Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı 

Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı 

 

 

 

 

ANLATICI SORUNSALI IŞIĞINDA TÜRK ROMANINA DAİR BİR 
DEĞERLENDİRME 

 

 

 

 

Hayrunisa TOPÇU 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

Ankara, 2015 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    



 

 

ANLATICI SORUNSALI IŞIĞINDA TÜRK ROMANINA DAİR BİR DEĞERLENDİRME 

 

 

 

 

 

 

Hayrunisa TOPÇU 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı  

Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı 
 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

Ankara, 2015 



KABUL VE ONAY

Hayrunisa TOPQU tarafrndan hazrrlanan "Anlatrcr Sorunsalt lgt$rnda TUrk Romantna Dair Bir

De$erlendirme" baghkh bu gahgma, 11. 06. 2015 
-tarihinde 

yaprlan savunma srnavl

sonucunda baganh bulunarak jOdmiz tarafrndan DOKTORA TEZI olarak kabul edilmigtir.

Prof.Dr. S. DilekYALglN 9ELIK (Danrgman)

Yukandaki imzalarrn adr gegen 6$retim 0yelerine ait oldu$unu onaylartm.

Prof.Dr. Yusuf gELiK

EnstitU MUdUTU

I

-&t nyk:,-d>

Prof.Dr. utru cunpQY (Bagkan)

r
7>

Dog.Dr. Ayge DEMIR



eiLoinirrtl

Hazrdadr!rm tezin/raporun tamamen kendi gahgmam oldu$unu ve her ahntrya kaynak

gdsterdilimi taahhtlt eder, tezimin/raporumun ka$rt ve elektronik kopyalannrn

Hacettepe Universitesi Sosyal Bilimler Enstitiisti argivlerinde aga$rda belirtti$im

kogullarda saklan masr na izin verdi!imi ond!l"r, r'

tr Tezimin/Raporumun tamamr her yerden erigime agrlabilir.

tr Tezim/Raporum sadece Hacettepe Universitesiyerlegkelerinden erigime agrlabilir.

B Tezimin/Raporumun 3 yrl stireyle erigime agrlmasrnr istemiyorum. Bu stirenin

sonunda uzatma igin bagvuruda bulu nmad r ! r m takdirde, tezimin/raporumun

tamamr her yerden erigime agrlabil ir.

11 .06 .2015

Hayrunisa TOPQU

{-



iii 

 

ÖZET 

TOPÇU, H. Anlatıcı Sorunsalı Işığında Türk Romanına Dair Bir Değerlendirme, Doktora Tezi, 

Ankara, 2015. 

Yapısalcı bir bakış açısıyla karakteristik Türk romanları üzerinde uygulamaların yapıldığı bu 

çalışmanın amacı, romantizm, realizm, modernizm ve postmodernizm anlayışları altında 

anlatıcının ne tip değişimlere uğradığının ve bu değişimlerin söz konusu akımlarla ilişkilerinin 

açığa çıkarılmasıdır.  

Tezin girişinde, anlatıbilimin yapısalcılık öncesi, yapısalcılık esnası ve yapısalcılık 

sonrasındaki gelişimlerinden bahsedilmiş; anlatıcı kavramının bu bağlamdaki gelişimine yer 

verilmiş, onun romantizm, realizm, modernizm ve postmodernizm anlayışları ile ilişkisine 

değinilmiştir. Girişte son olarak Türkiye’de anlatıcı ve anlatıbilim üzerine yapılan çalışmaların 

dökümü ve değerlendirilmesi yapılmıştır.  

Tezin, Anlatının Tanımı ve Anlatıbilimin Tarihçesi isimli birinci bölümünde, anlatıbilimin 

Batı’daki gelişimi yapısalcılık ekseninde değerlendirilmiş, buradan yola çıkılarak anlatı 

kavramının tanımları belirlenmiştir. Anlatıcı Kavramının Tarihsel Gelişimi adlı ikinci bölümde 

anlatıcının gelişimi, romantizm, realizm, modernizm ve postmodernizmle ilişkilendirilerek, 

felsefî akımlar kapsamında açıklanmıştır. Anlatıcı Kavramının Kuramsal Gelişimi adlı üçüncü 

bölümde anlatıbilim tarihindeki araştırmacıların görüşleri özetlenip tartışılarak görüş 

benzerlikleri ve farklılıkları tespit edilmiştir. Dördüncü bölüm, Türk Romanında Anlatıcı, 

Odaklanma ve Söylem başlığı altında yer alır. Bu bölümde, bir önceki başlıkta tartışılan 

araştırmacıların görüşünden faydalanılarak uygulamalarda kullanılacak kuram belirlenir. Bu 

noktada araştırmacı Gerard Genette’in görüşlerine bağlı kalınmıştır. Ayrıca Türk romanının 

romantik, realist, modern ve postmodern dönemlerinden seçilen üçer adet eser üzerinde 

kuramsal bir uygulama yapılmıştır. Bu bölümde anlatıcı, odaklanma ve söylem kavramları Türk 

edebiyatına ait karakteristik romanlar üzerinden örneklenmiştir. Bu incelemede amaç, seçilen 

romanların tahlil edilmesi değil, ilgili kavramların romanlar üzerinde gösterilmesidir. 

Böylelikle anlatıcının kuramsal gelişimiyle, romantizm, realizm, modernizm ve postmodernizm 

arasındaki ilişkinin de açığa çıkarılması hedeflenir. 

Anahtar Sözcükler 

Anlatıbilim, anlatıcı, odaklanma, söylem, Türk romanı, Gerard Genette, romantizm, realizm, 

modernizm, postmodernizm. 



iv 

 

ABSTRACT 

Topçu, H. An Evaluation of Turkish Novel in Respect to Narrator Problematicity, 

Ph.D. Thesis, Ankara, 2015. 

The aim of this study, which includes the practices done with a structuralist 

perspective in Turkish novels, is to reveal how narrator changes through 

romanticism, realism, modernism and postmodernism and also it is to reveal the 

relation between the narrator and mentioned movements.  

In the introduction part of the thesis, the development of narratology in Pre-

Structuralism, Structuralism and Post-Structuralism was mentioned, the 

development of narrator concept in this context was included, and its relation with 

romanticism, realism, modernism and postmodernism movements was referred to. 

Lastly in introduction part, the evaluation of the studies about narrator and 

narratology in Turkey was done.  In the first part of the thesis titled as The Definition 

of Narrative and The History of Narratology, the development of narratology in the 

west was evaluated in respect to structuralism; as a consequent the concepts of 

narrative were determined. In the second part titled as Historical Development of 

Narrator Concept, the development of the narrator was explained within the context 

of philosophical movements by associating it to romanticism, realism, modernism 

and postmodernism. In the third part titled as Theoretical Development of the 

Narrator Concept, different opinions of researchers in the history of narratology 

were discussed, summarized, and then similarities and differences between these 

opinions have been identified. Fourth part covers the titles of Narrators in Turkish 

Novels, Focalization and Discourse. In this part, the theory to be applied to practices 

was determined by utilizing the opinions of the researchers mentioned in the 

previous parts. Besides, a theoretical practice was applied to three selected pieces of 

Turkish novels written in romanticism, realism, modernism and postmodernism 

periods. Thus, it aims to reveal the relation between the theoretical development of 

the narrator and romanticism, realism, modernism and postmodernism movements. 

Key Words 

Narratology, narrator, focalization, discourse, Turkish novel, Gerard Genette, 

romanticism, realism, modernism, postmodernism. 



v 

 

İÇİNDEKİLER 

KABUL VE ONAY ……………………………………………………………..…….……… i 

BİLDİRİM …………………………………………………………………….…….………. ii 

ÖZET ………………………………………………………………………….…………….. iii 

ABSTRACT ………………………………………………………………………………… iv 

İÇİNDEKİLER ……………………………………………………………………………… v 

KISALTMALAR DİZİNİ ………………………………………………………………… viii 

TABLOLAR DİZİNİ ……………………………………………………………….……… ix 

ŞEKİLLER DİZİNİ …………………………………………………………….................... x 

ÖNSÖZ ……………………………………………………………………………………… xi 

 

GİRİŞ: ANLATIBİLİM ÜZERİNE TÜRKÇE KAYNAKLAR ……..……………..…….. 1 

 

1. BÖLÜM: ANLATININ TANIMI VE ANLATIBİLİMİN TARİHSEL GELİŞİMİ 

……………………………………………………………………………………………….. 20 

 

2. BÖLÜM: ANLATICI KAVRAMININ TARİHSEL GELİŞİMİ …………………..… 39 

2.1. ANLATICININ FELSEFİ GELİŞİMİ ............................................................... 40 

2.1.1. Romantizm ………………………………………………...…………..……. 41 

2.1.2. Realizm ………………………………………………………………..…….. 43 

2.1.3. Modernizm ……………………………………………………………..…… 44 

2.1.4. Postmodernizm ………………………………………………………...…..... 47 

2.2. TÜRK EDEBİYATINDA ANLATICININ GELİŞİMİ ………………….…… 61 

 

3. BÖLÜM: ANLATICI KAVRAMININ KURAMSAL GELİŞİMİ ………………..…. 80 

3.1. YAPISALCILIK ÖNCESİNDE ANLATICININ GELİŞİMİ …………..…… 81 



vi 

 

3.1.1. Anlatma-Gösterme Ayrımı ………………………………………..………… 81 

3.1.2. İma Edilen Yazar ………………………………………………………..…... 82 

3.1.3. İma Edilen Okur ……………………………………………….……………. 89 

3.1.4. Güvenilir ve Güvenilmez Anlatıcılar ………………………………..………. 91 

3.2. YAPISALCILIK ESNASINDA ANLATICININ GELİŞİMİ …………..…… 96 

3.2.1. Gerald Prince ………………………………………………………..………. 97 

3.2.2. Franz Karl Stanzel ……………………………………………….………… 102 

3.2.3. Gerard Genette ……………………………………………………..………. 106 

3.2.4. Mieke Bal ………………………………………………………….………. 114 

3.2.5. Boris Uspensky ve Jaap Lintvelt …………………………………….…….. 124 

3.2.6. Seymour Chatman ………………………………………………….……… 125 

3.3. YENİ ANLATIBİLİM YAKLAŞIMLARI IŞIĞINDA ANLATICININ 

GELİŞİMİ ………………………………………………………………………….. 133 

3.3.1. Rimmon-Kenan Shlomith ………………………………………………..… 133 

3.3.2. Monika Fludernik ……………………………………….…………………. 137 

3.3.3. Wolf Schmid …………………………………………………..…………… 140 

 

4. BÖLÜM: TÜRK ROMANINDA ANLATICI ODAKLANMA VE SÖYLEM …...… 152 

4.1. ANLATICI ÜZERİNE KURAMSAL BİR ÇERÇEVE …………..………..… 152 

4.2. ROMANTİK TÜRK ROMANLARI ÜZERİNE UYGULAMALAR …..….. 160 

4.3. REALİST TÜRK ROMANLARI ÜZERİNE UYGULAMALAR ………….. 182 

4.4. MODERN TÜRK ROMANLARI ÜZERİNE UYGULAMALAR ……......... 202 

4.5. POSTMODERN TÜRK ROMANLARI ÜZERİNE UYGULAMALAR ….. 224 

 

SONUÇ …………………………………………………………………………….……… 257 

KAYNAKÇA …………………………………………………...…………………..……... 267 



vii 

 

EKLER ……………………………………………………………...………….……...….. 278 

Ek 1. Doktora Tez Çalışması Orijinallik Raporu ………………..…………….….. 279 

Ek 2. Tez Çalışması Etik Kurul İzin Muafiyeti Formu ………………………….. 280 

 

SÖZLÜK ……………………………………………………………………...…………… 281 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



viii 

 

 

KISALTMALAR 

 

 

a.: Anlatıcı 

Çev.: Çeviren 

D. A.: Dış Anlatıcı 

Ed.: Editör 

K. A.: Karakter Anlatıcı 

K. O.: Karakter Odaklayıcı 

MEB: Milli Eğitim Bakanlığı 

s.: Sayfa 

para.: Paragraf 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



ix 

 

 

TABLOLAR DİZİNİ 

 

1. Tablo: Cleanth Brooks ve Robert Penn Warren’ın Anlatıcı ve Bakış Açısı Konusundaki 

Sınıflandırmaları …………………………………………………………………………… 112 

2. Tablo: Mieke Bal’ın Anlatı Konumları Sınıflandırması ………………………………… 117 

3. Tablo: Monika Fludernik’in Bakış Açısı Konusundaki Modeli ……………...…………. 138 

4. Tablo: Wolf Schmid’in Anlatıcı Çeşitlerini Belirlemede Kullandığı Ölçütler ..……….... 141 

5. Tablo: Wolf Schmid’in Diegetik ve Diegetik Olmayan Anlatıcı Ayrımı ………......…... 142 

6. Tablo: Wolf Schmid’le Gerard Genette’in Anlatıcı Terminolojilerinin  

Karşılaştırılması ......................................................................................................................143 

7. Tablo: Wolf Schmid’in Ben Anlatıcı Konusundaki Sınıflandırması ……………………. 143 

8. Tablo: Wolf Schmid’in Anlatıcı ve Bakış Açısını Bir Araya Getirdiği Modeli ……..…. 146 

9. Tablo: Wolf Schmid’in Doğrudan Söylem Ölçütleri ……………………………………. 149 

10. Tablo : Wolf Schmid’in Dolaylı Söylem Ölçütleri ………………...………...………… 149 

11. Tablo: Wolf Schmid’in Serbest Dolaylı Söylem Ölçütleri …………..……….………… 150 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



x 

 

 

ŞEKİLLER DİZİNİ 

 

1. Şekil: İma Edilen Yazar 1 ………………………………………………………...………. 84 

2. Şekil: Seymour Chatman’ın Anlatı Tanımı ……………………………………………….. 86 

3. Şekil: İma Edilen Yazar 2 ……………………………………………………………...…. 88 

4. Şekil: Güvenilmezlik Kavramı ……………………………………………………...……. 95 

5. Şekil: Franz Karl Stanzel’in Anlatım Konumları Şeması ……………..………………… 103 

6. Şekil: Fatih Tepebaşılı’nın Tarz, Bakış Açısı, Kişi Kavramlarını İçeren Şeması ………... 103 

7. Şekil: Franz Stanzel’in Anlatım Konumları, Bakış Açısı ve Anlatıcı Konusundaki 

Geliştirilmiş Şeması …………………………………………………………………….….. 105 

8. Şekil: Gerard Genette’in Anlatı Düzeyleri Şeması ……………………………...…….... 109 

9. Şekil: Müşâhedât’ın Anlatı Düzeyleri …………………………………………...….…... 166 

10. Şekil: Romantik Bir Viyana Yazı’nda Anlatı Düzeyleri ………………………...……..... 236 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



xi 

 

 

ÖNSÖZ 

Romantik, realist, modern ve postmodern dönem Türk romanlarındaki anlatıcıyı yapısalcı bir 

bakış açısıyla değerlendiren bu tezin girişinde, anlatının tanımı ve anlatıbilimin tarihsel 

gelişimine yer verilmiştir. Ardından Türkiye’de anlatıbilim kapsamında yapılan çalışmalar 

değerlendirilmiştir. Bu çalışmalar arasında kitaplar, yüksek lisans ve doktora tezleri, dergilerin 

bu konudaki özel sayıları yer alır. Türkiye’deki anlatıbilim çalışmalarının birkaç başlık 

üzerinden yürüdüğü görülmüştür. Bunlar; roman tahlili, anlatım teknikleri ve söylem 

çözümlemeleridir. Yani çalışmalar doğrudan anlatıbilimle ilişkilendirilmemiş fakat onun alt 

alanlarından faydalanılarak hazırlanmıştır. İngiliz, Alman, Fransız filolojisi alanlarında 

hazırlanan lisansüstü çalışmalarsa yine aynı alt başlıklar aracılığıyla bir veya birkaç yazarın 

eserleri üzerinden sürdürülmüştür. Çalışmaların çoğunluğunda yapısalcı bir bakış açısı 

benimsenmiştir. Özellikle önde gelen yapısalcı araştırmacılardan Gerard Genette ve Franz Karl 

Stanzel’in yöntemleri kullanılarak eserler analiz edilmiştir.  

