açıklık 

kazandırılmıştır. Orijinal yazıma okumaya müdahale etmediği müddetçe sadık kalındığı 

Yunanca harflerin yardımıyla tamamen veya kısmen yazılmış Türkçe veya Ermenice 

sözcüklerden anlaşılabilir. Günlüklerin Fransızca tercümesi İngilizce orijinal metin ile 

birlikte yan yana verilmiştir. Noktalama ve metnin paragraflara bölünmesine kimi 

yerlerde müdahale edilmiştir. 



26 

 
 

1.5. DR. JOHN COVEL’IN 1893 VE 1998 YILLARINDA BASILAN 

GÜNLÜKLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 

1998’de basılan Dr John Covel Voyages en Turquie 1675-1677 adlı eserde günlüklerin 

seçilmesi 1893’te basılan Early Voyages and Travels in the Levant adlı eserden çok daha 

farklı olmuştur. El yazması günlüklerin düzenlenerek kitap haline getirildiği iki eserde 

içerik bakımından belirgin farklılıklar bulunmaktadır. 1998’de basılan eserde bölümlerin 

seçiminde coğrafi ve kronolojik tutarlılığa yer verilmiştir. Bu nedenle İstanbul dışında 

Marmara Denizi’nin her iki tarafında yer alan bölgelere yapılan seyahatler 

yayımlanmıştır. Bu yerlerin anlatımı dışında yer alan uzun metinlere yer verilmemiştir. 

Örneğin Edirne’de kapitülasyonların yenilenmesi amacıyla gittikleri saraydaki 

gözlemleri, şehzadenin sünnet düğünü ve Hatice Sultan’ın düğün töreni vb. 1998 yılında 

basılan eserde yer almaz. 

1893 yılında basılan eserin başlangıcında yer alan günlükten bölümler 1998 yılında 

basılan eserde bulunmamaktadır. 1893 basımı günlüğün Birinci bölümü içerisinde yer 

alan günlüklerden kısa alıntılar ve içerikler şöyle sıralanmaktadır: 21 Eylül 1670’te 

Londra’dan yolculuğa başlama, 24 Eylül-12 Ekim 1670 tarihleri arasında adanın ucundan 

Cebelitarık Boğazı’na doğru deniz yolculuğu ve Covel’ı deniz tutması, 12 Ekim-29 Ekim 

1670 tarihleri arasında Boğaz’dan Tunus’a yolculuk, Herkül’ün sütunları38 ve kutsal 

mekânları ziyaret, Tunus ve Kartaca’da duraklamaları (verilen tek tarih 31 Ekim), 7-10 

Kasım 1670 tarihleri arasında Tunus’tan Cervi’ye deniz yolculuğu ve bu yolculukta 

gerçekleşen fırtına ve esir düşen denizcilerin anlatımı, 17-23 Kasım 1670 tarihleri 

arasında İzmir’e deniz yolculuğu, 26-30 Kasım 1670 tarihleri arasında İzmir’de 

yaşananlar ve Efes’e yolculuk ve son olarak 22-31 Aralık 1670 tarihleri arasında 

İzmir’den ayrılışları. Eserin geriye kalanı, Dr. Covel’ın Türkiye’deki gözlemlerini 

kapsayan günlüklerden seçme parçalar halinde yer alır. Bu parçalardan sonrası karışık ve 

düzensiz olarak verilmiştir ve ayrıca 1998 basımı eserde yer almamaktadır. Eser 

kronolojik bir sırada değildir ve konuların içerik benzerliğine göre sıralandığı 

görülmüştür. Bazılarında yıl veya tarih belirtilmemiştir. Bu kısımda yer alan konular 

kısaca şöyledir: 15 Ağustos 1671 ve 8 Kasım 1674 tarihlerinde patriğin takdis ayinleri, 

                                                           
38 Cebelitarık Boğazı’na Antik Çağ’da verilen ad. Kuzey sütunun Cebelitarık kayası ve güney sütunun ise 

Ceuta’da bulunan Hacho Dağı veya Fas’ta bulunan Musa Dağı olduğu düşünülmektedir. 



27 

 
 

21-23 Aralık tarihlerinde Dr. Covel’ın hastalanması (Adalar’a gittiğinden bahsediyor ama 

yıl belirtilmemiş), Dr. Covel’ın D. Hillary Bubuli adındaki genç bir papaz ile arasında 

geçenlerin aktarıldığı ve Rum Ortodoks kilisesi ve Katolik kilisesinin ayrıldığı noktalar 

üzerine bir bölüm (7 Şubat 1667 tarihi verilmiş), Selanik Kaymakamı’nın Kral II. 

