Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı 

Türk Dili Bilim Dalı 

 

 

 

DİL AKRABALIĞI VE ALTAY DİLLERİNİN AKRABALIĞI  

ARAŞTIRMALARI HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME 

 

 

 

Gülhan ÖZ AÇIK 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

Ankara, 2017 



	
  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

DĠL AKRABALIĞI VE ALTAY DĠLLERĠNĠN AKRABALIĞI  

ARAġTIRMALARI HAKKINDA BĠR DEĞERLENDĠRME 

 

 

 

Gülhan ÖZ AÇIK 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı 

Türk Dili Bilim Dalı 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

Ankara, 2017 











	
   V	
  

	
  

ADAMA SAYFASI 
 

 

Fatih’e... 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



	
   VI	
  

	
  

TEŞEKKÜR 
 

 

Lisans ve lisansüstü eğitim hayatım boyunca bilimsel bilgi birikiminden 

yararlandığım, insani ve ahlaki değerleri ile akademik hayatımın 

şekillenmesinde her zaman örnek aldığım ve son olarak bu çalışmanın 

gerçekleşmesinde büyük emeği olan ve çalışmamın ilk önerildiği günden 

savunma tarihine kadar her aşamasında bilgi ve tecrübesini benimle 

paylaşmaktan sakınmayan saygıdeğer hocam, danışmanım Prof. Dr. Emine 

YILMAZ’a; tez izleme komitemde yer alan, eleştirileri ve değerli 

yönlendirmeleriyle çalışmama şekil veren Prof. Dr. Ayşe EZİLER KIRAN ve 

Prof. Dr. Nurettin DEMİR’e teşekkürlerimi sunarım. Akademik ve bilimsel 

yardımların yanı sıra, psikolojik olarak zor bir dönem olan tez yazım sürecinde 

pozitif yaklaşımı ve desteği için Yard. Doç. Dr. Binnur ERDAĞI DOĞUER’e ve 

akademik hayata adım attığım ilk günden bugüne hep yanımda olan eşim Fatih 

AÇIK’a teşekkür ederim.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



	
   VII	
  

	
  

ÖZET 
 

 

ÖZ AÇIK, Gülhan. Dil Akrabalığı ve Altay Dillerinin Akrabalığı Araştırmaları 

Hakkında Bir Değerlendirme. Doktora Tezi. Ankara, 2017. 

 

19. yüzyılda karşılaştırmalı dilbilimin ilke ve yöntemlerinin tam olarak 

kurulmasıyla birlikte, bilimsel anlamda akrabalık çalışmaları da başlamıştır. Bu 

çalışmalarla kimi dillerin köken bilgileri ve genetik ilişkileri ortaya çıkarılmıştır. 

Yaşanan bilimsel ve teknolojik gelişmeler ve farklı disiplinlerden gelen bilgilerle, 

dillerin genetik akrabalığının incelenmesinde kullanılabilecek farklı ölçütler 

geliştirilmiş; var olan ölçütlerin güvenilirliği incelenmiştir.  

Bu çalışmanın amacı, dil akrabalığı konusunu kuramsal olarak incelemek ve 

Altay dilleri üzerinden örneklendirmektir. Genetik dilbilimin birçok farklı başlıkla 

iç içe geçmiş olması, alana ait özel bir terminolojinin gelişmesine neden 

olmuştur. Bu nedenle çalışmanın birinci bölümünde, konuyla ilgili terim ve 

kavramlar ayrıntılı olarak incelenmiştir.  

Çalışma iki temel konu üzerinden ilerlemektedir: Dil akrabalığı ve Altay dilleri 

kuramı. Bu temel iki başlıktan ilki olan akrabalık kuramı, çalışmanın ikinci 

bölümünde ele alınmıştır. Mevcut bilgiler ve son gelişmeler çerçevesinde, 

akrabalık çalışmalarında kullanılan ölçütler incelenmiştir. Bu incelemeler 

sonucunda, ölçütlerin dil akrabalığının tespiti için doğru sonuçlar verip 

veremeyeceği araştırılmıştır.  

Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde, karşılaştırmalı dilbilim çalışmaları ve 

genetik dilbilimde kullanılan mevcut ölçütlerin Altay dilleri üzerinden 

verdiği/verebileceği sonuçlar incelenmiştir. Altay dilleriyle ilgili çalışmalar, 

çoğunlukla teorik değil uygulamalı çalışmalardır. Aile üyeleri arasında yapılan 

dilbilgisel karşılaştırmalar, kuramın bir sonuca ulaşmasını sağlamak için yeterli 

olmamıştır. Yapılan bu dilbilgisel çalışmalarda, kuramı destekleyen veya 



	
   VIII	
  

	
  

karşısında olan araştırmacılar, kendi bilgi birikimleri ve kuram görüşleriyle 

paralel sonuçlara ulaşmıştır. Bu durum, Altay dilleri kuramının hâlâ olumlu veya 

olumsuz sonuçlanmamasına neden olmuştur. 

Bu bağlamda, Altay dilleri kuramını farklı ölçütlerle incelemek farklı sonuçların 

ortaya çıkmasına neden olabilir. Çalışmanın son bölümünde, karşılaştırma 

çalışmalarında sıklıkla kullanılan ve yeni önerilen ölçütlere göre Altay dillerinin 

karşılaştırma çalışmasının nasıl yapılabileceği üzerinde durulmuştur.  

Türkiye Türkolojisinde genetik akrabalık ve Altayistik alanlarında yapılan 

çalışma sayısı oldukça azdır. Bu nedenle çalışmanın bütün başlıklarında, ilgili 

konuya ait önde gelen çalışmalara gönderme ve yönlendirme yapılmıştır. Bu 

çalışma, sahip olduğu literatür özetleri ve kaynak listeleriyle, kendisinden sonra 

yapılacak olan çalışmalara yol gösterici olmayı amaçlamaktadır.  

 

Anahtar Sözcükler 

Dil Aileleri ve Genetik Sınıflandırma, Altay Dilleri Kuramı, Tarihsel ve 

Karşılaştırmalı Dilbilim, Karşılaştırmalı Dilbilim, Karşılaştırmalı Dilbilimin İlke ve 

Yöntemleri.  

 

 

 

 

 

 

 

 



	
   IX	
  

	
  

ABSTRACT 
 

 

ÖZ AÇIK, Gülhan. Language Consanguinity And An Assessement About 

Research of Relations Among Altay Languages. Ph.D. Dissertation, Ankara, 

2017. 

 

Along with the full establishment of the principles and methods of comparative 

linguistics in the nineteenth century, studies of language kinship in scientific 

terms have also begun. These studies have revealed the origins of language 

and genetic relationships of languages. Different scientific and technological 

developments and different disciplines have developed different criteria that can 

be used in studying the genetic relationship of languages; the reliability of 

existing criteria has been examined. 

The purpose of this study is to examine the theory of language consanguinity 

theoretically and to exemplify it through the Altaic languages. The fact that 

genetic linguistics has been interwoven with many different linguistics titles has 

led to the development of a specific terminology for the field. For this reason, in 

the first part of the study, the related terms and concepts have been examined 

in detail. 

The study is proceeding on two main topics: language consanguinity and Altaic 

theory. The kinship theory, which is the first of these two basic headings, is 

discussed in the second part of the work. In the framework of available 

information and recent developments, the criteria used in kinship studies have 

been examined. As a result of these examinations, it was researched whether 

the criteria could give the correct results for the determination of the language 

consanguinity. 

In the third and final part of the study, comparative linguistic studies and the 

conclusions that the existing criteria used in genetic linguistics can give / give 



	
   X	
  

	
  

via the Altaic languages have been examined. Studies on Altaic languages are 

mostly not practical, but theoretical. Grammatical comparisons between family 

members have not been enough to ensure that the theory has reached a 

conclusion. In these grammatical studies, researchers who support or oppose 

the theory have reached parallel results with their own knowledge. This has 

caused the theory of the Altaic languages to still not be concluded positive or 

negative. 

In this context, examining the Altaic theory with different criteria may lead to 

different outcomes.	
  In the last part of the study, it is suggested how to compare 

the Altay languages according to the newly proposed criteria which are 

frequently used in comparison studies. 

The number of studies conducted in genetic kinship and Altaistics areas in 

Turkish Turkology is very few. For this reason, in all the titles of the study, 

reference and guidance were given to the leading studies related to the topic. 

This study aims to be a guide to the work to be done after the literature 

summaries and resource lists it has. 

 

Key Words 

Language Family and Genetic Classification, Altaic Theory, Historical and 

Comparative Linguistics, Comparative Linguistics, Principles and Methods of 

Comparative Linguistics.   

 

 

 

 

 

 



	
   XI	
  

	
  

İÇİNDEKİLER 

 

KABUL VE ONAY ............................................................................................... I 

BİLDİRİM ............................................................................................................ II 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI .................................. III 

ETİK BEYAN ..................................................................................................... IV 

ADAMA SAYFASI .............................................................................................. V 

TEŞEKKÜR ....................................................................................................... VI 

ÖZET ................................................................................................................ VII 

ABSTRACT ....................................................................................................... IX 

İÇİNDEKİLER .................................................................................................... XI 

KISALTMALAR ................................................................................................. XI 

RESİM, TABLO ve ŞEKİLLER DİZİNİ ............................................................. XII 

0. GİRİŞ .............................................................................................................. 1 
0.1. Diller Arasındaki İlişki Türleri ................................................................ 3 
0.2. Dillerin Sınıflandırılması ......................................................................... 4 
0.3. Dil Aileleri ................................................................................................ 6 
0.4. Alt-Grupların Tespiti ve Soy Ağacı Oluşturma .................................... 8 
0.5. Dalga Teorisi ........................................................................................... 9 

1. BÖLÜM ......................................................................................................... 12 

İLGİLİ TERİM ve KAVRAMLAR ...................................................................... 12 
1.1. KARŞILAŞTIRMALI DİLBİLİM .............................................................. 12 

1.1.1. Karşılaştırmalı Dilbilimin Temel İlkeleri ............................................. 12 
1.1.2. Dilin Çift Eklemliliği ........................................................................... 16 

1.2. KÖKENBİLGİSİ ...................................................................................... 16 
1.2.1. Kökenbilgisinin Temel İlkeleri ........................................................... 17 

1.3. YENİDEN YAPILANDIRMA ................................................................... 19 
1.3.1. Yeniden Yapılandırmanın Temel İlkeleri .......................................... 20 

1.4. GLOTTOKRONOLOJİ ve LEKSİKOİSTATİSTİK .................................. 23 
1.5. EVRENSEL DİLBİLİM ............................................................................ 24 
1.6. DİL TİPOLOJİSİ ..................................................................................... 27 
1.7. DİL İLİŞKİLERİ ...................................................................................... 29 