Tezin, Anlatının Tanımı ve Anlatıbilimin Tarihsel Gelişimi adlı birinci bölümünde, girişte, özet 

halinde verilen bilgiler genişletilmiştir. Yapısalcılık öncesinde, yapısalcılık esnasında ve 

yapısalcılık sonrasında anlatıbilimin kattettiği yol tespit edilmeye çalışılmıştır. Yapısalcılık 

öncesinde; Platon’un Devlet ve Aristoteles’in Poetika adlı eserlerinin konu edildiği, anlatma ve 

gösterme ayrımlarını içeren, yapısalcılık esnasında; Rus biçimcilerin ve Ferdinand de 

Saussure’ün görüşleriyle şekillenen, yapısalcılık sonrasında ise yazılı eserlerden sözlü 

geleneğe, görsel sanatlardan popüler kültüre birçok alanda ortaya çıkan yeni anlatıbilim 

yaklaşımlarını barından süreç değerlendirilmiştir. Böylelikle anlatıbilimin tarihsel gelişimi 

hakkında bilgi verildiği gibi anlatı kavramındaki değişimin de gözlenmesi hedeflenmiştir.  

Tezin esas konusunu oluşturan anlatıcı kavramı, Anlatıcı Kavramının Tarihsel Gelişimi adlı 

ikinci bölümde ele alınmıştır. Bu bölümde anlatıcının geçirdiği felsefî gelişim, romantizm, 

realizm, modernizm ve postmodernizmle ilişkilendirilerek açıklanmıştır. Sözü edilen görüşlerin 

düşünsel arka planları hakkında kısa bir değerlendirme yapıldıktan sonra bu algıların edebi 

eserlerdeki anlatıcı kavramını nasıl etkiledikleri kuramsal düzlemde anlatılmıştır. Bölümün 

sonunda ise Türk edebiyatında anlatıcının gelişiminden bahsedilmiştir. Bu başlıkta özellikle 

geleneksel anlatıların Türk edebiyatının modernleşme sürecindeki etkilerinden bahsedilmiştir. 

Geleneksel anlatıların etkilerinin görüldüğü eserler ve özelliklerine değinilmiştir.  



xii 

 

Anlatıcı Kavramının Kuramsal Gelişimi isimli üçüncü bölüm, birinci bölümde olduğu gibi, 

yapısalcılık öncesi, yapısalcılık esnası ve yapısalcılık sonrası olmak üzere üç kısımda ele 

alınmıştır. Yapısalcılık öncesi bölüm, bu dönemde ortaya çıkan ve anlatıcı kavramına yön veren 

terimler eşliğinde hazırlanmıştır. İma edilen yazar, güvenilir-güvenilmez anlatıcı gibi tartışmalı 

terimleri içeren bölümde ilgili terimlerle ilgili belli başlı tartışmalara yer verilmesine özen 

gösterilmiştir. Terimler konusundaki fikir ayrılıklarının verilmesinin ardından çıkarımlar 

yapılarak söz konusu kavramlar için belli kuramsal çerçeveler oluşturulmasına gayret 

edilmiştir. Yapısalcılık esnasında anlatıcının gelişimi, dönemin önce gelen araştırmacılarının 

görüşleri üzerinden anlatılmıştır. Anlatıcı, bakış açısı ve söylem alt başlıkları altında görüşleri 

verilen araştırmacılar Gerald Prince, Franz Karl Stanzel, Gerard Genette, Mieke Bal, Boris 

Uspensky ve Jaap Lintvelt, son olarak da Seymour Chatman’dır. Yeni anlatıbilim yaklaşımları 

bölümü, aynı başlıklar üzerinden Shlomith Rimmon-Kenan, Monika Fludernik ve Wolf Schmid 

adlı araştırmacıların görüşleri tartışılarak tamamlanmıştır. Araştırmacıların görüşleri 

aktarılırken, onların çalışmalarında sivrilen noktalar alt başlıklar şeklinde gruplandırılmıştır. Bu 

başlıklar da yukarıda bahsedildiği gibi anlatıcı, bakış açısı ve söylemdir. Bu kavramların 

ifadesinde araştırmacıların kullandığı terimlere bağlı kalınmıştır. Örneğin bir araştırmacı bakış 

açısı terimini kullanırken, bir diğeri perspektif, diğeri ise odaklanmayı kullanabilmektedir. Bu 

durum tezde yaşanan terminoloji kararsızlığın sonucu değil, anlatıbilim içerisindeki terim 

sorununun göstergesidir.  

Tezin üçüncü bölümünde görüşleri özetlenen araştırmacıların çalışmalarında öncelikle Türkçe 

çevirilerden yararlanılmıştır. Türkçeye çevrilmeyen eserlerde ise metinlerin orijinallerine veya 

İngilizce çevirilerine başvurulmuştur. Metinlerin İngilizcelerinin büyük bir kısmı dipnotlarda 

verilmiştir. Yalnızca orijinal metnin çok uzun olduğu durumlarda sadece ana kaynağa 

gönderme yapılmakla yetinilmiştir. Tezin içerisinde yer alan Türkçe çeviriler tarafıma aittir. 

Çeviri yapılırken metni birebir çevirmek çok, içerdiği anlamın veya savunduğu görüşün 

korunarak yansıtılmasına özen gösterilmiştir.  

Türk Romanında Anlatıcı, Odaklanma ve Söylem adlı dördüncü bölümde, bu tezde kullanılacak 

kuramsal çerçeve belirlenmiştir. Tezde anlatıcı ve bakış açısı konusunda Gerard Genette’in, 

söylem konusunda ise Wolf Schmid’in görüşlerine bağlı kalınmıştır. Çalışma ağırlıklı olarak 

yapısalcı bir bakış açısıyla kaleme alınmıştır. Nitekim yapısalcılık, anlatıbilimin, öne sürülen 

kuramların temellendirilip metinler üzerinde uygulamaların yapıldığı en zengin dönemidir.  

Wolf Schmid, kronolojik olarak değerlendirildiğinde yeni anlatıbilim yaklaşımları kapsamında 



xiii 

 

yer alan bir bilim adamıdır, fakat söylem konusundaki görüşleri yapısalcı sınıflandırmayla 

örtüşür. Araştırmacı konusunda görülen bu bölünmenin nedeni, kapsamlı ve basit olanın 

seçilme gayretidir. Anlatıbilim, çeşitli kavramlar, tanımlar ve sınıflandırmalar konusunda 

birçok tartışmayı barındıran bir çalışma alanıdır. Bu tartışmaların teker teker uygulamalarının 

yapılmasının konudan uzaklaşılmasına neden olacağı düşünülmüştür. Bu nedenle basit, bununla 

birlikte ayrıntıları dikkate alan, yıllar içerisinde geçerliliğini birçok yönden kanıtlamış 

görüşlerin seçilmesine dikkat edilmiştir.  

Uygulamalar kısmında ise romantik, realist, modern ve postmodern döneme ait Türk romanları 

üzerinde, anlatıcı, bakış açısı ve söylem kavramlarına dayanan uygulamalar yapılmıştır. Bunun 

için romantik dönemden İntibah, Müşâhedât, Araba Sevdası; realist dönemden Aşk-ı Memnu, 

Çalıkuşu, Devlet Ana; modern dönemden Tutunamayanlar, Yaralısın, Böcek; postmodern 

dönemden ise Gece, Romantik Bir Viyana Yazı ve Efrâsiyâb’ın Hikâyeleri adlı romanlar 

seçilmiştir. Daha uzun bir roman listesiyle başlanan çalışmada, zaman içerisinde roman sayısı 

sınırlandırılmıştır. Bu çalışmanın amacı, anlatıcı konusunda roman tahlilleri yapmak değil, 

modern anlatıbilim yöntemleriyle şekillenen anlatıcının kuramsal çerçevesini oluşturmak ve 

bunu, romantizm, realizm, modernizm, postmodernizm bağlamında romanlar üzerinde 

göstermektir. Bunun için de her dönemin anlatıcı, olay örgüsü ve anlatım teknikleri açısından 

karakteristik özellikler gösteren romanlarından üçer tane seçilmiştir.  

Uygulamalar sırasında iç içe geçmiş farklı örnekleri ayırt edebilmek adına romanlardan alınan 

bölümlerde zaman zaman italik yazım biçimi kullanılmıştır. Romanlardan alınan pasajlardaki 

italik bölümler, örnekleri göstermek adına tarafımca yapılmıştır.  

Sancılı ve zahmetli geçen bu dört yıllık sürede, varlıklarıyla bana her zaman güç veren değerli 

insanlar oldu.  

Bilgilerini, kaynaklarını ve güler yüzlerini benden hiçbir zaman esirgemeyen değerli hocalarım 

Prof.Dr. Abide DOĞAN’a, Doç.Dr. G. Gonca GÖKALP ALPASLAN’a ve Yard.Doç. Dr. 

Serdar ODACI’ya şükranlarımı sunuyorum.  

Kıymetli hocam, aynı zamanda da tez danışmanım Prof.Dr. S. Dilek YALÇIN ÇELİK’e 

duyduğum minneti, cümlelerle ifade etmem imkânsız görünüyor. Kendisine ilgisi, samimiyeti, 

yakınlığı, sabrı ve bana olan inancı için teşekkür ederim. 



xiv 

 

Sevgili arkadaşlarım Ayşe KILIÇ, Munise KOÇ, Gülhan ÖZ AÇIK ve Elçin YILMAZKAYA 

dostluklarıyla ve destekleriyle her zaman yanımda oldular. Her birine ayrı ayrı teşekkür 

ediyorum.  

Bu tezin hazırlanma aşamasında, çalışmaya manevi olarak en az benim kadar emek veren, 

fedakârlık gösteren, bana destek olmaktan hiç vazgeçmeyen, sabrını ve inancını hiç yitirmeyen, 

bu konudaki anlayışını hayranlıkla seyrettiğim Özgür BAŞÇINAR’a teşekkürlerimi iletiyorum. 

Son olarak ilgi ve sevgileriyle beni hiçbir zaman yalnız bırakmayan değerli aileme minnet ve 

şükranlarımı sunuyorum.   



1 

 

GİRİŞ: ANLATIBİLİM ÜZERİNE TÜRKÇE KAYNAKLAR 

Anlatıbilim, son yıllarda, sosyal bilimler ve görsel sanatlar içerisinde hızla parlayan bir alan 

haline gelmiştir. Bunda postmodernizmin türler arası geçişkenliği önceleyen tutumunun ve 

anlatı kavramının sınırlarının yazılı veya sözlü ürünler dışına taşmasının ciddi etkileri olmuştur. 

Onega & Landa (2002, s. 9), bu alanı “Anlatıbilim, köken anlamına bakıldığında, anlatının 

bilimsel açıdan incelenmesi demektir.” ifadesiyle tanımlarlar. Anlatı kavramının sınırları sözlü 

ve yazılı edebiyat ürünlerinden, resim ve tiyatro eserlerine; gazete haberlerinden, hasta 

hikâyelerine ve televizyon programlarına dek genişleyince bu tanımın da daha kapsamlı bir 

bakış açısıyla değerlendirilmesi yerinde olacaktır.     

Anlatının geçmişini Aristoteles ve Platon'a kadar götürmek mümkündür. Düşünce tarihinde 

sanat üzerine kafa yoran ilk eserlerden kabul edilen Poetika’da (1987, s. 11-20), sanatların 

büyük bir kısmı ortak bir yapısal temele, mimesise (taklit) bağlanır. Aristoteles bu sanatları, 

araç, taklit edilen nesneler ve taklit tarzı bakımından birbirinden ayırır. Taklit tarzı ise hikâye 

etme yoluyla veya etkinlik ve eylem içinde gösterme yoluyla oluşturulur. Bu ayrım Platon'un 

Devlet (1995) adlı eserinde de devam ettirilir. Sanatı, eylemin üçüncü dereceden taklidi olarak 

gören Platon, tragedya ve komedyada şairin eserdeki kişilerin ağzından konuştuğunu, destanda 

ise taklitle birlikte şairin öyküyü anlattığını belirtir. 

20. yüzyılın başlarına kadar anlatıbilimin çalışmalarına yön veren birkaç konu vardır. Bunlar 

şiir-düzyazı, roman-uzun hikâye ve anlatma-gösterme karşılaştırmaları, birinci kişili anlatım ile 

üçüncü kişili anlatım arasındaki ayrım şeklinde sıralanabilir. Realizm sanat dünyasında etkili 

olmaya başladığında göstermenin hâkimiyeti artar. Bu süreçte E. Foster’ın (1985) Roman 

Sanatı, René Wellek ve Austin Warren'in 1949 yılında yayımlanan Edebiyat Teorisi isimli 

çalışmalarının, alana, anlatının unsurlarına ayrılarak incelenmesi yönünde önemli katkıları 

olmuştur. Wayne C. Booth, 1961'de yayımlanan ve Kurmacanın Retoriği adıyla Türkçeye 

çevrilen eseriyle bu dönemin önce gelen araştırmacılarındandır. Booth, bu eserinde anlatının 

geçerlilik ve doğruluk ölçütlerini tartışmıştır.  

Anlatıbilim terimi ilk kez, 1969 yılında Tzetvan Todorov tarafından kaleme alınan Grammaire 

du Decameron (Dekameron'un Grameri) isimli kitapta kullanılmıştır. Todorov, bu terimi 

sosyoloji, biyoloji gibi bilim dallarına benzer bir şekilde oluşturmuş ve Saussure'ün dilbilim 

yöntemlerinden faydalanarak, yapısalcı bakış açısıyla Boccacio'nun Dekameron Hikâyelerini 

tahlil etmiştir. (Dervişcemaloğlu, 2014, s. 29) 



2 

 

Yapısalcılığın ilk basamağını, 20. yüzyılın balarında Rus biçimcilerin yaptığı çalışmalar 

oluşturur. Rus biçimcilerin fabula (öykü) ile sjuzet (olay örgüsü) arasındaki ayrımları bu 

dönemin temel çalışma konusunu oluşturur. 

Ferdinand de Saussure'ün, öğrencileri tarafından düzenlenen notlardan oluşan ve ölümünden 

sonra yayımlanan eseri Genel Dilbilim Dersleri anlatı kavramına yön veren temel eserlerdendir. 

Söylem ve sözlü anlatımı ayıran Saussure'ün bu ayrımı, yapısalcılara anlatının sınırlarının 

belirlenmesinde, çeşitli birimlere ayrılmasında öncülük edecektir.  

Yapısalcılığın ilk aşamaları Rus biçimcilerin çalışmaları sırasında atılmış, Saussure'ün dilbilim 

alanındaki çalışmalarıyla ise gelişmiştir.  

Fransız araştırmacı Gerard Genette Anlatının Söylemi şeklinde Türkçeye çevrilen ve bu 

çalışmanın kuramsal kısmının ana kaynağı olan eseriyle anlatı kavramının ayrıntılı ve derinlikli 

bir şekilde incelenmesini sağlamıştır. Aynı zamanda Fransız yapısalcılığı olarak bilinen ve 

birçok araştırmacıyı barındıran ekolün öncüsü olmuştur.  

Yukarıda isimleri anılan araştırmacılar, anlatıbilimin 20. yüzyılda ivme kazanmasını 

sağlamışlardır. Özellikle yapısalcılık eksenindeki birçok çalışmaya öncülük etmişlerdir. 

Dolayısıyla anlatı kavramı neredeyse 1980'li yıllara kadar yapısalcı bir bakış açısıyla 

şekillendirilmiştir. 1900'lerin başında, Rus biçimcilerin çalışmalarıyla temel kavramların 

tartışılması üzerinden ilerleyen anlatı kavramı, 70'lerden sonra kapsamlı bir şekilde ele 

alınmaya başlamıştır. Özellikle Franz Karl Stanzel ve Gerard Genette'in araştırmalarının, 

anlatıbilim çalışmalarına geliştirilmiş yapısalcılık şeklinde tanımlanabilecek yeni bir yön 

verdiği söylenebilir.  