Charles’a mektubu (30 Temmuz) ve ardından IV. Mehmed’in Kral II. Charles’a mektubu, 

Aralık 1673’te şehzadenin39 doğumu, 6 Ocak-26 Mart 1674 tarihleri arasındaki 

günlüklerde Kalenderiyye40 dervişlerinin tasviri, 28 Ağustos 1673’te ölen Sir Daniel 

Harvey’nin cenazesiyle 10-14 Nisan 1674’te İzmir'e yolculukları, 26 Nisan-2 Mayıs 

1674’te Sir Daniel Harvey’nin cenazesinin İngiltere’ye gönderilmesi ve İstanbul’a 

dönüşleri, 1 Nisan (yıl yok) Büyük Perşembe41 ve 23 Mart 1676 Kutsal Hafta42 Ortodoks 

ayinleri, 17-19 Temmuz (yıl yok) Sultana Sporca43 adlı bir kadın ve IV. Mehmed’in 

arasında geçen bir olay, 24 Ağustos 1676 IV. Mehmed’in çadırlarının anlatımı, Galata 

Mevlevihanesi ve Türk musikisi hakkında anlatım (tarih verilmemiştir). 

Yukarıda bahsedilen konular Dr. Covel’ın gözlemlerine kendi yorumlarını ve 

başkalarından duyduklarını eklediği bölümlerdir. Günlüğün en çok öznel yargılar içeren 

ve hikâyeye benzeyen kısımlarıdır. Bu bölümler daha çok Osmanlı tarihini ve toplumsal 

yapısını anlatmaktadır. Antikite ve Bizans eserleri ile ilgili bölümlerin seçildiği ve 

anlatıldığı 1998 basımı eserde yer almaması içerik açısından uyumlu olmamasının bir 

sonucudur. Dolayısıyla, günlüklerin 1893 ve 1998 basımları arasında belirgin farklar 

bulunmaktadır. İki eserin ortak tek noktası Edirne yolculuğu ve Edirne’de geçen olayların 

bir kısmının ele alınmasıdır. Ortak bölümlerin anlatıldığı sayfa numaraları şu şekildedir: 

1675 Edirne yolculuğunun, yani yol boyunca uğradıkları yerlerin anlatıldığı bölümler, 

1893 basımında 171. ve 190. sayfalar arasındayken aynı bölümlerin anlatımı 1998 basımı 

olan eserde 24. ve 76. sayfalar arasındadır. Diğer bir deyişle 1998 Paris basımı olan eser, 

                                                           
39 III. Ahmed (30 Aralık 1673, Dobriç-1 Temmuz 1736, İstanbul), 22 Ağustos 1703-1 Ekim 1730 tarihleri 

arasında hüküm süren 23. Osmanlı padişahıdır. 
40 Dünyayı ve dünyevî değerleri umursamayan, içinde yaşadıkları toplumun, toplumsal düzenin inanç ve 

geleneklerine karşı çıkan, bunu kılık kıyafet, tutum ve davranışlarıyla gündelik hayatlarına da yansıtan 

sûfîlere kalender, bunların temsil ettiği tasavvufî zümrelere de genel olarak kalenderiyye veya kalenderîlik 

adı verilmiştir. Nihat Azamat, Kalenderiyye, TDV İslâm Ansiklopedisi, t.y., 

https://islamansiklopedisi.org.tr/kalenderiyye (Erişim Tarihi: 18.04.2022). 
41 Paskalya’dan önceki Perşembe günü, Hristiyanlıkta dini gün olarak kutlanır. Hz. İsa’nın havarilerinin 

ayaklarını yıkaması ve havarilerle birlikte yediği Son Akşam Yemeği anılır. 
42 Çile Haftası olarak da anılır. Hz. İsa’nın insanoğlu için acı çektiğine inanılan haftaya verilen addır. 

Paskalya’dan bir hafta önceki tarihte kutlanır. 
43 Kirli Sultan (İtalyanca) anlamına gelmektedir. Genç ve güzel esir kızları Sultan’a ve diğer zengin veya 

makam sahibi kişilere satan bir kadın ile ilgili bir olay anlatılmaktadır. 