1.7.1. Picin ve Kreoller ............................................................................... 33 

2. BÖLÜM ......................................................................................................... 38 



	
   XII	
  

	
  

DİL AKRABALIĞI ve AKRABALIK ÖLÇÜTLERİ ............................................ 38 
2.1. LİTERATÜR ÖZETİ ................................................................................ 39 
2.2. AKRABALIK TEORİSİ ÜZERİNE GÜNCEL TARTIŞMALAR ............... 44 
2.3. KARŞILAŞTIRMA ÇALIŞMALARINDA KULLANILAN YAYGIN 
ÖLÇÜTLER ................................................................................................... 46 
2.4. TARTIŞILMAKTA OLAN ÖLÇÜTLER ................................................... 77 
2.5. ÖLÇÜTLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ ................................................. 96 

3. BÖLÜM ....................................................................................................... 102 

ALTAY DİLLERİ KURAMI ve DİL İLİŞKİLERİ .............................................. 102 
3.1. ALTAY DİLLERİ KURAMI ................................................................... 102 

3.1.1. Altay Dilleri Ailesinin Üyeleri ........................................................... 103 
3.1.2. Kuramın Tarihçesi .......................................................................... 108 
3.1.3. Altay Dilleri Kuramını Destekleyen Görüşler .................................. 120 
3.1.4. Altay Dilleri Kuramı Aleyhinde Görüşler ......................................... 124 

3.2. ALTAY DİLLERİNİN AKRABALIK ÖLÇÜTLERİNE GÖRE 
DEĞERLENDİRİLMESİ .............................................................................. 127 

4. SONUÇ ....................................................................................................... 160 

5. DİZİN ........................................................................................................... 171 

6. YARDIMCI KAYNAKÇA ............................................................................. 177 

7. KAYNAKÇA ............................................................................................... 183 

8. EKLER ........................................................................................................ 193 
EK 1: Orijinallik Raporu ............................................................................ 193 
EK 2: Etik Kurul Raporu ............................................................................ 195 

 

 

 

 

 

 

 

 

	
  



	
   XI	
  

	
  

KISALTMALAR
 

AA  Ana Altayca 

AJap.  Ana Japonca 

AKor.  Ana Korece 

Alm.  Almanca 

AMo.  Ana Moğolca 

AT  Ana Türkçe  

ATung. Ana Tunguzca 

Başk.  Başkurtça 

BMo.  Batı Moğolcası 

Bur.  Buryat 

Çağ.  Çağatay Türkçesi 

Çuv.   Çuvaşça 

EBT  Eski Batı Türkçesi 

EJap.  Eski Japonca 

ET  Eski Türkçe 

EMo.  Eski Moğolca 

Evk.  Evenki 

Evn.  Even 

Gag.  Gagauzca 

Go.  Goldice (Goldi) 

 

Gür.   Gürcüce 

Hak.  Hakasça 

Hal.  Halaçça  

Halh.  Halha  

İT  İlk Türkçe 

Kag.  Kagoshima  

Karah. Karahanlı Türkçesi 

Kor.  Korece 

Lam.  Lamutça (Lamut) 

Mac.  Macarca 

Man.  Mançuca 

Mo.  Moğolca 

Mod.  Modern  

Nan.  Nanay 

OJap.  Orta Japonca  

OKor.  Orta Korece 

OMo.  Orta Moğolca 

Ord.  Ordos 

Orh.  Orhon Türkçesi 

Oroç.  Oroçça (Oroch) 



	
   XI	
  

	
  

Orok.  Orokça (Orok) 

Özb.  Özbekçe 

SUyg.  Sarı Uygurca 

Tat.   Tatarca 

Tok.  Tokyo 

Trkm.  Türkmence 

TT  Türkiye Türkçesi 

Tung.  Tunguzca 

Türk.  Türkçe (turkic) 

Ud.  Udehe 

Ulç.  Ulçaca (Ulcha) 

Uyg.  Uygurca 

VBulg. Volga Bulgarcası 

Yak.   Yakutça 

 

EDAL  An Etymological Dictionary of Altaic Languages 

MK  Divanü Lûgat–it Türk (Kaşgarlı Mahmut) 

WALS  The World Atlas of Language Structures 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



	
   XII	
  

	
  

 

RESİM, TABLO ve ŞEKİLLER DİZİNİ 
 

 

Resim 1. Dil Aileleri Haritası .............................................................................11 

Resim 2. İnsanlarda Konuşmaya Yardımcı Ögelerden Larinksin Görünümü ...58 

Resim 3. İnsan Türünün Afrika’daki Evriminden Sonraki Göç Yolları ..............89 

Resim 4. Temel Renk Adları Hiyerarşisinin Şematik Gösterimi .......................93 

Resim 5. Altay Dillerinin Konuşulduğu Bölgeler .............................................103 

 

 

Tablo 1. Karşılaştırma Çalışmalarında Kullanılan Ölçütler Matrisi .................100 

Tablo 2. Altay Dillerinde Temel Renk Adları ...................................................153 

Tablo 3. Karşılaştırma Çalışmalarında Kullanılan Ölçütler ve Altay Dillerinin  

Bu Ölçütlere Göre Değerlendirilmesi ......................................................168  

 

 

Şekil 1. Ramstedt’in Şeması ..........................................................................112 

Şekil 2. Street’in Şeması ................................................................................112 

Şekil 3. Poppe’nin Şeması .............................................................................113 

Şekil 4. Robbeets’in Transavrasya Dilleri Şeması ..........................................115 

 

 



	
   1	
  

	
  

0. GİRİŞ 
 

Amaç, hiç kimsenin görmediği bir şeyi görmek 

değildir. Herkesin gördüğü bir şey hakkında, 

kimsenin henüz düşünmediği bir şeyi 

düşünebilmektir.  

Erwin Schrödinger 

 

İlksel insanın dünyayı algılama ve anlamlandırma çabası mitlerin doğmasına 

neden olmuştur. Bütünüyle tanıyamadığı dünyasında karşısına çıkan her şey, 

yeni bir sorunu ve sorular yığınını da beraberinde getirmiştir. Dil de insanlığın 

mitler döneminden itibaren sorguladığı, araştırdığı bir olgu olarak zihinleri 

meşgul etmiştir. Öyle ki tek tanrılı dinler dönemine gelindiğinde, kutsal 

kitaplarda dahi dillerin doğuşu üzerine bilgiler verilir. Dinsel bakış açısı dillerin 

kökeninin tanrıdan geldiği konusunda hemfikirdir. Yine bütün kutsal kitaplarda 

bahsi geçen Babil Kulesi Efsanesi de dillerin çeşitliliği üzerine efsanevi bilgiler 

içermektedir. Efsaneye göre tanrı, kendisine ulaşmak isteyen insanları 

cezalandırmış ve başlangıçta tek bir dil varken, birbirlerini anlamalarını 

engellemek için dillerini farklılaştırmıştır. Bu bilgiler bilimsel bir değer taşımasa 

da insanın dile olan ilgisinin tarihi hakkında bilgi vermesi açısından önemlidir. 

Peki dillerin doğuşu ve çeşitliliği üzerine bilim neler söylemektedir?  

İnsanın dile olan merakı, modern zamanlarda da değişmemiş, dilin nasıl 

oluştuğu, doğuştan mı yoksa sonradan mı edinildiği, dillerin kökeni gibi birçok 

konu araştırmalara konu olmuştur. İlk insanın dilin kökenine bakışının modern 

dünyaya yansıması, bilimsel verilere dayandırılsa da kimi zaman ilksel 

düşüncelerle aynıdır. Örneğin Atkinson (2011, s.348), Afrika’daki diller üzerine 

yaptığı sesbilimsel araştırmalarının sonucuna dayanarak, bütün dünya dillerinin 

Afrika’da doğduğunu ve bu dillerin kökeninin aynı atadan geldiğini söylemiştir. 

Araştırmacı, yaptığı çalışmanın, yıllardır sürmekte olan tartışmalara son 

verdiğini, dillerin kökeni ve dil aileleri çalışmalarının artık yapılmasına gerek 



	
   2	
  

	
  

olmadığını düşünmektedir. Antik düşünce tarzından çok da uzak olmayan bu 

görüşe rağmen dilin kökeni ve ilişki türleri üzerine çalışmalar hâlâ güncelliğini 

korumaya devam ediyor.  

Dil yetisinin1, insanın ayırıcı özelliği olması bakımından insanlık tarihi kadar eski 

olduğu kabul edilmektedir. Modern insanın atası ve daha eski zamanlarda 

yaşadığı bilinen Neandertallerin de dil yetisine sahip olduğu kanıtlanmış bir 

gerçektir (Lewin, 2008, s.221). Modern insanın atası olarak bilinen 

Homosapienslerin 60.000 yıl öncesine, son yapılan araştırmalarla da dil yetisine 

sahip olduğu belirlenmiş olan Neandertallerin 250.000 yıl öncesine kadar 

hayatta olduğu (Hall, 2008, s.103) düşünüldüğünde dil tarihinin ne kadar 

eskilere dayandığı ortaya çıkar.  

Dili bir iletişim aracı olarak kullanabilme yetisi, dünyayı algılama, toplumsal bir 

varlık olma ve kültür oluşturabilme yetileriyle paraleldir. Bu bağlamda yazılı 

kaynaklar, insanlık tarihine göre çok eskiye gitmese de dilin geçmişi hakkında 

farklı göstergeler bulunmaktadır. Dünyanın çeşitli yerlerinde yapılan arkeolojik 

kazılarda gün yüzüne çıkarılan kalıntılar, o dönem insanının yaşamına dair 

ipuçları verirken bazı konularda da tahmin edilebilir bilgiler sunar. Tarihi 

kazılarda ortaya çıkan alet ve eşyalar, insanın hayatta kalma çabasının vücut 

bulmuş bir örneğidir.  

Hayvanlar da bir dile ihtiyaç duymaksızın alet kullanımı örnekleri gösterirler. 

Kargalar, şempanzeler vd. canlıların doğadaki eşyaları kullanabildiklerine dair 

çok sayıda görüntü vardır. Laboratuvar ortamında ise birçok hayvana bu 

yetenekler kazandırılabilmiştir. Bu nedenle arkeolojik kazılarda ortaya çıkan 

aletler tek başına, insanın konuşma yetisi ile ilgili bilgi kaynağı olamaz.  

Ancak toplumsal insanın varlığını sezdiren kültür parçaları (kalıntılar, mezarlar, 

eşyalar vb.) dil çalışmaları açısından oldukça önemlidir. Örneğin, dünyanın 

tarihi belirlenebilmiş en eski tapınağı olan Göbeklitepe Tapınağı, MÖ 11.000 

yıllarından kalan devasa bir yapıdır. Göbeklitepe’ye kadar en eski tapınak 

olduğu düşünülen Stonehenge’in aksine ilksel değil, oldukça gelişmiş bir 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
1	
  Dil yetisi, insanın doğuştan sahip olduğu biyolojik bir özellikdir.   