Anlatıbilimin klasik, yani yapısalcı döneminden sonra geçiş dönemi olarak tanımlanabilecek 

bir dönem başlar. Bu dönem, yapısalcılık sonrası dönemin hazırlayıcısı niteliğindedir. Ayrıca 

yapısalcılık sonrası döneme yönelik ipuçları da içerir. Dervişcemaloğlu (2014, s. 32) bu 

dönemdeki iki ana eğilimi "birincisi, anlatıbilimin kapsamının edebî anlatının ötesine geçerek 

genişlemesi; ikincisi, diğer disiplinlerden teori ve kavramlar ithal etmesidir” şeklinde açıklar. 

Seymour Chatman ve Mieke Bal bu dönemin önde gelen araştırmacılarındandır.  

Chatman (2008, s. 23), Öykü ve Söylem Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı adlı çalışmasında 

anlatının öykü ve söylem düzlemlerinden oluştuğunu belirtir. Öykü, olaylar, varlıklar, yazarın 

kültürel kodları tarafından şekillendirilen insanlar gibi unsurları kapsarken, söylem, anlatı 

aktarımının yapısı ve ortaya çıkma biçimi gibi unsurlardan bahseder.  



3 

 

Chatman'ın çalışmasında yapısalcı unsurlar ağır basmakla birlikte farklı bakış açıları da ön 

plana çıkmaktadır. Chatman anlatıyı sadece metinle sınırlamaz. Görsel sanatları da anlatı 

kapsamında değerlendirir.  

Mieke Bal (1999, s. 16) Narratology adlı çalışmasında özellikle anlatıcı ve odaklama 

kavramları üzerinde durmuş, anlatıyı da bu kavramlar üzerinden tanımlamıştır.  

Geçiş döneminin bir diğer araştırmacısı Gerald Prince (1982, s. 4), Narratology: The Form and 

Functioning of Narrative adlı çalışmasında anlatıyı tanımlarken, olayların neden sonuç ilişkisi 

içerisinde gerçekleşmesinden çok, zaman sırası içinde geliştiğinden bahseder.  

Bu süreçte yapısalcı unsurlarla yapısalcılık sonrası unsurlar iç içe geçmiştir. Anlatı artık eserin 

sadece kendisine bağlı kalınarak açıklanan bir kavram değil farklı etkenler altında şekillenip 

farklı sonuçlar veren bir kavrama dönüşmeye başlar.  

Anlatıbilimin sınırları, 90'lardan sonra durmaksızın genişlemeye başlamıştır. Yazılı, sözlü, 

görsel; yaratıcılık kapsamında veya bu kapsamın dışında, neredeyse tüm üretimler anlatı 

şeklinde tanımlanıp değerlendirilir.  

Monika Fludernik (2005, s. 19), Histories of Narrative Theory (II): From Structuralism to the 

Present Narrative adlı yazısında ortaya attığı anlatısallık (narrativity) kavramı, anlatılardaki 

insan deneyimlerini öncelikli bir konuma taşır. Bu deneyimlerin sözlü ve anlık bir şekilde ifade 

edilmeleri gerekir. Fludernik'in bu görüşleri, anlatı kavramının içeriğinin sözlü ve edebi 

olmayan anlatılara doğru kaydığını kanıtlar niteliktedir.   

Yapısalcılık ve yeni anlatıbilim anlayışları arasındaki belirgin ayrım, her iki görüşün anlatıyı 

farklı yaklaşımlarla değerlendirmelerinden kaynaklanır. Yapısalcılık anlatıyı, kendisi dışındaki 

bütün bağlantılardan soyutlayıp tarihsel, kronolojik, psikolojik, sosyolojik, kültürel ilişkilerin 

dışında tutarken, yeni anlatıbilim anlayışları, anlatıyı bağlı bulunduğu zeminlerle birlikte ele 

alır. Yapısalcı anlatıbilim ifadesinin 90 sonrasında yeni anlatıbilim yaklaşımları şeklinde çoğul 

bir ifadeyle anılmasının nedeni budur. Çünkü anlatı artık birçok farklı felsefi ve bilimsel 

disiplinin etkisiyle biçimlenen bir kavram olarak değerlendirilir.  

Bahar Dervişcemaloğlu (2014), Anlatıbilime Giriş adlı çalışmasında Neumann ve Nünning'den 

yaptığı aktarımla, yeni anlatıbilim yaklaşımlarının toplu bir listesini sunmuştur: 

1. Bağlamcı, Tematik ve İdeolojik Yaklaşımlar: Anlatıbilimin Edebiyat 

Araştırmalarına Uygulanması 



4 

 

Feminist Anlatıbilim 

Anlatıbilimin Sömürgecilik-Sonrası Araştırmalarına Uygulanması 

Kültürel ve Tarihsel Anlatıbilim 

2. Anlatıbilimin Edimbilim/Pragmatik, Retorik ve Etikle İlgili Çeşitleri 

Edimbilimsel/Pragmatik Anlatıbilim 

Etik ve Retorik Anlatıbilimi 

3. Anlatıbilimin Bilişsel ve Alımlama Teorisi Odaklı Çeşitleri 

Bilişsel Anlatıbilim 

“Doğal Anlatıbilim” 

Alımlama-odaklı Anlatı Teorileri 

4. Anlatıbilime Dilbilimsel Yaklaşımlar ve Katkılar 

Dilbilim, Üslupbilim ve Anlatıbilim 

Toplumdilbilimi, Söylem Analizi ve Anlatıbilim 

Söz Eylemleri Teorisi ve Anlatıbilim 

5. Felsefi Anlatı Teorileri 

Mümkün Dünyalar Teorisi 

Anlatıbilim ve Kurgusallık Teorileri 

6. Anlatıbilimin Türlerarası ve Medyalararası Çeşitleri 

Anlatıbilim ve Tiyatro/Tiyatro Anlatıbilimi 

Anlatıbilim ve Şiir/Şiir Anlatıbilimi 

Anlatıbilim ve Film/Film Anlatıbilimi 

Anlatıbilim ve Görsel Sanatlar/Görsel Sanatlar Anlatıbilimi (s. 34-35) 

 

Listede verilen alanlar, anlatıbilim çalışmalarının günümüzde disiplinlerarası bir hal aldığını 

göstergesi niteliğindedir. Anlatının artık bir veya birkaç tanımı değil onlarca tanımı ve çalışma 

alanı vardır.  



5 

 

Anlatıbilimin alt başlıklarından biri olan anlatıcı kavramı bu çalışmanın konusunu oluşturur. 

Anlatıcının tarihsel süreç içerisindeki gelişimi, yukarıda anlatılanlar ışığında kısaca 

hatırlanacaktır.  

18. yüzyıldan itibaren romantizmle şekillenmeye başlayan anlatıcı kavramı, ahlakçı ve bilirkişi 

niteliklerine sahip romancının güçlü kozlarından birisi haline gelmiştir. Din ve milliyetçilik 

duygularının coşkunluğuna sahip, insanlara ideal olanı göstermeyi kendisine görev edinmiş bir 

romancının sesi olan anlatıcı, romantik metinlerde hâkim bir konumda yer alır, yazarın 

ideallerine hizmet eder, dolayısıyla sesi fazlasıyla duyulur.  

Gösterme-anlatma ayrımının iyice keskinleştiği ve anlatılarda gösterme lehine ezici bir 

üstünlüğün görüldüğü realizmde anlatıcının hâkimiyeti aşınmaya başlar. İnandırıcı olabilme ve 

anlatmaktan çok gösterme kaygısını taşımaya başlayan anlatıcı, yetkisini karakterlerle 

paylaşma girişiminde bulunur. Böylece karakter anlatıcılar devreye girer veya olayın 

temellendirilebilmesi, inandırıcılığının sağlanması adına karakterlerin duygu ve düşünceleri 

dikkate alınmaya başlanır. Bu durum, anlatıcının bilirkişi rolünü zayıflatır.    

Modernizmle beraber, aklın, sınırların ve kuralların arasında sıkışıp kalmış birey, kendisine 

yönelir. Bunalımını, yalnızlığını ve yabancılaşmasını bilinci aracılığıyla aktarmaya girişir. 

Böyle bir çabanın sonucunda kişinin psikolojik hali, algısı, zamanı idrak biçimi önem kazanır. 

Karakter anlatı içerisinde kendisini var etmeye, oluşturmaya çalışır. Dolayısıyla modern 

anlatılarda anlatıcının sesi giderek daha az duyulur hale gelir.  

Postmodernizmle beraber, anlatıbilimin tarihsel gelişimi sürecinde bahsedilen; anlatı türleri 

arasındaki sınırların kaybolması, kavramların aidiyetlerini kaybetmeleri, anlatı tanımının 

neredeyse sınırsız bir genişliğe ulaşması özellikleri tam da bu sürecin ürünüdür. Anlatıcı 

üzerinde de bu sarsıcı değişimin etkileri görülür. Üstkurmaca kavramının postmodernizm 

bağlamında temellendirilmesiyle yazarın anlatı içerisinde kurgulanmış bir varlık olduğu görüşü 

öne çıkar. Anlatının yöneticisi şeklinde nitelendirilebilecek yazarın, diğer anlatı unsurlarıyla 

aynı kategoride değerlendirilmesi onun çözülüşünü hızlandırır. Anlatıcının anlatı içerisindeki 

sesi korunmakla beraber bu seslerin sahipleri artmış ve birbirine karışmaya başlamıştır. Olay 

örgüsünün de dağılıp gerçek ve kurmacayla iç içe geçmesi anlatıcı üzerindeki bulanıklığın daha 

da artmasına neden olur. Anlatıcı böylece postmodern anlatılarda tespiti ve sınıflandırılması 

güç bir unsura dönüşür.  



6 

 

Anlatıcının gelişimi kuramsal açıdan değerlendirilecek olduğunda ise anlatıbilimin gelişimine 

paralel bir yol izlediği görülür. Bu yol, yapısalcılık öncesi, yapısalcılık esnası ve yapısalcılık 

sonrası şeklinde ayrılabilir. Yapısalcılık öncesindeki çalışmalar, anlatma-gösterme ayrımı 

etrafında şekillenir. Anlatıcının güvenirlik- güvenilmezlik kavramları, okurla ilişkileri bu 

ilişkiden doğan muhatap kavramı, ima edilen yazar kavramı yapısalcılık öncesinde tartışılan 

konulardandır. Yapısalcılıkla birlikte anlatıcı odaklanma ve söylem gibi daha küçük birimlerine 

ayrılarak incelenmeye başlar. Ayrıca anlatının diğer unsurlarıyla yani, karakter, olay örgüsü ve 

zaman, mekân gibi birimlerle olan ilişkileri kapsamında da değerlendirilir. Yapısalcılık 

sonrasına gelindiğinde anlatıcının tespiti ve değerlendirilmesi güçleşir. Anlatının belirsizlikleri 

barındıran kaygan zemini onun sadece teknik ayrıntılarla değil, tematik ilişkilerle, felsefi ve 

edebi bir birikimle, okurun çabasıyla aydınlatılmasını zorunlu kılar.  

Türkiye’de edebiyat incelemelerinde özellikle de roman tahlili alanında son otuz kırk yılda 

kapsamlı çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalarda romantik ve realist romanlar yapısalcı 

bir bakış açısıyla ele alınmışlardır. 1950’lerden itibaren Türk romanında modernist tekniklerin 

görülmesiyle birlikte inceleme yöntemleri de değişmiş ve metinlerin farklılaşmasına paralel 

olarak geleneksel yöntemlerden kopulmaya başlanmıştır.  Modern ve postmodern metinlerin 

özelliklerine (metinlerarasılık, üstkurmaca, psikanalizm vb.) uygun, bu özellikleri açığa 

çıkaracak inceleme yöntemlerinden faydalanılmaya başlanır. Bu çalışmaların anlatıbilimle 

doğrudan bir ilgisi yoktur. Fakat anlatıcı, bakış açısı gibi bu çalışmanın odak noktasını oluşturan 

kavramlar da anlatı kapsamından değerlendirildiğinden otomatik olarak söz konusu 

incelemelerin içerisinde yer alırlar. Dolayısıyla Türkiye’de anlatıbilimin gelişimi kapsamında 

literatüre dahil edilen kaynakların çok azı doğrudan alanla ilgilidir. Birçoğu roman incelemesi, 

anlatım teknikleri veya söylem çözümlemesi bağlamında dolaylı yoldan anlatıbilimle 

ilişkilendirilebilirler. Nitekim anlatıbilim (narratology) sözcüğü başlık olarak çok az yayında 

kullanılmıştır. Bundan ötürü aşağıda sıralanan kaynakların belirlenmesinde, anlatıcıyı, bakış 

açısını veya anlatım tekniklerini konu edinen, bunları kuramsal olarak ortaya koyan ve örnekler 

üzerinde uygulamalarını yapan eserler dikkate alınmıştır. Bu bağlamda ilk olarak kitaplar ele 

alınacaktır.  

Ünal Aytür’ün 1977 yılında yayımlanan çalışması Henry James ve Roman Sanatı’nda, 

Amerikalı yazar Henry James’in romanda yaptığı yenilikten yola çıkılmıştır. James’in getirdiği 

yenilik romandaki kişilere ve olaylara yine romandaki bir kimsenin gözünden bakmaktır. Bu 

fikir eserde “yansıtıcı bilinç” kavramıyla ifade edilmiştir. Ayrıca bakış açısı kapsamında tekil 



7 

 

bakış açısı ve çoğul bakış açısı da değerlendirilmiştir. Böylece bir romanın farklı bilinçler 

tarafından yansıtılmasına da değinilmiştir. Anlatmanın ve bakış açısının tek bir anlatıcının 

hâkimiyetinden çıkıp dağılması anlatım teknikleri içerisinde büyük bir yeniliktir.   

Çalışmada örnek olarak Henry James’in romanları kullanılmıştır. Bakış açısı ve anlatıcı 

kavramlarının birbirinden ayrılması, bakış açısının çoğullaşabileceğinin vurgulanması 

anlatıbilim açısından dikkate değer gelişmelerdir. Bu çalışma, sonraki yıllarda yapılacak 

kuramsal çalışmalar ve Türk edebiyatı alanındaki uygulamalar bir adım niteliğindedir. 

Berna Moran’ın ilk baskısı 1983’te yayımlanan Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I, 1990’da 

yayımlanan Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış II, 1994’de yayımlanan Türk Romanına 

Eleştirel Bir Bakış III adlı çalışmalarında kronolojik olarak seçilen Türk romanlarının 

incelemeleri yapılmıştır. Bu incelemeler içerisinde romanın elverdiği ölçüde eserde kullanılan 

anlatım tekniklerine değinilmiş, birbirine yakın olan anlatım teknikleri arasındaki farklar 

belirtilmiştir. İç monolog, iç çözümleme, bilinç akımı incelemelerde konu edilen anlatım 

teknikleridir.  

Moran’ın çalışmaları, kuramsal açıdan anlatıcıyı veya bakış açısını konu edinmez. Fakat 

örnekler üzerinden bu kavramlara, yukarıda sözü edilen anlatım tekniklerine ve anlatıcı ile 

okurun etkileşimine değinir. Örneğin çalışmanın ikinci cildinde (1990, s. 237), Devlet Ana adlı 

romanda anlatma ve gösterme tekniklerine yer verilmiştir.  Yine aynı ciltte, (s. 130) Orta Direk 

adlı romanın açıklamalarında ise odaklayıcı anlamındaki focalizor sözcüğü kullanılmıştır.  

İngiliz filolojisi alanında uzmanlaşan Moran, kuramsal birikimini Türk romanlarına 

uygulamıştır. Geleneksel terimlerin dışına çıkan, anlatıbilime ait terimleri çalışmalarında 

kullanan, anlatıcı ile bakış açısı kavramları arasında ayrım yapan Moran’ın çalışmaları 

örneklemeleri de barındırması açısından önemlidir.   

Şerif Aktaş’ın 1984 yılında Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş adıyla yayımlanan 

eseri, hem Türk edebiyatı alanındaki roman incelemeleri hem de anlatıbilim için yeniliklerle 

dolu bir çalışmadır.  