28 

 
 

Edirne’ye yolculuk ile başlar. 1893 ve 1998 basımı eserlerde ortak olan ilk bölüm olan 

1675 Edirne yolculuğunun anlatımında yer alan günlükler kronolojik bir şekilde 

sıralanmıştır. Rota üzerinde uğradıkları duraklar ve tarihler şu şekildedir: 2 Mayıs Küçük 

Çekmece, 3 Mayıs Büyük Çekmece, 4 Mayıs44 Silivri'ye doğru yola çıkış ve Kumburgaz 

(1998 basımı günlüklerde Silivri hakkında çizimler verilmiş), 5 Mayıs Çorlu, 6 Mayıs 

Karıştıran’a doğru, 7 Mayıs Lüleburgaz’a doğru, 8 Mayıs Babaeski’ye45 doğru ve Aziz 

Nicholas kilisesinin anlatımı, 9 Mayıs Havsa’ya, 10 Mayıs Edirne’ye yolculuk. Edirne’ye 

yolculuğun anlatıldığı bölümde araya resim, çizim ve gravürlerin girmesiyle birlikte iki 

eser farklılaşmaya başlıyor. Bu farklılaşma 1998 basımı eserde sayfa 76’ya, 1893 basımı 

eserde ise sayfa 190’a denk gelmektedir. 

Daha sonra 1998 basımı eserdeki anlatıma orijinal günlüklerde olduğu üzere çizim, harita 

ve gravürlerin eklenmesiyle birlikte bunları içermeyen 1893 basımı, Edirne’de 1675 

yılında gerçekleşen hadiselerin anlatımına geçer. Bunlardan kısaca bahsedecek olursak: 

Büyücüler, Ragusa depremi, Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmed Paşa’nın huzurunda, Alman 

elçisi, saray merasimleri, nahıllar, Şehzade Mustafa’nın tasviri, Mevlit kandili, Şehzade 

Mustafa’nın sünnet töreni, Türk musikisi, raks ve eğlenceler, oyunlar ve gösteriler, 

cambazlar, hokkabazlar, ateşbazlar ve fişek gösterileri, Hatice Sultan’ın düğün töreni, 

nikah töreni, düğün alayı, düğün eğlenceleri ve şahinle avlanmadır.   

İki eserin ikinci ve son kez aynı günlüklere yer verdiği bölümler yine Edirne’de geçen 

olayların anlatımı ile ilgilidir. 1998 basımı eserde 84-104 numaraları arasındaki 

sayfalarda yer alan bu bölüm, 1893 basımı eserde 241-257 numaraları arasındaki 

sayfalarda yer almaktadır. 1893 basımında “1675” başlığıyla yer alan bu bölümde geçen 

olaylar şu şekildedir: Edirne’de Veba, Edirne’nin nehirleri, şarap ticareti, kutsal topraklar, 

Edirne civarı ve batıl inanışlar. Edirne hakkındaki bu bölümden sonra iki eser tamamen 

farklı olarak devam ediyor ve sonlanıyor. Bu bölümde farklılaşmanın nedeni yine 

çizimlerin ve şekillerin detaylı bir şekilde anlatımı ve eserlerin temasının, yani içerikte 

yer verilmek istenen konuların farklı olmasıdır. 1998 basımı eserde 104. sayfadan sonra 

tarihi eserlerin, yazıtların ve mimari eserlerin tasvirleri çizimleriyle birlikte anlatılmaya 

devam edilir. 1893 basımında ise 257. sayfadan sonra anlatılan konular yine Osmanlı 

                                                           
44 1893 Paris basımında aynı günlüğün tarihi 3 Mayıs olarak verilmiştir. Bkz. s. 180. 
45 Günlüklerin Türkçe çevirisi olan Bir Papazın Osmanlı Günlüğü adlı eserde bu yer Babaköy olarak 

adlandırılmıştır. Bkz. s. 116.  İngilizce metinde yerin adı Bobbáscui olarak geçtiği için böyle çevrilmiş 

olmalı. 



29 

 
 

sarayı ve toplumu ile ilgilidir: Divan-ı Hümayun’da, ziyafet, IV. Mehmed’in huzurunda, 

müftünün huzurunda, Vânî Mehmed Efendi46, kapitülasyonların alınması. 257. sayfada 

başlayan ayrımdan sonra 1893 basımı eser 287. sayfada sona erer. Ancak Covel’ın 

günlüğü sayfa 280’de eve dönüş ile sonlanır, sonraki 7 sayfada anlatılanlar Bent’in 

kaleminden anlatılır ve Dr. Covel’ın günlüklerinden alınan farklı yer ve tarihlerden 

özetlere yer verilir. Bent (1893, s.280), Dr. Covel’ın günlüklerinin birbirini takip eden iki 

cildinin Edirne’ye ziyareti ile sona erdiğini ancak farklı yolculukları anlatan birkaç tane 

kısa günlükleri daha olduğundan ve çok uzamaması için bu esere eklenmediklerinden 

bahseder. Bahsi geçen kısa günlüklerden bir tanesinin başlığı şöyledir: 16 Şubat 1676/7 

İzmit, İznik ve vb. Yerlere Yolculuğumuz. 