	
   3	
  

	
  

toplumun varlığını sezdiren ve mimarisiyle öne çıkan bu tapınak, dönem 

insanının büyük bir kültüre de sahip olduğunu ispatlamaktadır. Toplumsal 

insanın ürünü olan bu tarihi kalıntılar, yazı simgelerine sahip olmasalar da dilin 

varlığını düşündürmektedirler. Bu kadar büyük ve görkemli yapıların dilsel 

iletişim olmadan yapılması mümkün görünmemektedir. Ayrıca, sanat ve din gibi 

sosyal insan zekasına ve insanın yaratıcılığa ihtiyaç duyan alanların dil bilinci 

olmadan gerçekleşmesi zor görünmektedir.  

Görüldüğü üzere, dillerin ilişkilerini ve geçmişini anlamak için yalnızca dilsel 

verilere bakmak yeterli olmayacaktır. Arkeoloji, antropoloji, paleontoloji, tarih, 

etoloji, paleoantropoloji, nöroloji, genetik, biyoloji, coğrafya, halk bilimi vb. gibi 

birçok bilim dalı dillerin kökeni ve gelişimi hakkında bilgiler vermektedir. 

 

0.1. Diller Arasındaki İlişki Türleri 
	
  

Dilin kökeni sorunu bilim dünyasınca tartışılmaya devam ederken, diller arası 

ilişkiler, benzerlikler ve dil aileleri konuları da yüzyıllardır araştırmalara konu 

olmaktadır. Diller arasında var olan belirgin benzerlikler, biyolojik yapılarda 

olduğu gibi diller arasında da bir tür genetik ilişki olup olamayacağını 

düşündürmüştür. Bu bağlamda diller arasındaki ilişki türleri incelenmiş ve 

yapılan çok sayıda araştırma sonucunda farklı nedenlerden kaynaklı dil ilişkisi 

türleri olduğu tespit edilmiştir. Tespit edilen bu benzerliklerin olası nedenlerini, 

Róna-Tas (1975), 1. tarihsel ilişkiler, 2. bölgesel yakınlaşma, 3. tipolojik 

paralellikler, 4. bağımsız köklerin geçişmesi, 5. rastlantı, 6. genetik ilişki olarak 

sıralamaktadır.  

Diller arasında tesadüf olarak adlandırılan benzerlikler, dil evrensellikleri 

ve/veya tipolojik özelliklerden kaynaklanabilir. Bu özellikler, birbirinden çok uzak 

coğrafyalarda konuşulan ve tarih boyunca hiç bir araya gelmemiş olan dillerde 

dahi görülebilir. Bu tesadüfi özellikleri paylaşan diller, aynı dil grubu içinde 

toplanamaz. Ancak tipolojik sınıflandırmalarda yan yana gelebilirler. Tipolojik 

ölçütlerle aynı başlık altında toplanan diller, farklı başlıklar altında farklı dillerle 



	
   4	
  

	
  

farklı özellikleri paylaşabilir. Bu nedenle dil aileleri, dil birlikleri oluşturulurken, 

tesadüfi benzerlikler ve tipolojik özellikler kullanılmaz.  

Aynı bölgede konuşulan ve yüzyıllarca aynı coğrafyada yaşamış olan diller 

arasında da bir tür ilişki söz konusudur. Bu ilişki kimi zaman, toplumsal, siyasal, 

kültürel ve politik nedenlerle karşı karşıya gelen toplumların dillerinin karışması 

şeklinde olurken; kimi zaman da ilişki düzeyi çok düşük olmakla birlikte coğrafya 

ve bilinç dünyasının ortaklığından da kaynaklanabilir. Bu tür ilişkilerin tarihi 

süreçte takip edilmesi mümkün olduğu gibi; çözümlenemeyen, yazı öncesi 

döneme ait derin ve yoğun ilişkiler de mevcuttur. İlişki düzeyi yoğun ve çok eski 

olan dillerde, genetik olmayan ikincil bir akrabalık oluşmaktadır. Bu tür ilişkiler, 

dilbilimsel açıdan çözümlenmesi en zor olan ilişki türlerindendir.  

Diller arasında var olan bir diğer ilişki türü, genetik akrabalıktır. Bu ilişki türü 

aynı zamanda, karşılaştırmalı dilbilim alanında en fazla araştırma yapılan dil 

ilişkisi türüdür. Bu çalışma da dil akrabalığı konusuna odaklanmıştır.  

 

0.2. Dillerin Sınıflandırılması 
 

Dillerin ilişki türü tespit edilirken sınıflandırma yöntemlerinden faydalanılır. Bu 

sınıflandırma türleri coğrafi, tipolojik, genetik gibi çeşitli başlıklardan oluşur ve 

her bir sınıflandırma yönteminin kendine özgü yöntem ve teknikleri bulunur. 

Bu sınıflandırmalardan, temelleri 17. yüzyılda atılmış olan tipoloji çalışmaları 18. 

yüzyılda sistematik olarak kullanılmaya başlanmıştır. Dillerin sınıflandırılması 

üzerine araştırmacılar fikirler sunmuş ve her yeni çalışmayla bu fikirler biraz 

daha geliştirilmiştir: Friedrich von Schlegel dilleri bükünlü (flective) ve eklemeli 

(affixive) olarak ikiye ayırmış; kardeşi August Schlegel bu ayrımı, yapısı 

olmayan diller2 (Çince), eklemeli diller (Türkçe) ve bükünlü diller (Hint-Avrupa 

dilleri) olarak genişletmiştir. August Friedrich Pott, daha sonra bu 

sınıflandırmaya Eskimo dili gibi geçişimli dilleri (incorporating language) 
	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
2	
   Yapısı olmayan diller (languages without structure) terimi Schlegel tarafından 
kullanılan bir terimdir.	
  	
  



	
   5	
  

	
  

eklemiştir. F. Misteli altı farklı sınıflandırma ölçütü önermiştir: 1. geçişimli diller, 

2. kök-izole diller (root-isolating), 3. gövde-izole diller (stem-isolating), 4. 

sıralanan diller (serializing languages), 5. eklemeli diller ve 6. bükünlü diller. 

Franz Nikolaus Finck bu sınıflandırmanın bükünlü diller başlığını geliştirerek üç 

yeni başlık eklemiştir: Arapça gibi kök-bükünlü diller (root-inflecting 

lanaguages), Modern Yunanca gibi gövde-bükünlü diller (stem-inflecting 

languages) ve Gürcüce gibi grup-bükünlü diller (group-inflecting languages) 

(Anttila, 1972, s.311). Yapılan bu ilk sınıflandırma ölçütlerine ek olarak, Max 

Müller analitik (analytic) ve sentetik (syntetic) başlıklarını önermiş; W. D. 

Whitney ise bu başlıkları çokbireşimli diller (polysynthetic languages) altında 

birleştirmiştir.  

Bugün bu sınıflandırmaların yanı sıra birçok farklı başlık altında dillerin tipolojik 

sınıflandırması yapılmaktadır. Bu sınıflandırmaları incelemek için The World 

Atlas of Language Structure adlı veritabanı incelenebilir (www.wals.info).  

Dil tipolojisi, dillerin özgün özelliklerden yola çıkarak, dil evrenselleri ve tipolojik 

sınıflandırma yapılmasını sağlar. Diller arasındaki tipolojik ortaklıklar, genetik 

dilbilimi çalışmaları için karışıklık yaratan bir durumdur. Bu çalışmaların 

başında, tipolojik olarak benzer olan dillerin akraba olabileceği düşünülmüş 

daha sonra yapılan çalışmalarda ise, diller arasındaki ilişkinin yalnızca tipolojik 

benzerliklerden kaynaklandığı tespit edilmiştir. 19. yüzyılda tartışılmış ancak 

daha sonra akraba olmadıkları kanıtlanmış olan Ural ve Altay dil ailelerinin 

durumu buna örnek gösterilebilir.  

Artzamanlı değişimler, tiplerin oluşmalarını sağlamıştır. Dillerin yaşadığı 

benzeşme (assimilation), göçüşme (metathesis), örnekseme (analogy) gibi 

değişim ve gelişim unsurları, dilleri tipolojik olarak şekillendirmiştir. Yeniden 

yapılandırma (reconstruction) yöntemi ile bu gelişimlerin tespiti 

yapılabilmektedir. Böylece diller arasındaki evrensellikler, ortaklıklar ve 

paylaşılan özellikler karşılaştırılabilmektedir.  

Diller coğrafi olarak da sınıflandırılmıştır. Ancak bu yöntem günümüzde kabul 

görmeyen bir yöntemdir. Bunun nedeni, coğrafi olarak aynı bölgede yer alan 



	
   6	
  

	
  

dilleri tek bir başlık altında toplamanın yanlış sonuçlar vermesidir. Örneğin, 

Asya kıtasındaki diller, Asya Dilleri diye genellendiğinde farklı dil ailelerini içine 

alan çok büyük bir grup oluşturulmuş olur. Bu da bilimsel yöntem ve 

tekniklerden uzak bir yaklaşımdır.   

Karşılaştırmalı dilbilimin alt başlıklarından bir diğeri, dillerin genetik olarak 

sınıflandırılmasıdır. Dillerin köken olarak aynı atadan geldiği ve akraba olduğu 

düşüncesine dayanan bu görüşe göre dillerin genetik ilişkisi tespit edilir ve 

böylece aileler ve üyeleri belirlenir. Bu sınıflandırma, dillerin tarihsel süreçlerini 

yeniden yapılandırır ve diller arasındaki ilişkinin türünü ortaya çıkarır. 

Karşılaştırmalı dilbilim, evrensel değişim tiplerinden faydalanarak diller arasında 

denklikler kurulmasını sağlamaktadır. Bu noktada tipoloji başlığı altına giren 

birçok ortaklık söz konusudur. Bu nedenle, diller arasındaki ortaklıkların tarihsel 

olarak da mevcut olması gerekmektedir.  

Genetik sınıflandırmanın ilk aşaması ses denklikleridir. Aynı aileden olduğu 

düşünülen diller arasında düzenli ve istisnasız ses denkliklerinin olması 

gerekmektedir. Daha sonra ise diller arasındaki biçimbilgisel, sözdizimsel, 

anlamsal gibi farklı dilbilgisel denklikler kurulmalıdır.  

	
  

0.3. Dil Aileleri  
 

Dillerdeki varyasyonların çokluğu ve karmaşık bir değişke sisteminin 

(diasystem) olması, bu çeşitliliğin tek bir şema ile gösterilmesini imkânsız kılar. 