Eserde Vaka, Bakış Açısı ve Anlatıcı, Zaman, Mekân ve Şahıs Kadrosu başlıklarının üzerinde 

durulmuştur. Eser, öncelikle romanı bir bütün olarak değerlendirmekte ardından bütün 

unsurlarını ince ayrıntılarına değin incelemektedir.  

Aktaş’ın çalışması, kurmaca metinle gerçek metini ayırır ve kurmaca metnin en temel 

hazırlanma yöntemleri olarak anlatmayı ve göstermeyi öne çıkarır. Makbul olan bu 



8 

 

yöntemlerden birinin seçilmesi değil ikisinin bir arada kullanılmasıdır. Bu ayrım verilirken 

anlatıbilimin klasik terimlerinden biri olan “mimesis” sözcüğü kullanılır.  

Aktaş, metni, yukarıda da verildiği üzere yapısalcılara özgü bir bakış açısıyla değerlendirir. 

Metni çeşitli birimlere ayırır ve bu birimlerin işleyişlerini değerlendirir. Bakış açısı ve anlatıcı 

da bu birimlerden biridir. Bakış açısını “anlatma esasına dayalı metinlerde vaka zincirlerinin ve 

bu zincirin meydana gelmesinde kullanılan mekân, zaman, şahıs kadrosu gibi unsurların kim 

tarafından görüldüğü, idrak edildiği ve kim tarafından, kime nakledilmekte olduğu sorularına 

verilen cevaptan başka bir şey değildir.” (2000, s. 78) sözcükleriyle anlatır. Aktaş, bakış açısı 

kavramına anlatıcı dışında, ayrı bir önem atfetse de bu kavramı anlatıcıyla bütünleşmiş halde 

değerlendirir. Görmek ve konuşmak ayrımlarını yapmaz. Nitekim kitabın Hâkim Bakış Açısı ve 

Anlatıcı, Kahraman Anlatıcının Bakış Açısı, Müşahit Anlatıcıya Ait Bakış Açısı adlı bölümler 

bakış açısının öneminin fark edildiğini fakat kavramın anlatıcı üzerinden değerlendirildiğini 

gösterir.  

Şerif Aktaş genel olarak yapısalcı bir bakış açısını benimsemiştir. Çalışması, günümüzde 

anlatıbilimin klasik hale gelen değerlerinin üstüne kurulmuştur. Metni kurmaca-gerçek şeklinde 

bir ayrıma tabi tutmasıyla, bu ayrımı anlatma-gösterme ikilemine dayandırmasıyla, bakış 

açısına dikkati çekmesi ve onu sınıflandırmasıyla, okuyucunun metnin algılanmasındaki rolüne 

dikkati çekmesiyle dönemi için yenilikçi birçok görüşü Türk edebiyatına uygulamış ve 

anlatıbilimin Türk edebiyatındaki ilk uygulayıcılarından olmuştur. 

Gürsel Aytaç’ın 1990 yılında yayımlanan Çağdaş Türk Romanları Üzerine İncelemeler adlı 

çalışması, Türk romanı hakkında çeşitli dergilerde yayınlanan yazılarından oluşmaktadır. 

Yazar, Türk edebiyatı dışından bir araştırmacının alanı değerlendirmesinin önemi üzerinde 

durmuş ve bu bağlamda Berna Moran’ın Türk Edebiyatına Eleştirel Bir Bakış adlı çalışmalarını 

değerlendirmiştir. Çalışmanın girişinde Türk romanının son on yılı hakkında değerlendirmeler 

yapılmıştır. Yazar romanların incelemesinde kullandığı yöntemleri açıklarken anlatım 

teknikleri üzerinde de durmuş, tasvir, bilinç akımı, iç monolog gibi anlatım tekniklerine 

değinmiştir. Ayrıca o dönemki Türk romanlarını incelediği makalesinde montaj, alıntı ve 

leitmotiv tekniklerinden de bahsetmiştir.    

Aytaç çalışmasında çeşitli anlatıbilim terimlerini konu edinmiştir. Anlatım konumu 

(erzählsituation), anlatım açısı (erzälperspektive), sunuş biçimi çeşitleri ve anlatım tutumu 

(erzählhaltung) bu terimlerdendir. Aytaç (1990, s. 24-26), anlatım konumlarını Tanrısal, yansız 

ve kişisel olmak üzere üç grupta toplar. Bu üç anlatım konumuna uygun düşen anlatım açısı ve 



9 

 

sunuş biçimleri olduğunu söyler. Örneğin Tanrısal anlatımda içe bakış, yansız anlatımda dıştan 

bakış açısı kullanılır. İçe bakışı kullanan kişisel anlatım konumu sunuş biçimlerinden iç 

monoloğu kullanır. Araştırmacı başlıca altı çeşit anlayım tutumu olduğunu söyler. Bunlar, 

yansız, doğrulayıcı-benimseyici, alaycı, eleştirici, parodist, alaycı, hicivci anlatım tutumlarıdır.  

Gürsel Aytaç da tıpkı Berna Moran gibi Türk edebiyatı alanı dışında bir disiplinde, Alman 

filolojisinde uzmanlaşmıştır. Dolayısıyla Batı’da yapılan yayınları yakından takip etme şansını 

yakalamıştır. Dolayısıyla anlatıcıyı veya bakış açısını genel başlıklar altında değil anlatım 

konumu, anlatım açısı, sunuş biçimi gibi alt birimler dahilinde incelemiştir. Sözü geçen 

terimlerin kullanımı terim karışıklığına dikkati çekmesi bakımından da önemlidir. Bugün 

anlatım açısı yerine çoğunlukla bakış açısı, sunuş biçimi yerine ise anlatım tekniği terimleri 

kullanılmaktadır. Dolayısıyla halen sürüp gitmekte olan terim karmaşası adına bir farkındalık 

yaratılmıştır.  

Gürsel Aytaç’ın ilk baskısı 1999 yılında yayımlanan Genel Edebiyat Bilimi adlı çalışması 

sadece Türk edebiyatı araştırmacıları için değil edebiyat ile uğraşan herkes için genel bir kaynak 

niteliğindedir. Ayrıca kitabın sonunda yer alan edebiyat terimleri sözlüğünün de bu alanda 

çalışan araştırmacılar için faydalı olacağı düşünülmektedir.   

Aytaç (2003, s. 106-115), çalışmasının Edebiyat İncelemesi adlı bölümünde Çağdaş Türk 

Romanları Üzerine İncelemeler adlı kitabındakilere ek olarak bazı bilgiler verir. Anlatıcıyı, ben 

anlatıcı (birinci tekil kişi) ve o anlatıcı (üçüncü tekil kişi) şeklinde ikiye ayırır. Yazarla anlatıcı 

aynı kişi değildir. Fakat gerçekliğin aktarılmasını amaçlayan otobiyografik nitelikteki 

metinlerde ise ben anlatıcı yazarın kendisidir. Bu durumda ise şöyle bir ikilem vardır: Yazarın 

yazdığı zamanki “ben”i ile anlatıdaki “ben” farklılık gösterebilir.  

Aytaç bu çalışmasında, ayrıca çeşitli Türk romanlarından alıntılarla bilinç akışı, iç monolog 

gibi sıklıkla birbirine karıştırılan teknikleri örnekler.  

Gürsel Aytaç’ın Genel Edebiyat Bilimi adlı çalışması Çağdaş Türk Romanları Üzerine 

İncelemeler adlı çalışmasıyla birbirlerini tamamlarlar. İlk çalışmada terim boyutunda genel bir 

değerlendirmeyle ele alınan anlatıcı ve bakış açısı gibi kavramlar, ikinci çalışmada daha 

ayrıntılı ve örnekler üzerinden incelenmiştir.  

Yavuz Demir’in 1995 yılında yayımlanan İlk Dönem Türk Hikâyelerinde Anlatıcılar Tipolojisi 

(1871-1890) adlı çalışması, birçok yönden yeniliklerle doludur. Ahmet Mithat Efendi’den 

Nabızâde Nazım’a 1871-1890 yılları arasındaki Türk hikâye örneklerinin incelendiği çalışmada 



10 

 

anlatı seviyesi ve algılama derecesi gibi birçok modern anlatıbilim ölçütüne bağlı kalınır. 

Anlatıcının, anlatının temel unsurlarından biri olduğundan bahsedilmesinin ardından mekân, 

karakter, zaman, açıklama özellikleri üzerinden onun algılanma derecesi ortaya çıkarılır. Anlatı 

Seviyesi adlı bölümde temel metin ve gömülü metinin örneklemeleri yapılırken Hikâyede 

Katılımın Genişliği adlı bölümde ise homodiegetik, heterodiegetik, ekstradiegetik anlatıcı 

terimlerine yer verilir. Yani bir anlatıcı sınıflandırması yapılır. Demir, anlatıcı tiplerinin 

tasnifinde anlatıbilimin temel araştırmacıların çalışmalarından, -Percy Lubbock, Mieke Bal, 

Shlomith Rimmon-Kenan- faydalanmıştır. Ayrıca çalışmada örtük yazar ve örtük okur gibi 

tartışmalı terimlere de anlatının bütünlüğü içerisinde yer verilmiştir.  

Yavuz Demir’in çalışması, hem kuramsal hem de örneklemeler açısından önemlidir.  

Günümüzde de hala tartışılmaya devam eden modern anlatıbilim görüşlerinden faydalanması 

bunları Türk hikâyelerini uygulaması dikkate değerdir. Kitabın sonundaki kaynakça kısmı 

anlatıbilim alanındaki temel çalışmaları Türk araştırmacıların dikkatine sunmuştur. Ayrıca 

çoğunlukla roman türünde yapılan anlatıbilim çalışmalarını hikâyelere uygulaması da 

kendisinden sonraki çalışmalar için ilham verici nitelikte olmuştur.   

Hasan Boynukara’nın 1997 yılında yayımlanan Romanda Bakış Açısı ve Anlatılış adlı 

çalışmasında birçok yerli ve yabancı araştırmacıların anlatıcı ve bakış açısı konusundaki 

görüşlerine yer verilir. Şerif Aktaş, Necla Aytür, Mehmet Tekin, Seçkin Ergin, çalışmada sözü 

edilen yerli araştırmacılardır. E. M. Forster, Philip Stevick, Wayne C. Booth, Roland Bourneur 

ve Real Quellet ise bu çalışmada görüşlerine yer verilen diğer araştırmacılardır. Çalışmada, 

anlatı örneklerine veya yazarın kendi görüşlerine yer verilmez. Fakat bu konudaki görüşleri 

özetlemesi, bakış açısını Percy Lubbock’tan yola çıkarak ayrı bir şekilde değerlendirmesi bu 

alanda çalışacak araştırmacılar için hem yönlendirici olmuş hem de onlara büyük bir kolaylık 

sağlamıştır.  

Ayşe Kıran’la Zeynel Kıran’ın 2000 yılında yayımlanan çalışması, Yazınsal Okuma Süreçleri, 

anlatıbilim dışında birçok dilbilimsel metin inceleme yöntemini de barındırır. Çalışmada çeşitli 

söylem türlerinden farklı metin türlerine, kurmaca-gerçeklik ilişkisinden anlatı yapısına ve 

çözümlemesine yönelik birçok değerlendirmeye yer verilir. Anlatı adlı bölümde anlatının genel 

yapısı yapısalcı bir bakış açısıyla değerlendirilir. Anlatıcı ise birinci kişi adılıyla, üçüncü kişi 

adılıyla ve karakterlerle bağlantılı olarak açıklanır. Anlatının çözümlenmesinde ise hem 

sınıflandırmaya gidilir hem de birçok terime Türkçe karşılıklar önerilir. Bu çalışmada bakış 

açısı ve anlatıcı net bir biçimde birbirlerinden ayrılır. Genette’in meşhur soruları “Kim 



11 

 

görüyor?” ve “Kim konuşuyor?” bu çalışmada dillendirilir. Bakış açısı yerine odaklayım 

(focalization) sözcüğü kullanılır.  

Yazar ve anlatıcı arasındaki ilişkiye ayrı bir bölüm ayrılır. Yazar ve anlatıcının hangi koşullarda 

örtüşüp hangi koşullarda ayrıldığı açıklanır. Anlatıcının sınıflandırmasında, geleneksel 

anlayışın aksine dilbilgisel olarak kaçıncı kişi olduğu değil anlatıya katılım derecesi dikkate 

alınır. Anlatıda gözlemci olarak mı veya kendi hikâyesini anlatarak mı bulunduğu sorularına 

yanıt aranır.  Ayrıca çeşitli terimlere Türkçe karşılıklar bulunur. Örneğin homodiegetik yerine 

içöyküsel, otodiegetik yerine benöyküsel ifadeleri kullanılır. Anlatıcı tipleri, çeşitli Fransız 

romanları üzerinden örneklenir.  

Ayşe Kıran ve Zeynel Kıran’ın çalışması birçok yönden oldukça önemlidir. Görmek ve 

konuşmak ayrımı net bir biçimde yapılmış, dolayısıyla bakış açısı kavramının ayrıca ele 

alınmasının gereği vurgulanmıştır. Bunun dışında anlatıcı, dilbilgisel farklılıklar dışında 

modern bir değerlendirme yöntemiyle, yani anlatıya katılma derecesiyle ele alınır. Dolayısıyla 

söz konusu çalışma, hem yurtdışında anlatıbilim alanındaki gelişmeleri Türkçeye taşıması hem 

de bunlara Türkçe karşılıklar bulması açısından önemlidir. Böylelikle günümüzde de devam 

etmekte olan anlatıbilim alanındaki terim tartışmasına öneriler getirilmiş ve bu tartışmayı 

yaratan nedenler üzerinde kafa yorulmuş olunur.  

Mehmet Tekin’in 2001 yılında yayımlanan çalışması Roman Sanatı Romanın Unsurları’nda, 

bütünlüklü bir bakış açısıyla romandaki anlatıcı, bakış açısı, vak’a – olay örgüsü, kişiler, zaman, 

mekân, dil ve üslûp, fikir ve anlatım teknikleri kavramları işlenmiştir. Anlatım teknikleri 

kısmında anlatma ve gösterme, tasvir, mektup, özetleme, geriye dönüş, montaj, otobiyografi, 

leitmotiv, diyalog, iç diyalog, iç çözümleme, iç monolog, bilinç akımı tekniklerine yer 

verilmiştir. Bu teknikler Türk edebiyatından çeşitli roman örnekleriyle tanıtılmıştır. Anlatıcının 

tanımı tarihsel serüveninden başlatılarak tipleri ve konumuyla işlevine dek devam ettirilir. 

Anlatıcının Tarihsel Serüveni bölümünde anlatıcı geleneğinin destanla ilişkisine değinilir ve 

oradan romana aktarılmasından bahsedilir. Anlatıcının türlerine yönelik bir sınıflandırmaya 

gidilirken, ben anlatıcı, o anlatıcı ve ikinci çoğul olmak üzere üç tip anlatıcı belirlenir. 

Anlatıcının işlevleri ve konumu değerlendirirken ise Gürsel Aytaç’ın bu konudaki 

değerlendirmesinden faydalanılır. Çalışmada bakış açısına ayrı bir bölüm ayrılmıştır. Bakış 

açısının önemine değinilirken Percy Lubbock’un bu konudaki görüşlerinden faydalanılmıştır. 

Tanrısal, gözlemci, tekil ve çoğul olmak üzere dört tip bakış açısı belirlenmiştir.  



12 

 

Tekin’in çalışması özellikle anlatım teknikleri açısından el kitabı niteliğinde bir çalışmadır. 

Bilinç akışı, iç monolog, iç çözümleme gibi birbirine yakın teknikleri ayrıntılı bir şekilde ele 

almış ve Türk romanlarından örneklerle bunları pekiştirmiştir. Anlatıcı ve bakış açısı 

konusunda bu kavramların tarihi gelişimlerine dikkati çekmesi, anlatıyı ve anlatıcıyı destanla 

ilişkilendirerek ele alması konuyu bütüncül bir şekilde değerlendirmesi açısından önemlidir. 

Anlatıcı ve bakış açısı sınıflandırmalarında ise çoğunluk geleneksel ayrımlara bağlı kalmıştır. 