1.6. SEYYAH OLARAK DR. JOHN COVEL 

Covel, Türkiye'de kaldığı yedi yıl boyunca çok çeşitli alanlarda bir yığın bilgi toplamayı 

başarır. Topografya, mineraloji, botanik, zooloji, demografi, etnografı, nozografi47, 

siyaset, ekonomi, müzik, ilahiyat, gastronomi, filoloji, mimari, arkeoloji, epigrafi gibi 

çeşitli alanlarda bilgileri günlüğüne not eder. Çağdaşı diğer Avrupalı gezginler gibi 

Klasik Antikiteye, Antik Yunan ve Roma dönemlerinden kalan eserlere karşı bir 

hayranlığı vardır. Aynı zamanda Bizans ve Osmanlı anıtlarına dair notları da 

bulunmaktadır ki bu araştırmamız açısından oldukça önemlidir. Covel’ın hem Antikite 

hem de Türk eserlerine olan hayranlığı ve bu konu hakkında yaptığı gözlem ve 

incelemeler, o dönemde gelişmekte olan Batı’nın Doğu’ya bakışının bir örneğidir. 

Avrupa’nın Antikite tutkusu Rönesans ile başlamıştır. Orta Çağ bilginleri kendilerini 

Antikite’den daha değerli ve yüksek seviyede görürken, 15. yüzyılda başlayan 

Hümanizma, Neo-Platonizm gibi düşünce akımları, Orta Çağ’ın “kasvetli” havasının 

yerini alarak insanı merkeze almıştır (Lee, 2012, s. 12). Antik sanat eserlerinde ve 

                                                           
46 IV. Mehmed döneminin dinî ve siyasî alanda en etkili kişilerinden biridir. 17. yüzyılın dinî hayatında 

önemli bir yer tutan mutasavvıf-fakih çekişmesinde fakihlerin yanında yer almıştır. Mutasavvıflar ruhun, 

batının, iç âlemin ve görünmeyenin tarafını tutarken, fakihler görünenin, dünya ve evrenin, amelin, 

okuyarak öğrenmenin tarafını tutmaktaydı. Mutasavvıf şair Niyâzî-i Mısrî’nin Bursa’dan Limni adasına 

sürülmesi, Babaeski’de bulunan bir Bektaşî tekkesinin yıktırılması, Mevlevî ve Halvetî dergâhlarının 

kapattırılmasından sorumlu tutulmaktadır. Bkz. Erdoğan Pazarbaşı, “Mehmed Efendi, Vanî”, TDV İslâm 

Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-efendi-vani (18.04.2022). 
47 Nosography, metodik olarak hastalıkların sınıflandırılması bilimi.  



30 

 
 

edebiyatta büyük etki bırakan ve Avrupa’nın Antik Yunan’a karşı tavrını tamamen 

değiştiren bu yönelim, Yunan olan her şeye bir mükemmellik ve yücelik atfetme olarak 

kendini gösterir. 17. yüzyıl aydınlarının Antikite ilgisinin gelişmesinde ise garip ve mistik 

Doğu’yu tanıma, anlama ve değerlendirme konusundaki isteklerinin payı da vardır. 

Ancak Batı, Doğu’yu kendi kavramlarına göre anlamaya çalışırken Batı’da olan şeylerin 

Doğu’da olmadığı üzerinden bir “öteki” yaratma yoluna gider (Yavuz ve Pehlivanoğlu, 

2008, s. 154). Böylece Doğu hakkında kendini temele alarak bilgi sahibi olmaya çalışan 

Batı, onu yönetme ve ona egemen olma hakkını da kendinde görür. Batı’nın bu tutumu 

sömürgeciliği meşru kılan bir düşünce sistemi olan Şarkiyatçılık olarak 

adlandırılmaktadır. 

Covel, Türkiye’ye geliş amacı seyahat etmek ve yeni yerler görmek olan maceracı bir 

seyyah değildir. Bilimsel disiplinden gelen bir kişidir. Dolayısıyla da çok yönlü bir 

kişiliğe sahiptir. Gezip gördüğü yerlerde bir botanikçi gibi bitki örtüsünü, bir coğrafyacı 

gibi o yerin fiziki ve coğrafi özelliklerini, bir diplomat gib