Kurulan çeşitli denklikler, diller arası ilişkinin gösterilebilmesi için yardımcı olur. 

Diller ailelere ve soy ağaçlarına, kurulan bu denklikler ile bağlanır.  

Dilleri aile başlıkları altında toplamak, diller arasındaki ilişkiyi göstermek için 

kullanılan bir sınıflandırma yöntemidir. Bu yöntem, biyoloji biliminin taksonomi 

yönteminden yararlanılarak dilbilime uygulanmıştır. Genetik dilbilimin inceleme 

alanı olan akrabalık çalışmalarında, karşılaştırmalı dilbilim, yeniden 

yapılandırma, glottokronoloji, leksikoistatistik, kökenbilgisi gibi çeşitli dilbilim 

dallarının ilke ve yöntemlerinden yararlanılır. 



	
   7	
  

	
  

Diller arasındaki akrabalığın çeşitli türleri olabilir. Akrabalık denildiğinde ilk akla 

gelen aynı kökten türemiş kalıtsal akrabalıktır. Ancak diller, yoğun ilişki, 

bölgesel tipoloji ve dilbilimsel alan nedenleriyle de bir tür ikincil akrabalık 

ilişkisine sahip olabilir. Bu akrabalık türlerinin tespit edilebilmesi için, 

karşılaştırmalı dilbilim yöntemleri ve karşılaştırma ölçütlerinden 

yararlanılmaktadır.  

Ethnologue’da3 yer alan bilgilere göre, günümüzde 141 farklı dil ailesi 

bulunmaktadır. Bu ailelerden Afro-Asyatik (Afro-Asiatic), Avustronezya 

(Austronesian), Hint-Avrupa (Indo-European), Nijer-Kongo (Niger-Congo), Sino-

Tibet (Sino-Tibetian) ve Trans-Yeni Gine (Trans-New Guinea) en büyük dil 

aileleridir ve dünyadaki dillerin %5’inden fazlasını bünyelerinde barındırırlar. 

Bilim dünyasınca kabul edilmiş bu dil aileleri dışında Altay dilleri gibi durumu 

tartışmalı olan dil aileleri de mevcuttur. Bu dil ailesinin durumu henüz olumlu 

veya olumsuz olarak kesinleşmemiş olsa da, genel yargı böyle bir genetik 

grubun olmadığı yönündedir. Bu genel görüşün de etkisiyle Ethnologue’da Altay 

dilleri, dil aileleri arasında gösterilmemektedir.  

Dil ailelerinden daha tartışmalı bir diğer konu ise, süper dil aileleri olarak 

adlandırılabilecek gruplardır. Bu görüş, mevcut dil ailelerinin de birbirleriyle 

akraba olabileceği düşüncesinden yola çıkmaktadır. Bu süper dil ailelerinden 

Nostratik dil ailesi (Nostratic Language Family), 1960’lı yıllarda Vladislav İlliç-

Svitıç tarafından önerilmiştir. Bu dil ailesinin içinde, Hint-Avrupa, Ural, Altay, 

Kartveli, Hami-Sami ve Dravid dillerinin olduğu kabul edilir.  

Bir diğer süper dil ailesi, Greenberg tarafından önerilmiş olan Avrasyatik Dil 

Ailesidir (Eurasiatic Language Family). Indo-European and Its Closest 

Relatives, The Eurasiatic Language Family “Hint-Avrupa ve En Yakın 

Akrabaları, Avrasyatik Dil Ailesi” (2000) adlı çalışmasıyla bu teorisini bilim 

dünyasına tanıtan Greenberg’e göre, Hint-Avrupa dilleri ile Ural/ Altay/ Kore, 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
3	
   Ethnologue, www.ethnologue.com web adresi üzerinden, dünyadaki dilleri 
kataloglayan veritabanıdır. Veritabanında sözlü veya yazılı birçok dille ilgili 
sınıflandırma ve bilgiler yer almaktadır. 



	
   8	
  

	
  

Japon, Aynu/ Gilyak/ Çukçi-Kamçatka/ Eskimo-Aleut dilleri arasında kökenbirliği 

bulunmaktadır.  

Süper-aile düşüncesi her ne kadar tartışmalı olsa da, bu görüşü tartışan ve 

savunan pek çok araştırmacı mevcuttur. Farklı bir disiplin üzerinden, insan 

popülasyonu genetiği açısından inceleme yapan Luigi Cavalli-Sforza ve André 

Langaney, beş kıtadaki halkların, yaklaşık yüz bin yıl önce Doğu Afrika’da ya da 

Ortadoğu’da bir yerlerde yaşamış olan ilk insan topluluğundan geldiği görüşünü 

savunmuştur. Bu çalışmadan çıkan sonuçlar, Greenberg’in Afrika dilleri ve 

Amerikan Kızılderili dillerine yönelik hipotezini de desteklemektedir (Dessalles 

vd. 2014, s.53).  

Ethnologue’daki verilerde, süper-ailelere yer verilmez ve dünyada 107 dil 

ailesinin varlığını savunulurken; Greenberg ve Ruhlen süper-aile/makro-aile 

görüşlerinde yalnızca 12 dil ailesini kabul ederler. Ancak makro-aileler 

arasındaki denklikler bilimsellikten uzak görünmektedir. Yapılan birçok 

çalışmada hatalı denklikler kurulmuştur. Bu hataların büyük bir kısmı 

denkliklerde evrensel dilbilim kuralları ve tipolojik özelliklerin kullanılmasından 

kaynaklanmaktadır. Bu büyük dil ailelerinin eleştirilme nedenlerinden bir diğeri, 

çok eski tarihlerde var olduğu düşünülen dillerin tasarlanmasına imkan verecek 

ilke ve yöntemlerin olmamasıdır.  

	
  

0.4. Alt-Grupların Tespiti ve Soy Ağacı Oluşturma 
 

Dil ailelerinin şematik gösterimi, küçük hacimli gruplar için çok daha kolay olsa 

da aile üyelerinin sayısının artmasıyla zorlaşmaktadır. Böyle durumlarda birçok 

ilke ve yöntem, diller arası ilişkinin türü ve boyutlarının tespiti için 

kullanılmaktadır. Dil ailesi içinde yer alan alt-grupların tespiti için diyalektoloji 

ilke ve yöntemlerinden yararlanılabilir.  

Diller arasındaki ilişkinin açıklanabilmesi için öncelikle bu diller arasında 

denklikler kurulması gerekmektedir. Ancak denkliklerin olması, soy ağacının 

varlığı için kesin kanıt değildir. Bu noktada, Anttila (1972, s.44), diller arasındaki 



	
   9	
  

	
  

ilişkinin tespiti için, yazma eserlerin tarihlendirmesinde kullanılan yöntemden 

yararlanılabileceğini söylemektedir. Bir yazma eserde var olan hatalı bir yazım 

diğer yazmalarda da varsa bu, diğer yazmaların kopya olduklarını gösterir. Diller 

için de bu aynıdır. Eğer iki ya da daha fazla dil, aynı düzensizlikleri (shared 

irregularity) paylaşıyorsa, bu düzensizlik bu diller henüz farklı kollara ayrılmadan 

ortaya çıkmış demektir. Bir grup içindeki diller arasında bu tür özellikler artarsa, 

diller arasında kökenbirliği olduğu ve bu dillerin soy ağacı oluşturduğu sonucuna 

ulaşılabilir.  

Diller arasında kurulan denklikler, dilbilimsel ölçütlere uygun olarak biçim-anlam 

denkliği de göstermelidir. Biçim-anlam denklikleri iki ya da daha fazla dilde, 

mevcutsa ve bu diller arasında kopyalama tespit edilmemişse, bu dillerin aynı 

aile içinde olduğu kabul edilir. Ancak biçim-anlam denklikleri, aile içindeki alt-

gruplar tespit edilirken çok daha önemlidir. Bu denkliği sağlayan diller aile 

içindeki kolların oluşturulmasını sağlamaktadır. Denklikler arasındaki anlamsal 

uzaklaşma, aile içindeki farklı kollara işaret eder.  

Soy ağacı oluşturmak temel olarak, bir diyalekt coğrafyasındaki yani eşdillilik 

çizgisindeki (isogloss) dilbilimsel farklılıklara dayanır. Bir eşdillilik çizgisi içinde 

yer alan a ve b dilleri arasındaki ilişki, a    b şeklinde değil, a  b şeklindedir. Bu 

gösterim, diller arasında tarihsel bir ilişki olduğunu gösterir (Anttila, 1972, 

s.304). Bu nedenle soy ağaçları, kökenbirliği olan diller için kullanılan bir 

yöntemdir. Bu yöntemin uygulanabilmesi için diller arası kopyalamaların 

karşılaştırmada kullanılmaması ve dillerin kronolojik tarihlendirilmesinin 

yapılması gerekmektedir.  

 

0.5. Dalga Teorisi 
 

Dalga teorisi (wave theory), temel olarak bölgesel uzaklık ve dilsel uzaklık 

unsurlarının merkeze alındığı görüştür. Baskın bir dil, suya atılmış bir taşın su 

yüzeyinde oluşturduğu dalgalar gibi, halka halka bölgede yayılır. Böylece 

merkeze yakın olan diller ana dille daha fazla özellik paylaşırken, merkezden 



	
   10	
  

	
  

uzaklaşan dillerde etki giderek zayıflar. Bu periferik diller, bu sebeple çok daha 

fazla eskicil özellikleri ve ana yapıları korurlar.  

Soy ağacı ve dalga teorilerinin her biri, dil ailelerinin ilişkisi ve tarihini 

açıklamaya yardımcı olur. Soy ağacı modeli, dilin konuşurları arasındaki iç 

değişikliklerin bulaşması (transmission) ile oluşurken; dalga modeli, dil ilişkisi 

yoluyla yayılma (diffusion) etkisinin bir yansımasıdır (Labov, 2007, s.344).  

Dillerin gruplandırılması yapılırken, kronolojiden yararlanılmaması durumunda, 

diller dağınık kollar oluşturur. Soy ağacı modellemesinin en büyük sorunu, 

oluşan düğümleri çözümleyebilecek dilbilimsel ölçütlere sahip olmamasıdır. Bu 

sebeple, bu modellemeden sonra dalga teorisi modellemesi ortaya çıkmıştır. 

Ancak dalga teorisi/eşdillilik haritalarının genel sorunu, kronolojik olmamalarıdır. 

Bu durum, araştırmacıların her iki modelin iç içe geçtiği bir yöntem 

kullanmalarını sağlamıştır. Böylece dillerin artzamanlı ve eşzamanlı ilişkileri tek 

bir şemada gösterilebilmektedir.  

 



	
   11	
  

	
  

 

Resim 1. Dil Aileleri Haritası (Edwards, 1994). 