Gürsel Aytaç’ın anlatıcı konumu tiplerinden yararlanması ise sınıflandırmanın daha kapsamlı 

olmasını sağlamıştır.  

Nüket Esen’in 2010 yılında yayımlanan Modern Türk Edebiyatı Üzerine Okumalar adlı 

çalışması Ahmet Mithat’tan Orhan Pamuk’a birçok yazardan roman incelemelerinin toplandığı 

bir çalışmadır. Romanlar farklı açılardan ele alınmışlardır. Burada söz konusu edilecek olan ise 

anlatıbilim unsurlarıyla değerlendirilmiş birkaç romandır. Ahmet Mithat’ta Anlatıcı ve 

Muhatabı adlı yazıda Ahmet Mithat’ın Yeryüzünde Bir Melek adlı romanı okuyucu-yazar 

ilişkisi bağlamında değerlendirilir. Anlatıbilimin tartışmalı kavramlarından muhatap kavramı 

bu roman üzerinden örneklenir. Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın İki Romanında Anlatım adlı yazıda 

ise öncelikle anlatma ve gösterme ayrımına değinilir. Ardından Wayne C. Booth’tan yola 

çıkılarak düzenleyici veya her şeyi bilen anlatıcı, tarafsız her şeyi bilen anlatıcı, tanık ben 

anlatıcı, başkişi ben anlatıcı, birden fazla her şeyi bilen anlatıcı ve dramatik durum şeklinde 

anlatıcı tipi belirler. Bu bilgiler doğrultusunda Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Billur Kalb ve Bir 

Muadele-i Sevda adlı romanları incelenir. Bu romanlardaki anlatım teknikleri belirlenir. Ayrıca 

yazının giriş kısmında yine Booth’tan yola çıkılarak ima edilen yazar kavramına da değinilir.  

Nüket Esen, sözü edilen yazılarında Batılı metotları Türk romanlarına uygulamıştır. Eserlerinin 

neredeyse tamamında okuyucuyla sohbet eden Ahmet Mithat’ı muhatap kavramıyla 

incelemiştir. Böylelikle tartışmalı bir kavramın uygulamasını zengin bir örnekleme alanında 

yapmıştır.  

Esen’in 2014 yılında yayımlanan çalışması, Hikâye Anlatan Adam: Ahmet Mithat ise Ahmet 

Mithat hakkında otobiyografik bilgi vermekle birlikte onun eserlerinin anlatım özelliklerine de 

değinir. Ahmet Mithat’ta Anlatım adlı bölümde anlatıcının anlatıya müdahalesini ve onun 

okuyucuyla ilişkisini gerçeklik-kurmaca düzeyinde değerlendirir.  

Sözü edilen çalışmanın bu bölümünde net bir sınıflandırmadan çok anlatıcının hikâyeye katılım 

düzeyi tartışılır. Böylelikle anlatıcı daha derinlikli bir şekilde, örnek anlatılar çerçevesinde, 

sebep sonuç ilişkileriyle birlikte değerlendirilmiş olur.  



13 

 

Nermin Yazıcı’nın 2009 yılında yayımlanan Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Hikâyelerinde Anlatıcı 

ve Kahramanlar adlı eseri modern yöntemleri kullanarak Ahmet Hamdi Tanpınar’ın 

hikâyelerindeki anlatıcıları inceler. Çalışmada Ayşe- Zeynel Kıran’ın Yazınsal Okuma 

Süreçleri’ndeki anlatıcı tiplerine bağlı kalınır. Dolayısıyla net bir şekilde bakış açısı ve anlatıcı 

ayrımı yapılır. Ayşe-Zeynel Kıran’ın kendi çalışmalarında Fransız romanları üzerinde yapılan 

uygulamalar Yazıcı’nın çalışmasında Ahmet Hamdi Tanpınar’ın hikâyeleri üzerinde 

yapılmıştır. Kuramsal bilgilerin daha çok anlatıya uygulanması, Türk edebiyatında bu alanda 

çalışacak araştırmacılar için ilham verici olmasının yanı sıra tartışmalı noktaların birçok yönden 

görülmesini ve ortaya atılan görüşlerin sınanmasını sağlamaktadır.  

Fatih Tepebaşılı, 2012 yılında yayımlanan Roman İncelemesine Giriş adlı çalışmasında daha 

önce Roman Biçimleri adlı eserini çevirdiği Franz Stanzel’in görüşlerini uygulamıştır. Olay, 

Kişiler, Mekân, Zaman başlıklarının dışında anlatıcıyı ve anlatım tekniklerini değerlendirdiği 

başlıklar Anlatım Konumu ve Sunum Araçları kısımlarıdır. Anlatım konumlarını; ben anlatım 

konumu, kişisel anlatım konumu, Tanrısal anlatım konumu şeklinde ayırır. Bu anlatım 

konumlarına uygun düşen anlatım örnekleri verilir. Örneğin otobiyografik roman, biyografik 

ben romanı, dedektif hikâyeleri bu anlatım konumu altında değerlendirilir. Yabancı roman 

örnekleriyle bu konumlar desteklenir. Sunum Araçları isimli bölümde ise anlatıcının hem 

söylem biçimleri hem de aktarım biçimleri değerlendirilir. Klasik anlatım yollarından kabul 

edilen gösterme, betimleme gibi biçimler anlatıcının raporu olarak ele alınır. Bunun dışında 

kişisel konuşmalar kapsamında dolaylı ve dolaysız aktarımlara da yer verilir.  

Franz Karl Stanzel, anlatıbilimin önde gelen araştırmacılarından birisidir. Çalışmaları birçok 

araştırmacı için ilham kaynağı olmuştur. Stanzel’in çalışmalarının Türkçeye kazandırılıp 

uygulamalarının yapılmasının özellikle kuramsal açıdan çok faydalı olduğu düşünülmektedir. 

Söz konusu çalışmanın, anlatıbilimin tarihsel gelişiminin kavranmasında, fazlasıyla teknik 

bulunan birçok ayrıntının metinler üzerinde uygulanması sonucunda rahat anlaşılabilir hale 

gelmesinde etkin rol oynadığı düşünülmektedir.  

Hakan Sazyek’in 2013 yılında yayımlanan çalışması Roman Terimleri Sözlüğü, adından da 

anlaşılacağı üzere romanla ilgili birtakım özellikleri tanım boyutunda değerlendirir. Bu 

özellikler arasında anlatıcı ve bakış açısıyla ilgili terimler de vardır. Örneğin başkişi anlatıcı, 

başkişi bakış açısı, çoğul anlatıcı, çoğul bakış açısı bunlardan bazılarıdır. Sazyek kavramların 

hem terim karşılıklarını hem de bu terimlerin Fransızca ve İngilizce karşılıklarını verir. Böylece 

bu terimler Türkçeleştirildikleri gibi orijinalleri ve açıklamaları verildiği için onlara yeni 



14 

 

karşılıklar bulunmasının önü de açılmış olur.  Ayrıca yazar, verdiği kısa metin örnekleriyle de 

bu terimleri örneklemiş olur.  

Bahar Dervişcemaloğlu’nun1 2014’te yayımlanan çalışması Anlatıbilime Giriş, Türkiye’de 

anlatıbilimin öncüsü olarak nitelendirilebilecek çalışmalardan biridir. Bu çalışmada da 

kendisinden sıklıkla faydalanan kitap, anlatının tanımından, anlatıbilimin tarihsel gelişimine, 

klasik anlatıbilim modellerinden modern anlatıbilim görüşlerine uzanan kapsamlı bir bilgi 

birikimine sahiptir. Bu birikimin oluşmasında sadece Türkçe veya çeviri kaynaklarla 

yetinilmemiş, İngilizce olarak yayımlanmış güncel kitaplar, süreli yayınlar, elektronik 

kaynaklar da taranmıştır. Dolayısıyla hem alanın bir panoraması çıkarılmış hem de bu alanda 

çalışacak araştırmacılar için ciddi bir kaynak derlemesi yapılmıştır.  

Dervişcemaloğlu’nun çalışması anlatıbilimi yapısalcılık öncesinde, yapısalcılık esnasında ve 

yapısalcılık sonrasında ortaya atılan edebiyat görüşleri ve ekoller ışığında ele alıp onun 

haritasını ortaya çıkarır. Ayrıca anlatıbilimin temel kavramlarını tanımlar. Alanın önde gelen 

araştırmacılarının anlatıcı ve bakış açısı konusundaki modellerine, bu modellerin tartışmalı 

noktalarına yer verir.  Karakter ve karakterleştirme ile zaman, mekân kavramları da anlatıbilim 

yaklaşımları ışığında ele alınır.  

Anlatıbilime Giriş adlı çalışma hem kapsamlı hem de okuyucuyu teknik ayrıntılarla 

boğmayacak kadar özet halinde hazırlanmıştır. Dolayısıyla Batı’da 20. yüzyılın başlarından 

itibaren başlayan modern anlatıbilimin gelişimini bütüncül bir şekilde araştırmacıların 

dikkatine sunar. Bu gelişim doğrultusunda Türk anlatı geleneğinin sınırlarının çizilmesi 

gereğine de işaret eder. Ayrıca bu çalışmayla çeşitli kavramlar üzerine yapılan tartışmaları, 

terim konusundaki karışıklığı araştırmacıların ilgisine sunar, böylelikle Türk araştırmacıların 

alana katkı sağlaması konusunda yönlendirici ve teşvik edici olur. Kitabın sonundaki 

Anlatıbilime Yeni Başlayanlar İçin Bazı Öneriler adlı bölüm çalışmanın yönlendirici özelliğini 

destekler niteliktedir.  

Yukarıda sıralanan kaynaklardan yola çıkılarak anlatıbilimin, Türkiye’de yerli yayınlar 

aracılığıyla olan gelişimi konusunda bir değerlendirme yapıldığında ilk göze çarpanın, 

başlangıç dönemi çalışmalarının yapısalcılık ekseninde olduğudur. Çoğunlukla roman 

incelemeleri yapılmıştır ve olay örgüsü, zaman, mekân, kişiler, anlatıcı-bakış açısı şeklinde 

1 Bahar Dervişcemaloğlu’nun Anlatıbilime Giriş adlı çalışması dışında, çevirmenliğini yaptığı Anlatıbilim isimli 
bir kitabı daha vardır. Çeviri bir eser olduğu için bu esere tezin girişinde ayrıntılı bir şekilde yer verilmemiştir. Söz 
konusu eser özellikle genç araştırmacılar için el kitabı niteliğindedir, Manfred Jahn’ın eserinden çevrilen bu 
çalışmada anlatı konusundaki kuramsal gelişmeler basit bir dille anlatır.   

                                                             



15 

 

bilinen geleneksel yöntem kullanılmıştır. Bu süreçte anlatıcı ve bakış açısı romanın bir 

unsurudur. İlerleyen yıllarda anlatıcıya ve bakış açısı daha kapsamlı ve ayrı bir durumda 

değerlendirilmeye başlamıştır. Bu durumda bazı etkenler öne çıkmaktadır. İlki alan dışı 

uzmanların -çoğunlukla Alman veya İngiliz filolojisi alanında çalışanların veya çalışmış 

olanların- Batı’daki kuramsal gelişmeleri yakından takip etmeleri ve bunu Türk romanlarına 

uygulamalarıdır. Böylelikle hem kuramsal gelişmeler, izlenen yöntemi kullanılan terimler 

Türkçeye taşınmış olur hem de Türk eserleri bu gelişmeler ışığında değerlendirilmiş olur. 

Gürsel Aytaç, Fatip Tepebaşılı, Nüket Esen bu grupta yer alan akademisyenlerdir. İkinci etken 

ise daha önce bahsedildiği gibi metinlerin geleneksel kurgusallıktan çıkıp modernist veya 

postmodernist özellikler göstermeye başlamasıdır. Bu noktada metinlerin araştırmacıları 

yönlendirdiğinden bahsedilebilir. Örneğin modernizmin etkisiyle bilinç akışı, iç monolog gibi 

teknikler ön plana çıkmış; postmodernizmle bakış açısı çoğullaşmıştır. Dolayısıyla anlatım 

tekniklerine daha fazla yer verilmeye başlanmıştır. Bu süreç ve Genette’in anlatıbilim alanında 

yarattığı sarsıntı, anlatıcı ve bakış açısı kavramlarının birbirleriyle ilişki içerisinde fakat ayrı 

ayrı değerlendirilmesini gündeme getirmiştir. Nitekim Yavuz Demir ve Ayşe-Zeynel Kıran’ın 

çalışmaları bu yöndedir. Bu dönemin aslında anlatıbilim açısından bir idrak dönemi olduğundan 

bahsedilebilir. Çünkü sadece anlatıcının sadece genel bir başlık altında klasik sınıflandırmalar 

eşliğinde değerlendirilemeyeceği fark edilmiştir. Anlatıcı ve bakış açısı kavramları, baştan sona 

anlatının kaderini çizen, onun okuyucuyla ilişkisini belirleyen, birçok alt başlığı ve karmaşık 

ilişkileri barındıran kavramlardır. Günümüze yaklaştıkça ise Türk edebiyatı modern anlatıbilim 

yöntemleriyle tanışmaya, bu yöntemleri kendi anlatıları üzerinde uygulamaya başlamıştır. 

Batı’dakine koşut bir şekilde, kuramsal tereddütler ve terim önerileri içerisinde devam 

edeceğine inanılan bu sürecin Türk anlatı geleneğinin çerçevesinin çizilmesinde ve gelişiminin 

irdelenmesinde önemli katkılar sağlayacağına inanılmaktadır.    

Anlatıbilim alanında yayımlanmış kitapların değerlendirilmesinden sonra, anlatıbilim ve 

anlatıcı eksenli lisansüstü çalışmalar ve süreli yayınlara değinmek yerinde olacaktır.  

Türkiye’de özellikle 2000’li yıllardan itibaren anlatıcı ve anlatıbilim konulu çalışmaların arttığı 

gözlemlenir. Tez Merkezi’nin anasayfasından, https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ 

adresinden, anlatıcı veya anlatıbilim anahtar sözcükleriyle bir tarama yapıldığında birçok 

yüksek lisans ve doktora teziyle karşılaşılacaktır. Anahtar sözcükler anlatı, anlatım, anlatım 

tekniği şeklinde genişletildiğinde bu sayının daha da arttığı görülür. Verilen adreste erişime 

açık tezlerin tamamına, izni bulunmayanların ise özetine erişmek mümkün olduğundan burada, 



16 

 

doğrudan anlatıbilimle, anlatıcıyla, anlatı teknikleriyle ilişkili ve filoloji bölümlerinde 

hazırlanan tezlerin künyelerinin verilmesiyle yetinilecektir. Ardından sözü geçen tezlerin genel 

olarak Türkiye’deki anlatıbilim çalışmaları içerisindeki yeri değerlendirilecektir.    

Genel olarak anlatıbilim kapsamında değerlendirilebilecek yüksek lisans tezleri aşağıdaki 

şekilde sıralanabilir:  

Akgül, F. (1999). Peter Weiss’in ‘Abschied von den Eltern’adlı Romanında Anlatım Tekniği ve 

Yorumu (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum. 

Arı, Z. (2008). Ferit Edgü’nün Romanlarında Anlatım Teknikleri (yayımlanmamış yüksek 

lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.  

Arslan, Ö. (2014). Abdulrazak Gurnah’nın Admiring Silence ve By The Sea Romanlarında 

Sessizliğin Postkolonyal ve Anlatıbilimsel Analizi (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Orta 

Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara. 

Aslaner, A. (2011). Kurmaca Anlatıda Anlatılabilirlik’in Stilistik Tezahürü Olarak Anlatıcı 

Özne Üzerine Bir Mukayese: Küçük Ağa ve Yorgun Savaşçı (yayımlanmamış yüksek lisans 

tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.   

Bugan, F. (2011). İshâk Çelebi Divanı’nda Anlatıcı Âşık (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). 

Gazi Üniversitesi, Ankara.  

Çağlakpınar, B. (2014). Patrick Modiano’nun Karanlık Mağazalar Sokağı Adlı Romanın 

Anlatıbilimsel Olarak İncelenmesi (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, 

İstanbul.  