	
   12	
  

	
  

 

1. BÖLÜM 

İLGİLİ TERİM ve KAVRAMLAR 
 

 

1.1. KARŞILAŞTIRMALI DİLBİLİM 
  

Karşılaştırmalı dilbilim (comparative linguistics), diller arasındaki köken, gelişim 

tarihi ve ilişkileri yeniden yapılandırmak amacıyla 19. yüzyılda ortaya atılmış 

bağımsız bir dilbilim alanıdır. Bu disiplinle, diyalektler, varyantlar gibi dil türleri 

arasındaki karakteristik özellikler karşılaştırılabilir veya bir dilin farklı tarihi 

dönemleri incelenebilir. 19. yüzyıl boyunca karşılaştırmalı dilbilim, Sanskrit, 

Yunan ve Latin dilleri ailesinin tarihi incelemesinde kullanılan bir yöntem olmuş 

ve bu çalışmalar günümüz Hint-Avrupa dil ailesinin kurulmasında temel 

oluşturmuştur. İlk başta akraba olduğu düşünülen diller arasındaki 

karşılaştırmalarda ve bu dillerin tarihi ilişkileri ve kökenlerine odaklı çalışmalarda 

kullanılan yöntem, 20. yüzyılın başlarından itibaren,  dillerin tarihi ve 

karşılaştırmalı incelemelerinin yanı sıra, dillerin genel tipoloji karşılaştırmaları ve 

insan dilinin evrensel özelliklerinin kurulmasında kullanılmaya başlanmıştır. 

Karşılaştırmalı dilbilimde, özellikle ilk/eski diller (primitive languages) üzerinde 

uygulanan ilke ve yöntemler, açık ve genel kabuller mevcuttur. Bu dalın amacı, 

diller arasında mümkün olan genetik ilişkileri ve kopyalamaları tespit etmek  ve 

günümüz dillerinin atalarını yeniden yapılandırmak, tasarlamaktır. Bu 

çalışmalarla, yalnızca tarihsel rekonstrüksiyon değil, aynı zamanda dilin çeşitli 

şartlar altındaki genel tarihsel değişimlerinin de tespiti yapılır. 

 

1.1.1. Karşılaştırmalı Dilbilimin Temel İlkeleri 
	
  



	
   13	
  

	
  

Akrabalık çalışmalarında, karşılaştırmalı dilbilim alanında ilk çalışmalar, diller 

arasında sırasıyla sözlüksel denklik, ses denkliği, biçimsel denklik, sözdizimsel 

denklik ve anlambilimsel denklik karşılaştırması üzerinedir. Daha sonraki 

çalışmalarda diller birçok farklı dilbilimsel başlık altında karşılaştırılmıştır. Bu 

aşamalar tamamlandığında, diller arasındaki denklik oranı, dillerin genetik 

ilişkisi hakkında bilgi verir. Bu karşılaştırmalar yapılırken, daha sonra ayrıntılı 

olarak ele alınacak olan belirli ilkelere dikkat etmek gerekmektedir. 

Karşılaştırmalı dilbilimin temel ilkelerine uyulmadan yapılan çalışmalar, büyük 

yanılgılara sebep olmakta ve bilimsel bir değer de taşımamaktadır.4  

Karşılaştırmalı dilbilimde, eşzamanlı (synchronic) ve artzamanlı (diachronic) 

olmak üzere iki ayrı yöntem kullanılmaktadır. Yapılan ilk çalışmalar, yaşayan 

kardeş diller arasındaki eşzamanlı çalışmalardır. Yapılan  bu ilk karşılaştırmalı 

dilbilgisi çalışmaları, karşılaştırmalı dilbilimin yolunu açmıştır. Örnek olarak, 

Great Gymiro/ Greald of Wales’in Latince ve Yunanca ile Galce, Keltçe, 

Bretonca çalışması; Joseph Scaliger’in, Avrupa dillerini ilk kez yedi gruba 

ayırarak yaptığı sınıflandırma ve 1643 yılında Salmasius’un yayımladığı ve 

Latin, Yunan, Pers ve Alman dillerinin kayıp bir ortak atadan geldiğini söylediği 

De hellenistica adlı çalışmalar gösterilebilir. 18. yüzyıla gelindiğinde, 

Sanskritçenin bilim dünyasınca tanınması, artzamanlı çalışmaların da 

başlamasını sağlamıştır. Bu bağlamda, yapılan ilk çalışmalara William Jones ve 

Franz Bopp’un çalışmaları örnek gösterilebilir. Ancak elbette ki, Rasmus Rask, 

Jacob Grimm ve Friedrich Müller’in çalışmaları gibi eşzamanlı çalışmalar da 

yapılmaya devam edilmiştir5.  

Karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarında, izlenmesi gereken bazı ölçütler vardır. 

Winter (1970) ve Comrie (2009), karşılaştırmalı dilbilimin en temel ilkelerini şu 

şekilde derlemiştir: 

• İki ya da daha fazla dil karşılaştırılırken, evrensel dilbilim ilkelerine dikkat 

edilmelidir. Evrensel özellikler denklik olarak ele alınmamalıdır. Örneğin, 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
4	
  	
  Konuyla ilgili bir değerlendirme için bk. Yılmaz (2011).  
5	
  Bu çalışmalarla ilgili ayrıntılı anlatım için çalışmanın ikinci bölümündeki Literatür Özeti 
başlığına bakınız. 



	
   14	
  

	
  

dünya dillerinin birçoğunda ‘anne’ sözcüğü ma hecesinden oluşur veya 

ma hecesiyle başlar: Mandarin Çincesi mâ, İspanyolca madre, Rusça 

mat’ vd.  

• Yansıma sözcükler karşılaştırmalarda kullanılmamalıdır. 

• Diller arasındaki tesadüfi benzerlikler karşılaştırmalarda 

kullanılmamalıdır. Örneğin, İngilizce dog ‘köpek’ ve Avusturalya Aborjin 

dillerinden Mbabaram’daki dog ‘köpek’, birebir denklik gibi 

görünmektedir. Ancak kökenbilgisel olarak incelendiğinde, Mbabaram 

dilindeki dog biçiminin, daha eski *gudaga biçiminden geliştiği 

görülmektedir.  

• İki ya da daha fazla dil arasında ortak kökler varsa, bu diller arasında ya 

dil ilişkisi ya da genetik ilişki vardır. Karşılaştırma çalışmalarında genetik 

ortaklıklar araştırılıyorsa, her zaman artzamanlı yöntem 

kullanılır/kullanılmalıdır.  

• Diller arasında kurulan ses denklikleri düzenli olmalı, istisnalara yer 

verilmemelidir.  

• Ses denklikleri oluşturulurken, çoğunluk ilkesine (majority wins) bağlı 

kalınmalıdır.  

Bu ilkeler, bu çalışmanın ilerleyen bölümlerinde, Altay dillerinden verilen 

örneklerle ayrıntılı olarak incelenmiştir. Ancak burada çoğunluk ilkesi 

konusunda dikkat edilmesi gereken bazı unsurlar vardır. Örneğin, ayak sözcüğü 

Türk dilleri arasında yalnızca Halaççada h- ile başlar. Ancak yine de Ana Türkçe 

biçim sözbaşı h- ile tasarlanır. Bunun nedeni daha büyük çerçeveden 

bakıldığında Altay dillerindeki biçimlerdir. Halaçça, sözbaşı h-‘yi korumasıyla, 

diğer Altay dilleri ile bu ortaklığı paylaşan tek Türk dilidir.  Türk dillerinde, ayak 

sözcüğünü incelediğimizde; ET adaḳ; Hal. hadāḳ, hadaḳ; Hak. azaḳ; Çuv. ura; 

Yak. ataḫ biçimlerini görürüz. Sözcüğün Altay dillerindeki biçimi incelendiğinde, 

BMo. adaġ, Ord. adaḳ <  AMo. *(h)adag; Evk. hagdikī, Ud. ḥagdiġi < ATung. 

*pagdi(-kī); Tok. hìzume < AJap. *pí(n)túmai (~-ia) ‘toynak’  biçimleri görülür. 

Bütün bu örneklerden yola çıkılarak Ana Altayca için *pʿágdi ‘ayak, ayak tabanı’ 

biçimi tasarlanır (EDAL, s.1118).  



	
   15	
  

	
  

Altay dillerinde bu sözcük h-, ḫ, f, p, ø şeklinde gelişmiştir. Türk dilleri içinde 

Halaçça diğer Türk dillerine göre eskicil (archaic) olan bu özelliği taşımaktadır. 

Böylece çoğunluk ilkesine göre, ayak sözcüğü Altay dillerinde yeniden 

yapılandırılırken söz başında p- sesi tasarlanır.  

Bu ilkeler dışında, Vovin (2005, s.72-84), Altayistik çalışmalarından yola çıkarak 

karşılaştırma yaparken dikkat edilmesi gereken ilkelere şunları eklemektedir: 

• Diğer dillerle dış karşılaştırma (external comparison) yapmadan önce, 

dilin kendi iç karşılaştırması (internal comparison) yapılmalıdır. Örneğin, A 

dilindeki *al-ga ve B dilindeki *al-du sözcüklerindeki *-ga ve *-du biçimleri iç 

karşılaştırma ile araştırılmadığı sürece, *al kökünün A ve B dilindeki ortaklığı 

sadece tesadüf olabilir. 

• Karşılaştırmalı dilbilim, boşlukta var olamaz. Her dilin bir tarihi vardır ve 

tarih de kültür ve sosyo-politik tarihle ilişki içindedir. Bu nedenle diller arasında 

karşılaştırma yaparken, dilin kültür tarihi dikkate alınmalıdır. Karşılaştırmada 

kullanılan ya da yeniden yapılandırılan bir sözcüğün, toplumun o tarihlerdeki 

sosyal yapısı içinde olup olmadığı konusunda dikkatli olunmalıdır.  

• Tarihsel dilbilim çalışmalarında kelime listeleri ve sözlüklerden yola 

çıkarak karşılaştırma yapmak, hatalı sonuçlar verir. En güvenilir bilgi, 

metinlerden alınan verilerdir. Özellikle konuşuru kalmamış ölü diller için bu 

ölçüte dikkat etmek gerekmektedir.  

• Ses denklikleri, genetik ilişkinin ispatı için kullanılıyorsa, bilgilerin güncel 

olmasına dikkat edilmelidir.  

• Kökenbirliği olduğu düşünülen diller arasında paradigmatik biçimbilgisi 

çalışmaları yapılmalıdır. Bu çalışmalar, tasarlanan ailenin kanıtlanması için en 

önemli ölçüttür.  

• Karşılaştırmanın anlamsal kısmında, bazı üst sınırlar olmalıdır. Bu 

bağlamda EDAL’da sıklıkla yapılan hatalardan örnek verilirse, herhangi bir kuş 

isminin açıklamasını ‘bir kuş türü’ olarak verip farklı türlerdeki kuş adlarını birbiri 

ile karşılaştırmak hatalı bir durumdur. Bu bakış açısıyla, altanlamlı yengeç, 

ıstakoz ve midye sözcükleri de üstanlamlı ‘kabuklu deniz canlısı türü’ olarak 

birbirleriyle kıyaslandığında yanlış sonuçlar çıkar.  



	
   16	
  

	
  

• Tarihsel karşılaştırmalarda kronolojik uyuşmazlık (anachronism) 

yapılmamalıdır. Özellikle sözcük denklikleri oluştururken, dillerin iç ses 

gelişimlerine dikkat etmek gerekmektedir. Bir sesin hangi tarihi dönemde ne tür 

bir gelişim/değişim gösterdiği konusunda hata yapılmamalıdır.  

• Akraba olduğu düşünülen diller arasında yapılan karşılaştırma 

çalışmalarında kopya sözcükler kullanılmamalıdır.  

 

1.1.2. Dilin Çift Eklemliliği 
 

Bilindiği gibi çağdaş dilbilimin kurucusu F. de Saussure ve devamında yer alan 

işlevselci akımın önemli ilkelerinden biri de “dilin çift eklemliliği” idi. Birinci 

eklemlilik düzeyi anlambirimler  ikinci eklemlilik düzeyi ise sesbirimler (fonemler) 

olarak kabul edilmiştir. Anlambirimler “gösteren” ve “gösterilenler”i içlerine 

alırken sesbirimler sadece “gösterenler”den ibarettir. Bir bakıma anlambirimler 

en küçük anlamlı birimlerken sesbirimler anlam taşımazlar. Hem anlambirimler 

hem de sesbirimler başka birleşimlerin içinde yer alarak yeni anlamlı birimler 

yaratabilirler. Bu da dillerin sınırlı sayıda sesbirim ve anlambirimle sonsuz 

sayıda sözcük üretmesine imkân tanır. 

 

1.2. KÖKENBİLGİSİ 
 

“Etimoloji sözcüğü Eski Yunanca étümos ‘gerçek’ ve lógos ‘bilgi; mana’ 

sözcüklerinin birleşiminden meydana gelir ve genellikle ‘gerçek anlam’ veya 

‘gerçek anlam bilgisi’ diye açıklanır” (Stachowski, 2011, s.1). Bir dilbilim terimi 

olarak ise, sözcüklerin anlam ve biçimlerinin tarihini ve kökenlerini araştıran 

bilimsel yöntemin adıdır. Kökenbilgisi, tarihsel dilbilimin alt dallarından biridir ve 

etimon (etymon) adı verilen, dildeki ögelerin tarihsel biçimlerini inceler. 

Kısacası, bir dildeki modern biçimlerin, eski dönemlerdeki biçim ve anlam 

özelliklerini araştıran yöntemin adıdır (Crystal, 2008, s.175).  

Kökenbilgisi çalışmaları, bir dile ait ögelerin anlam ve biçim gelişmelerinin yanı 



	
   17	
  

	
  

sıra, aynı kökten gelen dillerdeki sözcükler arasındaki ilişkiyi de inceler. 19. 

yüzyılda karşılaştırmalı dilbilim alanında yapılan artzamanlı çalışmalarla, 

kökenbilgisi araştırmaları da başlamıştır. Genetik dilbilimin inceleme alanları 

olan, akraba diller arasındaki ses ve biçim denklikleri, kopyalamalar, sözcük 

oluşturma süreçleri ile tarihsel ve sosyo-kültürel birikimlerinin incelenmesi, 

kökenbilgisi araştırmalarının içinde yer almaktadır.   

 

1.2.1. Kökenbilgisinin Temel İlkeleri 
 

Kökenbilgisi çalışmalarında uygulanan bazı temel yöntemler mevcuttur. Bu 

yöntemleri uygulayarak sözcüklerin geçmişi hakkında bilgi edinmek 

mümkündür. Ancak bütün sözcükler, bu yöntemlere aynı oranda cevap 

veremeyebilir. Bazı sözcüklerin köken araştırmaları daha kolay yapılabilirken, 

bazıları tarihsel ve karşılaştırmalı dilbilimin yardımıyla açıklanabilir.  

Kökenbilgisi, dilin somut verilerinden yararlanılarak uygulanan tarihsel bir 

yöntemdir. Yazılı olmayan dil dönemlerine ait köken çözümlemeleri yeniden 

yapılandırma olarak adlandırılır. Bu konu, bir sonraki başlıkta açıklanacaktır. 

Kökenbilimin en temel işlevleri, Yılmaz (2007, s.619) tarafından şu şekilde 

sıralanmıştır:  

“Eski metinlerde bulunan ve diyalektler arasında çeşitlenme gösteren 
sözlerin anlam ve biçimleri bu sözlerin geçmişlerine kılavuzluk yapar; 
akraba dillerin sistemli karşılaştırmaları sözlerin en eski biçimlerinin 
tasarlanmasını (rekonstrüksiyon) sağlar; dillerde yaygın olarak görülen 
anlamsal değişme tipleriyle yapılacak karşılaştırmalar, özel bir anlamsal 
değişim için de kanıt oluşturur.” 

Mevcut yöntemler uygulanarak, sözcüğün kökenbilgisine ulaşmak tek başına 

yeterli değildir. Toplumların coğrafyası, kültür tarihi, sosyo-kültürel yapısı, politik 

ve dini geçmişleri hakkında yeterli bilgiye sahip olunmadan yapılan 

çözümlemeler, hatalı sonuçların doğmasına neden olabilir. Bu ve bunun gibi 

birçok ilke ve yöntem çalışmalarda dikkate alınmalıdır. Bir kökenbilim 

çalışmasında izlenmesi gereken başlıca yöntemler şu şekilde sıralabilir: 



	
   18	
  

	
  

• İnsanların dil duygusuyla yaptığı ve bilimsel olmayan çözümlemeler, halk 

etimolojisi (folk etymology) olarak adlandırılır. Stachowski (2011, s.9-21), halk 

etimolojisinin üç önemli özelliğini şöyle sıralar: 1. Yüzeysel benzerliklere, 

çağrışımlara dayanır. Nesnenin ve dilin tarihi ile filolojik bilgiler dikkate alınmaz. 

2. Yöntemsiz ve düzensizdir. Her kelime için ayrı ayrı etimolojik ilgiler, kurallar, 

değişmeler bulunabilir. 3. Sık sık kelimenin bir parçasını ‘açıklar’, öbür parçası 

ise anlamsız kalır. Halk etimolojisi,  tanımından ve özelliklerinden de 

anlaşılacağı üzere, bilimsel değildir.  

• Kökenbilgisi çalışmalarında, kopya sözcüklere dikkat etmek 

gerekmektedir. Bazı sözcükler bir dilden diğer dile tarihi dönemler içinde giriş 

yapmış ve artık yeni dilin kendi ögesi gibi davranmaya başlamış olabilir. Bu 

durumda bu sözcüğün yerli olduğunun düşünülmesi mümkündür. Ancak 

etimoloji yapılırken, bu hatalı düşünce, yanlış sonuçlar çıkmasına neden olabilir. 

Bu tür durumlarda, kökenbilgisi sözlüklerin yanı sıra, bir dilden diğer dile geçen 

kopyaların listelendiği çalışmalardan yararlanılabilir. Türkoloji alanında, A. 

Tietze’nin Anadolu ağızlarındaki Rumca, Slavca, Arapça ve Farsça alıntılara yer 

verdiği Wörterbuch der griechischen, slavischen, arabischen und persischen 

Lehnwörter im anatolischen Türkisch (1999), S. Stachowski’nin Osmanlıcadaki 

Arapça alıntılara yer verdiği Studien über die arabischen Lehnwörter im 

Osmanischen-Türkischen I, II, III (1975, 1981, 1986) ve Osmanlıcadaki Farsça 

alıntılara yer verdiği Yeni Farsça Alıntılar Sözlüğü (1998) gibi yayınlardan 

yararlanılabilir.  

• “Bazı sözcüklerin kopya olduğu tahmin edilebilirken; bu iddiayı 

doğrulayabilecek kanıtlar bulunamayabilir. Örneğin, İngilizce skunk ‘kokarca’ 

sözcüğünün, Algonkiyen dilinden kopyalandığı bilinse de bu dille ilgili hiçbir veri 

bulunmamaktadır. Ancak, diğer akraba dillerde bu sözcüğün olmaması ve Yeni 

Dünyada6 kullanılan bir sözcük olması kopya olduğunu kanıtlamaktadır.” 

(Thomason, 2001, s.91).  

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
6	
   Bu terim gönderme yapılan kaynakta modern, çağdaş dünya anlamında 
kullanılmaktadır.	
  



	
   19	
  

	
  

• Köken çözümlemesi yapılan sözcüğe ait bütün ögelerin (ses, biçim, 

anlam vb.) açıklamasının yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde çözümleme 

yarım kalmış olacaktır.  

• Sözcüklerin anlamlarında gerçekleşen ama net olmayan değişimler 

açıklanırken, kültürel etkenler ve başka dillerde var olan paralel örneklerle 

desteklenmelidir.  

• “Etimoloji bir bilişimsel bilim dalıdır. Onun için, bir kökenbilimcinin vardığı 

sonuçlar, başka bilimlerin sonuçlarına ters düşmez.” (Stachowski, 2011, s.82). 

Türk dillerinin köken araştırması yapılırken, Genel Türk dilleri içinde eskicil 

özellikleri taşıyan dillerden yararlanmak gereklidir. Bu bağlamda Çuvaşça, Altay 

dillerine yakın olması sebebiyle kökenbilgisi ve yeniden yapılandırma 

alanlarında ilk başvurulması gereken Türk dilidir. Çuvaşça, Türk dilleri ve diğer 

Altay dilleri arasında bağ kurması nedeniyle Altayistik çalışmalarının bel kemiği 

durumundadır. Bir diğer eskicil özellikler taşıyan Türk dili Halaçça, Türkçenin 

tarihi dönemlerdeki formlarını göstermesi bakımından önemli bir yere sahiptir. 

Ünlü niceliği üzerine yapılan çalışmalarda Türkmence, Yakutça ve Tuvaca gibi 

diller başvuru kaynağı olarak kullanılır. Bu diller dışında periferik olarak 

adlandırılan ve diğer Türk dillerine oranla daha izole olan Türk dilleri de 

kökenbilgisi ve yeniden yapılandırma çalışmaları için önemli kaynaklardır.  