Dağlı, Ö. (2011). Ian Mcewan ve William Faulkner’in Romanlarında Güvenilmeyen Anlatıcı 

Kavramı (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Üniversitesi, İstanbul.  

Doğan, S. (2002). Yapısalcılıktan Postyapısalcılığa: Anlatıcının Öyküdeki İşlevi 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul. 

Ermiş, D. (2009). Sibermetinlerde ‘sen’: Anlatıbilimin Sınırlarını Genişletmek 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bilgi Üniversitesi, İstanbul. 

Gözcü, S. (2004). Ayaşlı ile Kiracıları’nda Anlatıcı Sorunsalı. (yayımlanmamış yüksek lisans 

tezi). Bilkent Üniversitesi, Ankara.  



17 

 

Kaya, M. (2012). Yazar ve Anlatıcı İkileminde Lolita Romanının Şahıs Kadrosunun İncelenmesi 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri.  

Keskin, F. (2012). Pınar Kür’ün Romanlarında Anlatıcı-Kurmaca ve Gerçeklik 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.  

Kurucu, İ. (2013). Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Anlatıcılar ve Anlatıcı Olarak Evliya 

Çelebi (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 

Kahramanmaraş.  

Küçükbatır, T. (1988). Herman Broch’un Burç Novellerinde Anlatıcı (yayımlanmamış yüksek 

lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum. 

Özüer, O. (2002). Heinrich von Kleist’in Öykülerinde İçerik ve Anlatım Tekniği 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.  

Tan, M. (2003). Anlatıcılar Tipolojisi ve Elçin Efendiyev’in Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme 

(yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum. 

Tutumlu, R. (2002). Anlatıbilimi Açısından Roman-Sinema Etkileşimi ve Bir Uygulama: 

Anayurt Oteli (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bilkent Üniversitesi, Ankara.  

Yıldırım, T. (2013). Homeros’un Odysseia ve Joseph Conrad’ın Heart of Darkness Adlı 

Eserlerinde Kadın Temsilinin Karşılaştırmalı Anlatıbilimsel Analizi (yayımlanmamış yüksek 

lisans tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.  

Yurtcan, İ. H. (1991). Ilse Aichinger’in Öykülerinin Anlatım Tekniği Açısından İncelenmesi ve 

Yorumlanması (yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.  

Genel olarak anlatıbilim kapsamında değerlendirilebilecek doktora tezleriyse şunlardır: 

Bezci, Ş. (2007). Julian Barnes’ın Flaubert’in Papağanı, Seni Sevmiyorum ve Aşk, vs 

Romanlarındaki Anlatıcı Kullanımı (yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, 

Ankara. 

Cansız Çek, S. (2010). Ninnilerde Kadın Anlatıcının Sesi  (yayımlanmamış doktora tezi).  Gazi 

Üniversitesi, Ankara.  

Korkmaz, M. (2003). Çukurovalı Aşık Mehmet Demirci (Köroğlu)’nin Hikâye Anlatıcılığı 

Üzerine Bir Araştırma (yayımlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ. 



18 

 

Kurt, M. (2007). 1950 sonrası Türk Edebiyatında Varoluşçu Felsefeden Etkilenen Yazarların 

Romanlarında Yapı, Tema ve Anlatma (yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, 

Ankara.  

Odacı. S. (2007). Bilinç Akışı Tekniği Bakımından James Joyce, Oğuz Atay, Adalet Ağaoğlu ve 

Emine Işınsu’nun Romanları (yayımlanmamış doktora tezi).  Hacettepe Üniversitesi, Ankara.  

Tekin, M. (1986). Peyami Safa’nın Romanlarının Yapı Ve Anlatım Teknikleri Bakımından 

İncelenmesi (yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.  

Tutumlu, R. (2007). Vüs’at O. Bener’in Yapıtlarına Anlatıbilimsel Bir Yaklaşım  

(yayımlanmamış doktora tezi).  Bilkent Üniversitesi, Ankara.  

Türkiye’de son yıllarda anlatıbilim ve anlatıcıyla ilişkilendirilecek makale düzeyinde 

çalışmalar da yayımlanmaktadır. Bu makalelerin tamamına burada değinmek mümkün değildir 

fakat çeşitli dergiler tarafından dosya şeklinde hazırlanan çalışmalar ve özel sayılardan kısaca 

bahsedilecektir.  

Hece dergisinin 2002 yılında yayımlanan Türk Romanı Özel Sayısı, romanın tüm unsurlarını 

farklı başlıklar altında değerlendirir.  Roman Tekniği başlığı altında ise bakış açısı kavramını 

ve yazar-okur arasındaki ilişkileri ele alnır.  

Kitap-lık dergisi 2005 yılında yayımlanan 87. sayısında Roman Kuramları ve Teknikleri adlı 

bir dosya konusu hazırlar. Bu dosyada genel olarak romanın tekniklerine, anlatım tekniklerine 

yönelik çeşitli yazılar yer alır.  

 Hece dergisinin 2008 yılında yayımlanan Modernizmden Postmodernizme Özel Sayısı’nda 

Türk romanın özellikle modernizm ve postmodernizm sürecinde, anlatıcıya, bakış açısına ve 

çeşitli anlatım tekniklerine yönelik geçirdiği değişikler ele alınır.  

Hece Öykü dergisinin 2011 yılında yayımlanan 47. sayısının dosya konusu Öyküde Bakış 

Açısı’dır. Dolayısıyla bu dosya konusu bağlamında anlatıcı ve bakış açısı kavramları çeşitli 

öykü örnekleri üzerinden değerlendirilmiştir.   

Yapılan yüksek lisans ve doktora çalışmalarında özellikle anlatıbilim içerisinde bazı noktalara 

odaklanıldığı görülür. Bunlar, genel olarak anlatıbilim analizi, anlatım teknikleri ve anlatıcıdır. 

Bu çalışmaların da tıpkı kitaplarda olduğu gibi çoğunlukla Alman, İngiliz veya Fransız filolojisi 

uzmanları tarafından yapıldığı dikkati çeker. Özellikle yüksek lisans düzeyinde belli yazarlar 

seçilerek belirlenen kuramın uygulaması yapılmıştır. Bu tip çalışmaların özellikle de kuramsal 



19 

 

kısımları Türk edebiyatı alanında yapılacak uygulamalar için zengin bir kaynak ve örnekleme 

alanı oluşturmaktadır. Türk edebiyatı alanındaki uygulamalar ise sadece modern anlatılarla 

sınırlı değildir. Divan edebiyatından halk edebiyatına kadar uygulama denemeleri yapılmıştır. 

Ağırlık ise alan olarak modern edebiyatta, anlatı türü olaraksa romandadır.  

Son yıllarda anlatım teknikleri üzerine yapılan incelemelerin artması, anlatıbilim alanında daha 

kapsamlı ve derinlikli araştırmalar yapılmasını sağlamış, Batılı örneklerin incelenmesini teşvik 

etmiştir. Bazı araştırmacılar –Mehmet Tekin, Reyhan Tutumlu gibi– bu alandaki çalışmalarını 

tezlerinin sonrasında da devam ettirmişler böylelikle alana katkılarını sürdürmüşlerdir.   

Süreli yayınlar içerisinde hazırlanan çalışmalarda da tez ve kitaplarda olduğu gibi genel olarak 

yapısalcı inceleme yöntemi kullanılmıştır. Fakat özellikle modernizmden sonra anlatıcı ve bakış 

açısı kavramlarındaki değişimler konu edilmeye başlanmıştır. Bu süreçte, daha önce de 

değinildiği gibi anlatım teknikleri, bakış açısı ve anlatıcı konusunda yapılan seçimlerin, 

anlatının tüm kimyasını değiştirdiği ve etkilediği düşüncesinin kavranması etkili olmuştur.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



20 

 

1. BÖLÜM 

ANLATININ TANIMI VE ANLATIBİLİMİN TARİHÇESİ 

Anlatıcının kuramsal gelişimini izleyebilmek için öncelikle onun içerisinde yer aldığı bütünü, 

yani anlatıyı açıklamak gerekir. İngilizce narrative, Fransızca récit sözcükleriyle ifade edilen 

anlatının tanımı, her ne kadar geçmişten günümüze geniş bir yelpaze boyunca yayılmışsa da 

asıl olarak yapısalcılık öncesi, yapısalcılık ve yapısalcılık sonrası eksenlerinde, çeşitli kuramlar 

eşliğinde şekillenmiştir. Dolayısıyla anlatının tanımı bu kuramlar etrafında yapılacaktır. 

Böylelikle aynı zamanda anlatıbilimin tarihsel gelişiminden de bahsedilmiş olacaktır.  

Yapısalcılık öncesi anlatıbilim çalışmaları ilkçağlara kadar uzanır ve ilk dönem anlatıbilim 

çalışmaları olarak da bilinirler. Anlatının geçmişini Aristoteles ve Platon'a kadar götürmek 

mümkündür. Düşünce tarihinde sanat üzerine kafa yoran ilk eserlerden kabul edilen Poetika’da, 

sanatların büyük bir kısmı ortak bir yapısal temele, mimesise (taklit) bağlanır. Aristoteles bu 

sanatları, araç, taklit edilen nesneler ve taklit tarzı bakımından birbirinden ayırır. Taklit tarzı ise 

hikâye etme yoluyla veya etkinlik ve eylem içinde gösterme yoluyla oluşturulur. Eylem halinde 

bulunan kişilerin olduğu yapıtlar drama olarak adlandırılır. Eylemlerde düşünceler söz 

olmaksızın ifade edilebilirken sözdeki düşünceler ise konuşan tarafından dile getirilirler. 

(Aristoteles, 1987, s. 11-20). Aristoteles, aslında anlatma-gösterme şeklinde bir ayrım getirmez. 

Bütün sanatları ortak bir kökene –mimesise– bağlar. Fakat “eylemin taklidi” ve “hikâye etme” 

şeklindeki ifadeler, sonradan anlatıbilimin esaslarından olan anlatma-gösterme ayrımına zemin 

hazırlar.  

Anlatma ve gösterme arasındaki ayrım, Platon'un Devlet adlı eserinde daha net bir hal alır. 

Sanatı, eylemin üçüncü dereceden taklidi olarak gören Platon, tragedya ve komedyada şairin 

eserdeki kişilerin ağzından konuştuğunu, destanda ise taklitle birlikte şairin öyküyü anlattığını 

belirtir. (Platon, 1995).  

Devlet’te daha da netleşen anlatma-gösterme ayrımı, 20. yüzyılda, anlatıbilim çalışmalarının 

hız kazanmasıyla birlikte mimesis (gösterme) – diegesis (anlatma) sözcükleriyle terim niteliğini 

kazanır. Kulamshaeva (2009, s. 1774), Yunanca sözcükler olan diegesis teriminin “anlatılan 

dünya”, diegetik sıfatının ise “anlatılan dünyaya ait” anlamına geldiğini belirtir. Diegese 

sözcüğünün kazandığı yeni anlam olan “edebî eserde tasvir edilen dünya” ise Kulamshaeva’nın 

aktardığı kadarıyla beyaz perde/sinematograf anlatı kuramcısı Etien Surio tarafından 

önerilmiştir.   



21 

 

17. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar anlatıbilim çalışmaları birkaç konu etrafında 

şekillenmiştir. Dervişcemaloğlu (2014, s. 17), bu konulardan ilkinin biçime yönelik bir 

karşılaştırma olduğunu söyler. 18. yüzyıldan itibaren edebi anlatı olarak kabul edilen 

düzyazının, köklü bir geleneğe sahip olan şiirin standartlarını yakalayıp yakalayamayacağı 

tartışılır. Bunun dışında roman ve uzun hikâye (novella) arasında bir karşılaştırma yapılmıştır. 

Her iki türün karakter ve olay örgüleri incelenmiştir. Dervişcemaloğlu (2014, s. 17), ayrıca 

Friedrich Spielhagen isimli Alman araştırmacının birinci ve üçüncü şahıs anlatımıyla ilgili bir 

ayrım yaptığını belirtir. Bu ayrım, anlatıcı kavramını gündeme getirmiştir. Spielhagen'in ideal 

anlatıda anlatıcının kendisini belli etmemesi konusundaki görüşüne Käte Friedemann itiraz eder 

ve anlatıcının aracılık yapma görevinin bir anlatı unsuru olduğunu söyler. Bu görüş 

farklılığının, Friedemann'ın anlatıyı yapısalcı bir terimle açıklamaya çalışmasının göstergesi 

olduğu belirtilir. 

Percy Lubbock (1921) The Craft of Fiction, Ünal Aytür (2009, s. 17) ise Henry James ve Roman 

Sanatı adlı çalışmalarında genel olarak göstermenin anlatmaya olan üstünlüğünü vurgularlar. 

Destandan beri anlatıcının hakimiyetinde gelişen anlatı geleneğinde, gösterme yönteminin yer 

alması gerektiğini savunurlar. Lubbock (1921), anlatmayı ifade etmek için panorama ve resim 

terimlerini, gösterme içinse drama terimini önerir. Resim ve panorama ifadelerinde yazarın 

yaşamı algılayıp kendi algısı doğrultusunda okuyucuya nakletmesi söz konusudur. Lubbock’un 

eserinde yer verdiği bu açıklamaya benzer bir fikir yürütme drama terimi için de yapılabilir. 

Bunun tiyatroya ait bir terim olduğu kabulünden hareket edilerek dramatik anlatıda anlatıcının 

rolünün en aza indirgendiği, dolayısıyla olayların eylem ve diyaloglar aracılığıyla sunulduğu 

sonucuna varılabilir.  

Lubbock, anlatma ve gösterme yöntemlerinin birbirlerinin zıttı olduğunu belirtir. Anlatma 

sırasında okuyucu, anlatıcı ile karşı karşıyayken, gösterme yönteminde sadece öyküyü seyreder. 

Öykü ile arasında bir aracı yoktur. Lubbock, iki yöntemin keskin sınırlarla birbirinden 

ayrılamayacağını söyler. Fakat yazarın eser üzerindeki hâkimiyetini azaltmak için de hikâyenin 

içerisinden karakterlerin veya hikâyenin içindeki anlatıcının bakış açısının kullanılabileceğini 

belirtir.  

Aytür (2009), Henry James’in roman alanına en büyük katkıyı bakış açısı konusunda yaptığını 

belirtir. James, yansıtıcı bilinç tekniğiyle romandaki bakış açısını karakterin bilinciyle 

sınırlamıştır. Böylelikle anlatılmak istenen, dramatik bir şekilde, anlatıcının varlığı mümkün 

olduğunca kısıtlanarak okuyucuya ulaşacaktır.  



22 

 

Aristoteles ve Platon’dan sonra anlatı araştırmaları gösterme-anlatma karşıtlığı etrafında 

şekillenmiştir. Realizmle birlikte gösterme yönteminin bu tartışmalar içerisindeki yeri 

sağlamlaşmıştır. Forster (1985) ise, romanı esas aldığı çalışmasında, öykü ve olay örgüsü 

ayrımına eğilir. Forster hikâyeyi, olayların zaman sırasına göre dizilmesi olarak tanımlar. 

Ayrıca hikâyeyi anlatı türlerinden biri olan romanın temeli olarak kabul eder. Olaylar arasında 

kurulan neden-sonuç ilişkisi ise olay örgüsünü oluşturur. Forster bu tanımlamayı şu şekilde 

yapmıştır: “ ‘Kral öldü, arkasından kraliçe de öldü’, dersek, öykü olur. ‘Kral öldü, sonra 

üzüntüsünden kraliçe de öldü’, dersek olay örgüsü olur.” (s. 128). Olay örgüsü ve öykü 

arasındaki ayrımın tartışmaları ilerleyen yıllarda biçimcilere dek uzanır.   