 

1.3. YENİDEN YAPILANDIRMA 
 

Tarihsel ve karşılaştırmalı dilbilimin bir yöntemi olan yeniden yapılandırma 

(rekonstrüksiyon), dilin, artık var olmayan, erken dönemlerindeki ses ve biçim 

özelliklerinin (ana dildeki ana biçimler) varsayımsal gösterimidir. Yazılı 

metinlerde bulunmayan ses ve biçimlerin tümdengelim yöntemiyle kurulması, 

yeniden yapılandırılmasıdır. Yeniden yapılandırma çalışmaları, yazılı kaynaklar, 

birkaç akraba dil ve bunlar arasında kurulan ses denkliklerine dayanır (Crystal, 

2008, s.405). Bu yöntemle tasarlanan biçimler, hiçbir yazılı kaynakta 

karşılaşılmadığını belirtmek için yıldız (*) işareti ile gösterilir. Yeniden 



	
   20	
  

	
  

yapılandırma sürecinde, akraba olan diller arasında yapılan eşzamanlı 

çalışmalardan alınan verilerle, dilin kayıt altına alınmamış dönemlerine ait ses 

ve biçim özellikleri tasarlanır.  

Yeniden yapılandırma iki farklı yöntemle uygulanır: İlki, iç rekonstrüksiyon 

(internal reconstruction) olarak adlandırılan, bir dilin kendi içinde yapılan ve 

tarihsel özelliklerinin tasarlandığı yöntemdir. İkincisi ise, dış rekonstrüksiyon 

(external reconstruction) olarak adlandırılan ve genetik olarak ilişkili olan diller 

arasında uygulanan yöntemdir. Bu yöntem, özellikle 19. yüzyılda Hint-Avrupa 

dilleri üzerinde uygulanmıştır. Bu dönemde yapılan çalışmalar, yeniden 

yapılandırma çalışmalarına temel oluşturması açısından önemlidir.  

Tarihsel karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarında kullanılan yöntemler arasında, 

yeniden yapılandırma ilk sırada gelmektedir. Yeniden yapılandırma 

çalışmalarında dil evrensellerinden yararlanılarak varsayımsal tarihi dönemler 

ve ana diller yaratılır.  

 

1.3.1. Yeniden Yapılandırmanın Temel İlkeleri 
 

Ortak bir atadan gelen kardeş diller arasındaki ses denkliklerine dayanan bu 

yöntemde, dillerdeki tarihsel ses değişimleri, anlam farklılıkları ve gelişimler 

karşılaştırılır. Karşılaştırmada ortaya çıkan farklılıklar, evrensel dilbilim 

kurallarına göre tarihlendirilir ve ana biçim tasarlanır. Yeniden yapılandırma, 

kalıtsal biçimlerin karşılaştırılmasıyla ana dilin tasarlanması ve ana dilden 

günümüz dillerindeki değişikliklerin saptanması için veri sağlar (Malmkjær, 

2006, s.253). 

Daha önce Karşılaştırmalı Dilbilim başlığı altında söz edilen çoğunluk ilkesi 

kuralı, yeniden yapılandırma ilkelerinden biridir. Modern biçimlerden alınan 

verilerin, çoğunluk ilkesi ve evrensel dilbilim kurallarından yola çıkılarak dilin 

eskicil biçimlerinin tasarlanmasıyla rekonstrüksiyon yöntemi uygulanmış olur.  



	
   21	
  

	
  

Yeniden yapılandırma ile bir dilin sesbilgisel, biçimbilgisel, sözdizimsel ve 

anlambilimsel incemeleri yapılabilir. Tarihsel karşılaştırmalı dilbilim 

çalışmalarında ilk sırada sesbilgisel karşılaştırmalar yapılmıştır. Sesbilgisel 

rekonstrüksiyon temel olarak akraba olduğu düşünülen diller arasındaki 

sesbilgisel değişim ve gelişimlerin saptanmasına dayanmaktadır. Bu temel 

doğrultusunda, sesbilgisel rekonstrüksiyonun temel ilkelerini Koch (2015, 

s.221), şu şekilde sıralamıştır: 

• Akraba olduğu düşünülen diller arasında temel söz varlığı karşılaştırılır. 

Böylece akraba sözcüklerden yola çıkılarak ses denklikleri oluşturulur. 

• Sesbilgisel olarak değişken yapılar tespit edilir. 

• Diller arasındaki her bir ses karşılaştırılarak, ses denklikleri oluşturulur. 

• Denk sesler, bulundukları konuma göre sınıflandırılır.  

• Ana sesbirimlerin gelişimleri, akraba olduğu düşünülen dillerdeki 

biçimleriyle karşılaştırılır. 

• İki ya da daha fazla dilde meydana gelmiş olan aynı değişim, kronolojik 

olarak belirli bir dönemi ifade eder. Gerçekleşen değişimlerin hangi 

zamana ait olduğu belirlenir.  

• Oluşturulan rekonstrüksiyonlu sesbilimsel sistem, eş zamanlı sistemlern 

tipolojileri ile karşılaştırılır. 

• Kardeş dillerdeki biçimlerden yola çıkılarak, bütün sözcüklerin 

rekonstrüksiyonu yapılmalıdır.  

• Oluşturulan ana sözcük listesi, ana dildeki fonotaktik biçimler ve ana 

sesbirimler hakkında bilgi verir.  

Genetik olarak ilişkili olduğu düşünülen diller arasında ses denklikleri 

oluşturulduktan sonra ikinci aşama, biçimbilgisel denkliktir. Sesbilgisel 

rekonstrüksiyona göre, çok daha zor olan bu yöntem için kılavuz niteliğinde 

yayın sayısı da oldukça azdır. Kaynakların görece azlığının yanı sıra, 

biçimbilgisel yapılarda gerçekleşen değişim ve gelişimlerdeki düzensizlikler de 

biçimbilgisel rekonstrüksiyonu sesbilgisel rekonstrüksiyona göre daha 

zorlaştırır. Yaygın kanının aksine, biçimbilgisel rekonstrüksiyon, biçimler 

arasındaki ses denkliklerini tespit etmez. Biçimler kimi zaman anlamsal, 



	
   22	
  

	
  

biçimsel, kimi zaman sesbilgisel değişimler gösterebilir. Bu da bu değişimlerin 

saptanması ve eski biçimlerin tasarlanmasını zorlaştırmaktadır.  

• Biçimbilgisel rekonstrüksiyonda eskicil (archaic) yapılar önemlidir. Bu 

yapılar ana dilin rekonstrüksiyonu için temel alınabilir. 

• Akraba olduğu düşünülen dillerdeki düzensizlikler ve anomaliler 

(anomalous) incelenmelidir. İlişkili diller arasındaki paylaşılan düzensizlikler, 

ana dildeki biçimlere en yakın biçimlerdir. 

• Diller arasındaki düzenli biçimbilgisel denklikler, akrabalığın 

göstergelerinden biridir. Biçim-anlam denkliğinin yanı sıra işlev ve görev denkliği 

de olan yapılar, kökenbirliğine işaret edebilir. 

• Dillerdeki iç rekonstrüksiyonlar, biçimlerin eski sesbilgisel yapılarının 

belirlenmesini sağlar.7  

Tarihsel karşılaştırmalı dilbilimde uygulanan yeniden yapılandırma yönteminde 

sesbilgisel ve biçimbilgisel rekonstrüksiyondan sonra, sözdizimsel 

rekonstrüksiyon (reconstructing syntax) gelmektedir. Bir dilde var olan sözcükler 

ve tümceler, hiyerarşik bir şekilde o dilin yapısını oluşturur. Bu ögeler aynı 

zamanda dilin dilbilgisini de meydana getirmektedirler. Dilin erken dönem 

gramerinin nasıl olduğu ve bunun nasıl modellenebileceği üzerine yapılan 

çalışmalarda, sözdizimsel rekonstrüksiyon yöntemi kullanılır. Eşzamanlı biçim-

işlev (form-function) çiftlerinden yola çıkılarak yapılan çalışmalarla, tarihsel 

biçimlerin rekonstrüksiyonu yapılır. Bu çalışmalarda iki temel amaç vardır: 1. 

Geçmişte konuşulduğu düşünülen dili yeniden yapılandırmak; 2. Bir dilin erken 

dönemlerini yeniden yapılandırarak, dilin değişme mekanizmasını daha iyi 

anlamak. Başlıca neden ikincisidir, yani, sadece dil değişim mekanizmasını 

anlamak değil, aynı zamanda eşzamanlı yapıların gelişim aşamalarını tespit 

etmektir (Barddal ve Eythorsson, 2012, s.5).  

Sözdizimi incelemeleri, diğer karşılaştırma çalışmalarına göre çok daha az 

sayıdadır. Bunda, artzamanlı olarak sözdizimsel yapıların incelenmesindeki 

zorluklar etkilidir. Bu zorluğun nedeni, ses kuralları (sound laws) gibi genel 
	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
7	
  Biçimbilgisel rekonstrüksiyonun bu temel ilkelerinin ayrıntılı incelemesi için Koch’un 
(2015) Reconstruction in Morphology adlı yayınına bakılabilir.  	
  



	
   23	
  

	
  

sözdizimsel kurallar (syntactic laws) olmamasıdır. Bir diğer zorluk nedeni ise, 

sözdizimsel yapıların oldukça tutucu olması ve değişime daha dirençli 

olmasıdır. Özellikle karşılaştırma yapılan dillerin yazılı tarihi çok eski tarihlere 

gitmiyorsa –Altay dilleri gibi- bu tür karşılaştırmalar yapmak oldukça zorlaşır.  

Tarihsel ve karşılaştırmalı dilbilim araştırmacıları için sıklıkla kullanılan bir 

yöntem olan yeniden yapılandırma, varsayımsal bir olgu olduğu için, bilim 

dünyasında tamamen kabul edilen bir yöntem değildir. Kökenbilim 

araştırmalarında uygulanan ve dillerin yazılı tarihinin çok eskiye gitmemesi 

nedeniyle uygulanmak zorunda olan bu yöntem sonucunda ortaya çıkan 

bilgilerin doğruluğunu teyit etmek için yeterli veri bulunmamaktadır. Bu da bu 

bilgilerin ‘bilimsel’liğini kimi araştırmacılara göre tartışmalı hale getirmektedir. 

Örneğin Fischer (2013), “... yeniden inşa edilmiş ana diller gerçek olamayacak 

kadar düzenli ve homojendirler. Yalnızca Esperanto gibi modern yapay diller 

düzenlilik bakımından yeniden inşa edilmiş ana dillerle boy ölçüşebilir, bu da 

yeniden inşanın gerçeklikten ne kadar uzak olduğunu bize göstermektedir... 

Dilin yeniden inşası, ‘gerçek’ dile olsa olsa kısmi bir yaklaşma sağlar, hiçbir 

zaman tam doğal bir ‘dil’ üretmez.” diyerek bu yöntemi desteklemediğini 

belirtmiştir. 