René Wellek ve Austin Warren'in 1949 yılında yayımlanan Edebiyat Teorisi isimli 

çalışmalarının da anlatıbilim alanına önemli katkıları olmuştur.  Herman (2005, s. 21-22), sözü 

geçen çalışmanın Anglo-Amerikan biçimci teorisinin şekillenmesinde yardımcı olduğunu 

belirtir. Çalışma, edebi çalışmanın dış özelliklerine değil iç özelliklerine odaklanır. Ayrıca 

edebiyatı, diğer disiplinler tarafından çalışılan konulara (tarih, toplumsal gruplar, felsefi 

tartışmalar) bağlayan pozitivist yöntemlerden kaçınır. Bunun yerine edebi nesnelerin kendisine 

odaklanılır. Herman, Wellek ve Warren'ın kendilerinden sonra gelen araştırmacıların 

çalışmalarına yaptığı katkıları maddeler halinde sıralar. Buna göre, 

a) Kurmaca anlatının roman ve kısa hikâye gibi türlerinin, anlatısal biçimde düzenlenmiş 

söylemin yalnızca alt türlerini oluşturduğu, bunlar anlatının geleneksel biçimi olmadığı 

düşüncesi. 

b) Öykülerin birlikte nedensel ve zamansal mantık meydana getirdikleri veya anlatının 

dizilişinin ve sonucunun kaynaşması. 

c) Anlatının fabulası veya öyküyle ilgili özünü şekillendiren temel durumlar ve olaylarla, bu 

temel unsurların olay örgüsü veya sjuzet içinde düzenlenmesi arasındaki ayrım, yani Chatman, 

Todorov ve Genette tarafından işaret edilen ayrım.   

d) Kurgu içerisindeki karakter tipleri için sosyal ve antropolojik temelleri içeren 

karakterizasyonun yöntemleri. 

e) Bakış açısı. 

f) Çerçeve hikâyeler, hikâye içinde hikâyeden meydana gelen gömülü anlatının şekilleri.  

g) Kurgusal söylemde yazar ve anlatıcının örtüşmemesi. 



23 

 

h) Konuşmaya ilaveten karakterlerin bilincinin temsili için kullanılan stratejiler. 

e) Kurgusal anlatıdaki doğruluk kavramının, kendisine yeterli bir Kosmosu şekillendirmek için 

onun bileşenlerinin bir araya gelme yollarından kaynaklandığı fikri  

şeklinde sıralanabilecek maddeler Wellek ve Warren'ın anlatıbilime yaptığı katkıları oluşturur. 

Sıralanan maddelerden de anlaşılacağı üzere Wellek ve Warren'ın ilk dönem anlatıbilim 

çalışmalarına önemli katkıları olmuştur. Yapısalcılık bağlamında ayrıntılı bir şekilde 

değerlendirilecek olan olay örgüsü, karakter, bakış açısı, anlatıcı, yazar gibi kavramlar belli bir 

kurama bağlanmasa da dile getirilmeye başlanmıştır. Anlatı, bu kavramlar ışığında açıklanmaya 

çalışılmıştır. Bu durum, anlatının sadece kendisine yönelen ve analiz yöntemlerini kendisinin 

iç dinamikleri aracılığıyla oluşturan yapısalcı yöntemlerin ayak seslerini duyurur. Dolayısıyla 

Wellek ve Warren’ın eseri ilk dönem anlatıbilim çalışmaları ile yapısalcılık arasında köprü 

kurar.  

Wayne C. Booth, 1961'de yayımlanan ve Kurmacanın Retoriği adıyla 2012’de Türkçeye 

çevrilen eseriyle, Wellek ve Warren’dan sonra, bu dönemin önde gelen araştırmacılarındandır. 

Booth, sözü geçen eserinde anlatının geçerliliğine, doğruluğuna odaklanmıştır. Yazarın 

anlatıcıyla olan ilişkisini ahlaki açıdan ve güvenirlik açısından değerlendirmiştir. Yazarın 

anlatıda ortaya çıkma biçimlerini ve okuyucusuyla olan ilişkisini de inceler. Booth'un çalışması 

özellikle güvenilir ve güvenilmez anlatıcı kavramları noktasında ses getirir. Bu kavramlar ima 

edilen yazar kavramının da göz önünde bulundurulmasını gerekli kılar. Çünkü anlatıcının 

güvenilirliği, ima edilen yazarın ölçütleri doğrultusunda belirlenir.  

Booth'un bu çalışması, anlatıbilim alanında birçok çalışmaya öncülük etmiştir. Onun ortaya 

attığı güvenilir ve güvenilmez anlatıcı kavramları tartışılmış ve geliştirilmiştir.  

İlk dönem anlatıbilim çalışmaları, anlatma-gösterme kavramları arasındaki ayrımdan yola 

çıkılarak inşa edilmeye başlamıştır. Anlatı kavramına yönelik araştırmaların gösterme-anlatma 

ayrımına dek götürülmesinin nedeni, bu iki kavramın, Antik Yunan’dan itibaren sanat 

tartışmalarında etkili bir rol üstlenmesidir. İki farklı tür olan destan ve tiyatronun bu dönemde 

güçlü sanat dalları olarak varlıklarını sürdürmeleri sözü geçen rolün etkisini artırmıştır. 

Böylelikle bu yöntemlerin tanımlanması ve karşılaştırılması ihtiyacı duyulmuştur.  Sonraki 

aşamada ise, anlatının, tiyatro oyununu andırıdır şekilde sadece gösterme yöntemi kullanılarak 

yazılamayacağı anlaşılmıştır. Buna karşın, özellikle realizmle birlikte, yalnızca hikâyenin 

dışından bir anlatıcının öyküyü anlatmasının ise eserin gerçekliğine gölge düşüreceği fark 



24 

 

edilmiştir. Dolayısıyla iki yöntemin bir arada kullanıldığı, bakış açısı ve anlatıcı kimliğin 

hikâyenin içinden kimselere geçtiği anlatılar kabul görmeye başlamıştır. 

Anlatma ve gösterme yöntemlerinin anlatı içerisinde harmanlanmasından sonra farklı sorular 

gündeme gelir. Anlatının temel unsurları nelerdir, öykünün varlığı anlatı için yeterli midir 

sorularından yola çıkılarak olay örgüsü ve öykü ayrımı ortaya atılır. Bu ayrım, anlatıyı, öykünün 

varlığı ile birlikte neden-sonuç ilişkilerinden oluşan olay örgüsüne dayandırır.  

Anlatma gösterme ayrımı dışında Booth, yazar-anlatıcı-okuyucu üçgenini gerçeklik, kişisellik 

ve ahlakilik kavramları ile doldurur. Wellek ve Warren ise anlatma-gösterme ayrımı dışında 

daha kapsamlı bir anlatı modeli oluşturmuşlardır. Bu dönem yapılan çalışmaların neredeyse 

tamamının, anlatının kendisini inceleme konusu yaptıkları, onu dış etkenlerden ayrı tuttukları 

için yapısalcılığa giden süreci başlattıkları düşünülebilir.  

Anlatıbilimin klasik dönemi olarak da bilinen yapısalcılık kapsamındaki çalışmaların 1966'da 

Fransa'da çıkan Communications isimli derginin 8. sayısında yayımlanan Anlatının Yapısal 

Analizi (L'Analyse structurale du récit) adlı özel bir sayıyla başladığı kabul edilir. Bu sayıda 

Barthes, Eco, Genette, Greimas, Todorov gibi önemli yapısalcıların makaleleri yer alır.  

Anlatıbilim çalışmaları 1966'da başlamış fakat anlatıbilim (Fr. narratologie) terimi, ilk kez 

1969 yılında Tzetvan Todorov tarafından kaleme alınan Grammaire du Decameron 

(Dekameron'un Grameri) isimli kitapta kullanılmıştır. Todorov, bu terimi sosyoloji, biyoloji 

gibi bilim dallarına benzer bir şekilde oluşturmuş ve Saussure'ün dilbilim yöntemlerinden 

faydalanarak, yapısalcı bakış açısıyla Boccacio'nun Dekameron Hikâyelerini tahlil etmiştir. 

(Dervişcemaloğlu, 2014, s. 29) 

Chatman (2008, s. 18), yapısalcılığın ilk basamağını, 20. yüzyılın başlarında Rus biçimcilerin 

yaptığı çalışmaları oluşturduğunu belirtir. Viktor Shklovski, Vladimir Propp, Boris 

Tomashevski gibi Rus biçimcilerin yaptığı çalışmalar olay örgüsü ve öykü ayrımı konusundaki 

araştırmaların devam ettiğini gösterir. Rus biçimcilerin anlatıyı iki terim kullanarak 

değerlendirdiklerini söyler. Bunlardan ilki olan fabula, temel öykü malzemesini, anlatı ile 

ilişkili olan olayların bütününü kapsarken,  sjuzet, okuyucunun olaylardan nasıl haberdar 

olduğu ve olayların hangi sırayla göründüğü sorularına yanıt verir. Yani fabula, öykünün, sjuzet 

ise olay örgüsünün karşılığıdır.  

 



25 

 

1926 yılında Mathesius ve Jacobson tarafından kurulan “Prag Ekolü” ya da “Prag 

Dilbilimi Çevresi” sadece dilbilim değil, poetika, estetik, tiyatro, şiir, 

göstergebilim, anlatı incelemesi ve edebiyat teorisi gibi oldukça kapsamlı bir 

çerçevede faaliyet yürütmüştür. 1948 yılında politik nedenlerden dolayı dağılan ve 

temsilcilerinin önemli bir kısmı Amerika’ya sürgün eden bu ekol, 1990 yılında 

tekrar faaliyete geçmiştir. (Dervişcemaloğlu, 2014. s. 23). 

 

Anlatıbilimin, odak noktası kabul edilen yapısalcılık biçimcilerin ve Prag ekolüne mensup 

araştırmacıların çalışmalarıyla başlar. (Dervişcemaloğlu, 2014, s. 23), yukarıda kısaca oluşumu 

verilen bu okulun önemine değinir. Prag Ekolü ya da Prag Dilbilim Çevresi diye bilinen gruba 

mensup araştırmacıların önde gelenleri, Mukařovský, Trubetskoi, Bogatyrev, Wellek, Vodička 

ve Doležel'dir. Prag Dilbilim Çevresi'nin çalışmaları, Fransız yapısalcılığına ilham vermeleri, 

Wellek'in edebiyat teorisi alanında yaptığı çalışmalar, ayrıca son yıllarda farklı bakış açılarıyla 

anlatıbilim alanına katkıları açısından önemlidir.  

Ferdinand de Saussure'ün, öğrencileri tarafından düzenlenen notlardan oluşan ve ölümünden 

sonra yayımlanan eseri Genel Dilbilim Dersleri anlatı kavramının günümüze dek gelecek 

birçok özelliğinin keşfedilmesini sağlayacaktır.  Saussure’ün çalışmaları, dili esas almasına 

rağmen, dilin betimlenmesi sırasında tanımladığı ilke ve kavramların yapısalcıların anlatı 

tanımları üzerinde büyük etkisi olmuştur.  

Yücel (1982, s. 21) Saussure’ün dile yaklaşımın temelini dizge kavramının oluşturduğunu 

söyler. Dizge, öğeler arasındaki farklılıklardan, karşıtlıklardan, benzetmelerden kısacası 

ilişkilerden oluşan bütündür. Dilbilim, bu öğelerin tekil anlamlarından çok birbirleri arasındaki 

ilişkileri inceler.  Dili bir bütün olarak ele alması, onu, birimler arasındaki ilişkiler aracılığıyla 

açıklamaya çalışması yapısalcılar tarafından anlatının da benzer bir şekilde değerlendirilmesine 

yol açmıştır. Ayrıca Saussure'ün dil ile söz arasında yaptığı ayrım da bu değerlendirmeyi 

destekler niteliktedir. Saussure (1998, s. 43-44), dilin konuşan kişiden ayrı bir sistem olduğunu, 

sözün ise kişinin bireysel isteği ve ahlaki davranışı sonucu oluştuğunu söyler. Söylem ve sözlü 

anlatımı da bu kapsamda değerlendirir. Saussure'ün bu ayrımı, yapısalcılara anlatının 

sınırlarının belirlenmesinde, sonrasında bir yapı kabul edilecek anlatının çeşitli birimlere 

ayrılmasında öncülük edecektir.  



26 

 

Saussure (1998, s. 46-47), göstergebilimin öneminden ve ayrı bir bilim dalı olarak gelişmesi 

gerektiğini ilk dillendiren araştırmacılarından biridir. Göstergebilimin, hangi yasalara bağlı 

olduğunun, göstergelerin ne olduğunun belirlenmesi gerektiğini söyler. Göstergebilimin, dilden 

kutsal törenlere, davranış biçimlerinden yazıya varıncaya değin birçok gösterge dizgesini 

kapsadığını belirtir. Saussure’ün ilk adımlarından sonra göstergebilim alanındaki çalışmalar 

artar. Roland Barthes’a (1979, s. 31).  ait olanlar alanın önden gelen araştırmalarından kabul 

edilirler. Barthes, gösterge dizgesinin gösteren ve gösterilene ait iki öğeden oluştuğunu belirtir. 

Örneğin "ev" sözcüğünün kendisi gösteren, bu sözcük dile getirildiğinde kişinin kafasından 

canlanan imge ise gösterilendir. Barthes, gösterenlerin anlatım düzlemini oluşturduğunu söyler. 

Gösterilenler ise içerik düzlemini oluşturur. Böylelikle anlatım, gösterenlerden oluşan bir 

kavram olarak tanımlanmış olur. Görüldüğü üzere dilbilim olduğu gibi göstergebilimin de 

anlatının tanımıyla doğrudan bir ilişki içerisinde olduğu görülmez. Fakat göstergebilimin, 

anlatımı, gösterenle gösterilen arasındaki ilişkiden yola çıkarak açıklaması, bu ilişkinin bir 

öğesinin anlatımı oluşturduğunu belirtmesi dilbilimle birlikte yapısalcıların bu alandaki 

çalışmalarına yön verecektir. Araştırmacılar, anlatının çeşitli birimlerin etkileşiminden doğan 

bir bütün olduğu fikrinden hareketle ayrıntılı çalışmalara yönelirler.  

Yapısalcılığın tohumları Rus biçimcilerin çalışmaları sırasında atılmış, Saussure'ün dilbilim 

alanındaki çalışmalarıyla ise büyüyüp serpilmiştir. Fludernik (2005, s. 36), anlatıbilimin 

tarihçesinin iki farklı konu dahilinde toplanabilineceğini söyler. “Anlatıbilimin Yükselişi ve 

Düşüşü” şeklinde adlandırılabilecek ilk grubun, Todorov, Barthes ve Greimas'ın içerisinde yer 

aldığı, anlatıbilim çalışmalarının ilk dönemindeki araştırmacılar ile başlayan bir hikâyeyi 

kapsadığını belirtir. Bu alandaki araştırmalar Gerard Genette'in çalışmalarıyla doruğa çıkar, onu 

ise F. K. Stanzel, Mieke Bal, Seymour Chatman, Gerald Prince ve Susan Lanser izler.  

Claude Lévi Strauss, Saussure'ün dilbilim için uyguladığı yapısalcı analizi, antropoloji alanına 

uygulamıştır. Strauss'un ilkel toplumlardaki miti, totemi, akrabalık bağlarını incelediği 

çalışması alanın öncülerinden kabul edilir. (Köse & Kodal, 2011).   

A. J. Greimas ise tüm göstergebilim dizgelerini, "göstergebilimsel dikdörtgen" adını verdiği bir 

model ile anlamlandırır. Ayrıca, Propp'un Rus halk masalları üzerinde yaptığı çalışmadan 

esinlenerek, karakterleri kapsayan altı işlev (salıcı, nesne, alıcı, destekleyici, özne, engelleyici) 

belirler ve anlatı kişilerini bu işlevler üzerinden tanımlar. (Yücel, 1999, s. 91-102).  

Fransız araştırmacı Gerard Genette Anlatının Söylemi şeklinde Türkçeye çevrilen eseriyle anlatı 

kavramının ayrıntılı ve derinlikli bir şekilde incelenmesini sağlamıştır. Aynı zamanda Fransız 



27 

 

yapısalcılığı olarak bilinen ve birçok araştırmacıyı barındıran ekolün öncüsü olmuştur.  Genette 

hikâye sözcüğünün içeriği, anlatı sözcüğünün metnin kendisini, anlatılama sözcüğünün de 

anlatı eyleminin ortaya konuşunu ve bu eylemin gerçekleştiği kurmaca ya da gerçek durumları 

bildirdiğini söyler. (2007, s. 15). Genette böylece biçimcilerin hikâye-olay örgüsü ayrımından 

farklı olarak anlatılama kavramını ortaya atmış olur. Anlatılama kavramı hikâyenin dile 

getirilişini, anlatının varlığını dolayısıyla da söylemi imler.  Genette böylelikle anlatıbilimi üç 

kesite ayırmış olur. Bu alandaki çalışmalarını da bu üç kesitin birbiriyle olan ilişkileri üzerine 

kurar.  Söz konusu ayrımlardan yola çıkarak zaman, bakış açısı ve kip kavramları altında çeşitli 

tanımlamalar geliştirir.  

Franz K. Stanzel alanın önde gelen bir diğer araştırmacısıdır. Anlatmayı, "kurmaca dünya veya 

karakterlerin dünyasıyla tarihsel-yazar ve okuyucu arasındaki aracılık süreci" Stanzel (1997, s. 

87) şeklinde tanımlar. Bu süreçte de anlatıcı ön plandadır. Stanzel, anlatıyı anlatıcının 

konumları üzerinden inceler. (1997, s. 88). Onun anlatım konumlarını içeren şeması 

günümüzde birçok araştırmaya konu olmaya devam etmektedir. Ben anlatım konumu, Tanrısal 

anlatım konumu ve kişisel anlatım konumu olmak üzere üç ana eksene yerleşmiş şemanın can 

alıcı noktasını, sözü geçen anlatım konumlarının birbirleriyle olan esnek ilişkisi oluşturur. 

Anlatım konumlarını bir daire üzerinde şemalaştıran yazar, böylelikle her anlatım konumunun 

ve onların özelliklerinin, komşuluğuna, geçişkenliğine işaret eder.  Stanzel böylece bütüncül 

bir kavrayışla, anlatıyı, çeşitli anlatım konumları ve onların özellikleri (tarz, şahıs, bakış açısı) 

üzerinden bölümlendirerek ele almıştır.  

Yukarıda isimleri verilen ve kısaca çalışmalarından bahsedilen araştırmacılar, anlatıbilimin 20. 

yüzyılda ciddi bir sıçrama yapmasını sağlamışlardır. Anlatıbilim alanında özellikle de 

yapısalcılık eksenindeki birçok çalışmaya öncülük etmişlerdir. Dolayısıyla da anlatı kavramı 

neredeyse 1980'li yıllara kadar yapısalcı bir bakış açısıyla şekillendirilmiştir. 1900'lerin 

başında, Rus biçimcilerin çalışmalarıyla temel kavramların tartışılması üzerinden ilerleyen 

anlatı kavramı, 70'lerden sonra kapsamlı bir şekilde değerlendirilip tartışılır hale gelmiştir. 

Özellikle F.  K. Stanzel ve Gerard Genette'in araştırmalarının, anlatıbilim çalışmalarına 

geliştirilmiş yapısalcılık şeklinde tanımlanabilecek yeni bir yön verdiği söylenebilir. Böyle bir 

ayrıma rağmen, yapısalcılığın anlatı kavramına yaklaşımını, birçok ortak özellik etrafında ve 

bütüncül bir şekilde değerlendirmek mümkündür. Yücel, yapısalcılığın ana yönelimlerini şu 

şekilde belirler:  

 



28 

 

1.- ele alınan nesnenin "kendi başına ve kendi kendisi için" incelenmesi; 

2.- nesnenin kendi öğeleri arasındaki bağıntılardan oluşan bir "dizge" olarak ele 

alınması; 

3.- söz konusu dizge içinde her zaman işlevi göz önünde bulundurma ve her olguyu 

bağlı olduğu dizgeye dayandırma zorunluluğunun sonucu olarak, nesnenin 

artsüremlilik içinde değil, eşsüremlilik içinde ele alınması; 

4.- bunun sonucu olarak, köken, gelişim, etkileşim vb. gibi artsüremsel sorunlara 

ancak nesnenin elden geldiğince eksiksiz bir çözümlemesi yapıldıktan sonra ve 

bunların da eşsüremsel olgular gibi dizgesel olarak ele alınmalarını sağlayacak 

yöntemler geliştirildiği ölçüde yer verilmesi; 

5.- nesnenin "kendi başına ve kendi kendisi için" incelenmesinin sonucu olarak, 

"doğaötesel" değil, "özdekçi" bir yaklaşım biçiminde tanımlanması; 

6.- bu yaklaşımın felsefesel, siyasal ya da sanatsal bir öğreti değil, tutarlı bir 

çözümleme yöntemi oluşturmaya yönelmesi, dolayısıyla erimcilikle hiçbir ilgisi 

bulunmaması. (1999, s. 10-11) 

 

Yücel'in yapısalcılıkla ilgili olarak belirlediği temel özelliklerin yukarıda bahsedilen anlatı 

tanımlarının çoğuyla örtüştüğü görülür. Rus biçimcilerin araştırmalarından, 1980'lere kadar 

anlatıbilim çalışmalarının merkezinde yer alan yapısalcılığın, bu alanı nasıl şekillendirdiği 

yukarıdaki maddeler üzerinden verilmeye çalışılacaktır.  

1.  Araştırmacılar, yalnızca anlatının kendisine odaklanmışlardır. Onun kendisi için kendi 

başına ele alınması, etrafındaki bütün ilişkilerden soyutlanarak, sadece anlatının ve onun içsel 

ilişkilerinin dikkate alınması demektir.  

2. Dizge terimi söz konusu olduğunda, sistem veya yapı anlaşılmalıdır. Anlatı kendi başına bir 

sistemdir. Öğeleri, yani anlatıcı, olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân arasındaki bağıntılar 

aracılığıyla bir yapı meydana getirir.   

3. Bu maddenin dördüncü maddeyle birlikte ele alınması mümkündür. Anlatı, kendisi dışındaki 

her şeyden soyutlanır. Araştırma konusu olan anlatının kendisi, öğeleri arasındaki ilişkilerdir. 

Dolayısıyla tarihsel bir gelişimi incelemek, anlatıdan yola çıkarak böyle bir gelişimi saptamaya 

çalışmak, dış etkileri dikkate almak söz konusu değildir. Yapısalcı anlatı çalışmaları bu nedenle 



29 

 

artsüremli değil, eşsüremlidir. Aynı zaman kesiti içerisinde yer alıp, bir sistem oluşturan öğeleri 

inceler.  

4. Son iki maddeyi de birlikte değerlendirmek, yapısalcılığın anlatı üzerindeki etkisinin genel 

olarak görülebilmesi açısından faydalı olacaktır.  Anlatı daha önce de belirtildiği gibi sadece 

kendi başına ve kendisi için değerlendirilir. Bu nedenle yapısalcı anlatıbilim çalışmalarının 

materyalist bir yaklaşım içerisinde olduğu söylenebilir. Araştırmacı anlatı dışındaki hiçbir şeye 

odaklanmadığı, onu da içeriğinden çok biçimselliğiyle değerlendirdiği için materyalist bir 

anlayışın ortaya çıkması normaldir.  

Yapısalcılık, felsefi bir öğreti değil, bir inceleme yöntemidir. Nitekim yapısalcılık anlatıbilim 

çalışmalarına yön veren kuramlardan, anlatıyı analiz etme yöntemlerinden biridir.   

Yapısalcılığın ilk dalgası kabul edilebilecek biçimcilikten itibaren anlatıbilimciler, anlatıyı 

çeşitli birimlere ayırarak incelemeye çalışmışlardır. İncelenecek nesnenin kökenini, tarihsel 

gelişimini, dışarıdan yapılan müdahaleleri dikkate almadan önce, nesnenin kendisini 

incelemeyi ilke edinmişlerdir. Böylelikle öncelik olarak anlatının sınırlarının çizilerek 

betimlenmesi hedeflenmiştir. Bu sınırlar anlatıyı sabit bir hale getirir. Fludernik (2005, s. 38), 

anlatıbilim çalışmalarında öne çıkan ikiliklerin (iç/dış odaklanma, içöyküsel/dışöyküsel anlatı 

v.b.) anlatıbilimin yaygın görülen iki özelliğine işaret ettiğini söyler. Bunlardan ilki, bu tip 

karşılaştırmaların anlatıyı anlaşılır ve tanımlanabilir hale getireceği, dolayısıyla onun işlevinin 

de ayrıntılarıyla açıklanabileceğidir. İkincisi ise, ikili terimler aracılığıyla anlatıya yapılacak 

yorumların geleneksel edebiyat anlayışındakine benzer bir öznelliğe saplanmamasıdır. Çünkü 

sözü geçen terimler anlatının sabit bir varlık olarak değerlendirilmesini sağlarlar. Dolayısıyla 

okuyucunun anlatıya yapacağı yorum dahi öngörülebilir hale gelir. Fludernik'in 

açıklamalarından da anlaşılacağı üzere, yapısalcı yaklaşımın anlatıyı belirli kalıplar dahilinde 

somutlaştırmaya, sınırlamaya çalıştığı görülür. Anlatının yapısı belirli işlev ve ilişkiler 

çerçevesinde açıklanınca yorumlanması da öznellikten uzak kalarak tahmin edilebilir sınırlar 

ardına çekilecektir.    

Anlatının sınırları başlangıçta öykü-olay örgüsü ayrımına dayanılarak çizilmiştir. Bu ayrımla 

anlatı çeşitli öğelere ayrılmıştır. Özellikle olay örgüsü üzerinde yapılan sorgulamalar, onu 

neden-sonuç ilişkileri ve olayların zamansal dizilimleri konusunda bir bölümlemeye götürür. 

Çalışmaların devamında ise anlatının öğeleri anlatıcı, kişiler, zaman, mekân gibi başlıklar 

şeklinde çeşitlenir. Anlatı bu öğelerin birbirleriyle olan ilişkileri üzerinden tanımlar. Bu 



30 

 

tanımların içerisinde yazarın biyografisi, anlatının geliştiği kültürel veya sosyal ortam gibi 

anlatının kendisi dışındaki etkenler yer almaz.  

Yapısalcılık, anlatı teorisinin omurgasını oluşturur. Kuram aracılığıyla anlatının yapısı ve 

birimleri arasındaki ilişkiler açığa çıkarılmıştır. Sonrasında yapısalcılıkla çelişse bile birçok 

anlatı modelinin ortaya çıkmasına zemin hazırlanmıştır.   

Anlatıbilimin klasik döneminden sonra geçiş dönemi olarak tanımlanabilecek bir dönem başlar. 

Bu dönem, yapısalcılık sonrası dönemin hazırlayıcısı niteliğindedir. Yapısalcılıkla ilgili anlatı 

analiz yöntemlerini barındırmakla birlikte yapısalcılık sonrası döneme yönelik ipuçları da 

içerir. Bu dönemde var olan iki ana eğilimden "birincisi, anlatıbilimin kapsamının edebî 

anlatının ötesine geçerek genişlemesi; ikincisi, diğer disiplinlerden teori ve kavramlar ithal 

etmesi"dir. (Dervişcemaloğlu, 2014, s. 32). Seymour Chatman ve Mieke Bal bu dönemin önde 

gelen araştırmacılarındandır. Onların çalışmalarından bahsedilirken yapısalcılıkla olan 

bağlantılarına ve yaklaşımlara da değinilecektir.  

Seymour Chatman, anlatı tanımını, daha önce Barthes'ın çalışmasından bahsedilirken verilen 

anlatım-içerik ayrımına dayanarak geliştirir. Chatman (2008, s. 23), anlatının öykü ve söylem 

düzlemlerinden oluştuğunu belirtir. Öykü, olaylar, varlıklar, yazarın kültürel kodları tarafından 

şekillendiren insanlar gibi unsurları kapsarken, söylem, anlatı aktarımının yapısı ve ortaya 

çıkma biçimi gibi unsurlardan bahseder.  

Chatman, diğer yapısalcı araştırmacılar gibi dilbilim ve göstergebilimin çalışmalarından ilham 

alarak kendi anlatı modelini kurmuştur. Genette'inkine benzer şekilde anlatıyı, öyküyle birlikte, 

bu öykünün ifade edilişi olarak değerlendirmiştir. Yani, anlatı kavramını kendi içlerinde 

bütünlük gösteren birbirleriyle de ilişki içerisinde olan küçük birimlere ayırıp açıklamıştır.  

Chatman’ın Öykü ve Söylem Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı adlı çalışmasında yapısalcı 

unsurlar ağır basmakla birlikte farklı bakış açıları da ön plana çıkmaktadır. Chatman anlatıyı 

sadece metinle sınırlamaz. Görsel sanatları da anlatı kapsamında değerlendirir. Nitekim 

çalışmasının (Öykü ve Söylem Filmde ve Kurmacada Anlatı Yapısı) adından da anlaşılacağı 

üzere filmi de bir anlatı olarak kabul eder ve onu anlatıbilim yöntemleriyle çözümlemeye 

çalışır.    

Mieke Bal (Bal, 1999, s. 16) özellikle anlatıcı ve odaklama kavramları üzerinde durmuş, anlatıyı 

da bu kavramlar üzerinden tanımlamıştır. Anlatı metninin, anlatıya aracılık edenin anlattığı bir 

metin olduğunu söyler. Ayrıca anlatıya aracılık edenin, yani anlatıcının dilbilimsel bir özne ve 



31 

 

işlev olduğunu, bir insan olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ve bu özelliğiyle metni 

oluşturduğunu hatırlatır. Bu düşünce Barthes'ın yapısalcı bir bakış açısıyla yaptığı anlatıcı 

tanımını akla getirir: "Oysa en azından bizim bakış açımıza göre, anlatıcı ve anlatı kişileri 

temelde 'kağıttan varlıklar'dır; bir anlatının somut olarak var olan yazarı, bu anlatının 

anlatıcısıyla hiçbir bakımdan karşılaştırılmaz." (1993, s. 108). Bal, Barthes'ın bakış açısından 

yola çıkarak anlatıyı oluşturan unsurları, kendi içerisinde çeşitli işlevlere sahip bir bütünün 

parçaları olarak değerlendirir.  

Bal'ın çalışmasının yapısalcılıkla olan ilgisi dışında, Meister (2014, para. 41), Bal ve diğer 

araştırmacıların, metinlerarasılık, medyalararasılık gibi çapraz-metinsel olguların ve çokseslilik 

gibi metin-içi olguların analizinin, anlatıbilimle ilgisini kanıtladıklarını söyler. Jonathan 

Culler'in, Derrida'nın yapısökücücülüğünü tanıtan çalışması, Susan Lanser'in, cinsiyetin; 

anlatıcı profilinin, sunum kipinin ve bakış açısının anlatıbilimsel analizi için sistemli bir 

kategori olarak yer verilmesi gerektiğini belirten önerisi bu dönem anlatı üzerindeki farklı 

etkilere örnek olarak verilebilir. 

Geçiş döneminin bir diğer araştırmacısı Gerald Prince (1982, s.4), anlatıyı tanımlarken, 

olayların neden sonuç ilişkisi içerisinde gerçekleşmesinden çok, zaman sırası içinde 

geliştiğinden bahseder. Anlatıyı zaman sırası içinde, birbirlerinin koşulu veya nedeni olmayan 

en az iki gerçek veya kurgulanmış olayın ya da durumun temsili olarak tanımlar. Prince'in anlatı 

tanımında da biçimcilerin öykü-olay örgüsü ayrımına benzer bir ayrım göze çarpar. Tanımdan 

yola çıkılarak denilebilir ki herhangi bir durumu ya da olayı anlatı haline getiren özellik, onların 

zaman sırası içerisinde birbirlerine eklemlenmeleridir. Burada üzerinde durulmak istenen 

nokta, anlatının neden-sonuç ilişkilerine mi yoksa belirli bir zaman sırasına mı dayanması 

gerektiği tartışması değil, anlatının yapısalcı bir bakış açısıyla olaylar şeklinde bölümlenerek 

ve bu bölümler arasındaki ilişkilerin incelenmesi yoluyla tanımlanmasıdır.  

Prince, çoğunlukla yapısalcı bir bakış açısına sahip olmakla birli