Sonuç olarak, yeniden yapılandırma yöntemi eşzamanlı yapılardan yola 

çıkılarak artzamanlı biçimlerin oluşturulması temeline dayanmaktadır. Bu 

yöntem ile, dilin yazıdan önceki biçimlerinin tasarlanması göreceli olarak 

sağlanır.   

 

1.4. GLOTTOKRONOLOJİ ve LEKSİKOİSTATİSTİK 
	
  

Tarihsel karşılaştırmalı dilbilim ve genetik dilbilim çalışmalarında kullanılan 

temel yöntemlerden olan glottokronoloji (glottochronolgy) ve leksikoistatistik 

(lexicostatistic), temel olarak dillerin tarihlendirilmesinde kullanılmaktadır.  

Arkeoloji biliminde keşfedilen radyoaktif izotopu C14 sayesinde, kazılarda 

ortaya çıkan malzemeler zaman skalasına göre tarihlendirilmektedir. Bu karbon 



	
   24	
  

	
  

testi sayesinde, dünya tarihinde kronolojik sınıflandırma yapılabilmektedir. 

Disiplinlerarası bir bakış açısı ile Swadesh, 1950’li yıllarda bu tekniğin dillerin 

tarihini araştırırken de kullanılabileceğini önermiştir. Bu öneri ile glottokronoloji 

ve leksikoistatistik terimleri, dilbilim literatürüne girmiştir. Glottokronoloji, 

dillerdeki değişim oranları ve dil aileleri içindeki iç ilişkiler üzerine veri sağlarken; 

leksikostatistik, söz varlığının tarihsel gelişimindeki istatistikleri tespit eder 

(Yılmaz, baskıda 2). 

Bu yöntem temel olarak, belli bir sürenin sonunda, dillerdeki temel söz varlığının 

bir kısmının korunduğu düşüncesine dayanmaktadır. Bu görüşe göre, her bin 

yılda korunan sözcük oranı %86’dır. Yani, aynı atadan ayrılan iki kardeş dil, 

1000 yılın ardından ata dildeki temel sözcüklerin %86’sını muhafaza etmeye 

devam eder. Ata dilden ayrılmış bu iki kardeş dil arasındaki söz varlığı denkliği 

ise %70 oranındadır (Comrie, 2009, s.9).  

Glottokronolojinin ikinci bir türü, genetik araştırmalar dışında da 

kullanılmaktadır. Bu tür çalışmalarda, farklı diller arasındaki ses denklikleri ve 

bunların anlamsal bağları araştırılmaktadır. Bu ölçekle, tesadüfi benzerlikler de 

ortaya çıkarılmaktadır. Bu yöntemi uygulamadaki amaç, ilişkili olmayan diller 

arasındaki benzerliklerde bir üst sınır deneysel olarak gözlemlenebilir mi; bu 

benzerliklerin ne kadarı ilişkili olmayan diller arasında paylaşılmaktadır; hangi 

etkenler diller arasındaki bu tesadüfi benzerliklerin oluşmasına yardım 

etmektedir, gibi sorulara cevap vermektir. Bu sorulara bulunabilecek cevaplar, 

akraba diller arasındaki ilişki mesafesini ve ailenin ne kadar eski olduğu 

konularını aydınlatabilecektir (Wichmann, 2010, s.304).  

 

1.5. EVRENSEL DİLBİLİM 
 

Evrensel dilbilim, dünya dillerinde görülen ortaklıkları belirlemeye yönelik bir 

alandır. Sonsuz çeşitliliğin ortasında, dil yetisi nedeniyle bütün diller temelde 

aynı özelliklere sahiptirler. Bu bağlamda, dil evrenselliği teorisi, insan dilinde var 

olması muhtemel veya muhtemel olmayan özelliklere odaklanmaktadır. 



	
   25	
  

	
  

Evrensel dilbilim kuralları, dillerin tarihsel köken sorunları ve ilişkilerinin 

tespitinde kullanılan önemli kurallardır. Tarihsel karşılaştırmalı dilbilim 

yöntemlerinin birçoğu, evrensel dilbilimin kurallarından faydalanmaktadır. Bu 

bağlamda genetik dilbilim çalışmaları için, evrensel dilbilim vazgeçilmezdir.  

Evrensel dilbilimin ilke ve yöntemleri, doğrudan karşılaştırma çalışmalarında 

kullanılmaz. Ancak bu ilkeler tarihsel karşılaştırmalı dilbilim kurallarının 

oluşturulması ve uygulanmasında yardımcı olmaktadır. Örneğin, evrensel olarak 

bir sesin hangi sese değişebileceğini bilmeden, bir sesin tarihsel gelişiminin 

tespit edilebilmesi mümkün değildir.  

Evrensel dilbilim, diller arasında var olabilecek muhtemel değişke sınırlarının 

kurulmasını amaçlar. Böylece diller arasındaki tipolojik ayrımın da yapılmasını 

sağlamaktadır. Bu nedenle evrensel dilbilim ve tipoloji birbiriyle doğrudan 

bağlantılı disiplinlerdir. Örneğin, evrensel dilbilim kurallarına göre, bütün dillerde 

ünlülerin varlığı belirlendiyse, tipolojik olarak dilleri ünlülerin varlığına göre 

sınıflandırmak gereksiz bir çalışma olacaktır. Comrie (2005), evrensel dilbilim ve 

tipolojiyi farklı iki alan olarak değil, bir alanın iki yüzü olarak değerlendirir. Bu 

yargıya uygun olarak Fischer (2013, s.135), dil tipolojisi ve evrenselliklerle ilgili 

şu bilgileri vermektedir: 

“Büyük eğilimler binyıllar süren gelişmelerde kendilerini gösterir. Örneğin bu 
dillerin pek çoğu, çekimli dil türünden (bireşimcilik) izole türe (ayrışımcılık) 
dönüşmüştür; yani proto-dilde, grameri göstermek için kelime sonekleri 
kullanılmış, fakat proto-dilden türeyen dillerde, bu son ekler düşmüş ve 
yerlerine tanımlık ya da edatlara dayanan sabit sözdizim geçmiştir. Hemen 
hemen tüm dil değişimleri döngüseldir, yani diller çekimli, bitişken ya da izole 
dönemler geçirmiştir ve temel niteleme (fiil ekleri), bağlı niteleme 
(özne/nesne ekleri) ve katı sözdizimsel düzen arasında gidip gelmiştir. Mısır 
dili, yaklaşık 3000 yıl içinde, çekimli dilken bitişken dile dönüşmüş, daha 
sonra tekrar çekimli bir dil hale gelmiştir. Bütün dillerin geçirdikleri tipolojik 
döngüler birbirine çok benzer.”  

Yapılan sınıflandırma çalışmalarını evrensel dilbilim veya dil tipolojisi altında 

sınıflandırırken sınırları belirlemek bazen zor olsa da, ulaşılan sonuçlar 

karşılaştırmalı dilbilime katkı sağlamaktadır.  

Dil evrensellikleri, farklı araştırmacılarca çalışılmış ve çok sayıda özellik tespit 

edilmiştir. Tespit edilen bu özellikleri, dört temel bölüme ayırmak mümkündür:  



	
   26	
  

	
  

• Mutlak evrenseller: her dil sisteminde en az üç ünlünün olması, renk 

adlarında siyah ve beyaz bulunması vb. 

• Eğilimsel evrenseller: [p, t, k] süreksiz patlamalı ünsüzlerdir ve başka 

duraklar [p, t, k] mevcut değilse dile eklenemez. Yani bu sesler, kendileri gibi 

ötümsüz ünsüzlerden sonra eklenirler.  

• İçerimsel evrenseller: Koşullara bağlı evrenselliklerdir. Örneğin, kırmızı 

bir renk adı olarak bir dilde mevcutsa o dilde siyah ve beyaz renk adlarının 

olması beklenir.  

• İçerimsel olmayan evrenseller: Herhangi bir ön şartı olmayan 

evrenselliklerdir. Bu nedenle, mutlak ve eğilimsel evrensellikler altında ele 

alınabilirler (Fischer, 2013).  

Evrensel dilbilim çalışmalarında iki farklı yaklaşım vardır: Chomsky yaklaşımı 

(Chomskian approach) ve Greenberg yaklaşımı (Greenberg’s approach). 

Chomsky yaklaşımına göre, bir veya daha fazla dilin ayrıntılı çözümlemesiyle o 

dilin evrensellikleri belirlenir. Dil insanda doğuştan var olan bir yeti olduğu için, 

herhangi bir dilin yüzey yapısı, bütün dillerin paylaştığı özellikleri açıklamak için 

yeterlidir.  

Greenberg yaklaşımı, Chomsky’ninkinden farklı olarak, dünya dillerinden gelen 

geniş çaplı veriler üzerinden kuram oluşturur. Bu kuramın sorunu, dünya 

üzerindeki bütün dillerin kayıt altına alınmamış olması ve dünya üzerinde çok 

fazla dilin bulunmasıdır. Bu nedenle, diller arasında bir seçim yapılması 

gerekmektedir. Bu seçim yapılırken özellikle, farklı dil ailelerinden diller 

seçilmelidir. Çünkü genetik olarak akraba olan diller, evrensel dilbilim kuralları 

dışında da ortaklıklara sahiptirler.  

İdeal olarak, her bir karşılaştırma numunesi 478 dil grubundan oluşmalıdır ve 

her bir grup, ortak atalarından 3.500 yıl önce ayrılmış olan genetik ilişkili dilleri 

içermelidir. Ancak pratikte, numuneler genellikle çok daha küçüktür. Greenberg, 

çalışmasında 30 dilden oluşan bir numune oluşturmuştur. Bu diller, Bask dili, 

Sırpça, Galce, Norveççe, Modern Yunanca, İtalyanca, Fince, Yoruba, Nubia dili, 

Swahili dili, Fulani dili, Masai dili, Songhai dili, Berber dili, Türkçe, İbranice, 



	
   27	
  

	
  

Buruşaski dili, Hindi dili, Kannada dili8, Japonca, Tayca, Birmanya dili, Malayca, 

Maori dili, Loritja dili, Maya dili, Zapotek dili, Quechua dili, Chibcha dili ve 

Guarini dilidir. Greenberg bu diller üzerinde çalışarak 45 dil evrenselliği 

belirlemiştir (Malmkjær, 2006, s.376).  

Yöntem olarak bu iki araştırmacının ismi ön plana çıksa da onların çalışmalarını 

devam ettriren ya da geliştiren birçok araştırmacı mevcuttur. Language 

Universals and Linguistic Typology: Syntax and Morphology (1989) adlı 

çalışmasıyla B. Comrie, Explaning Language Universals (1988) kitabıyla L. A. 

Hawkins, Universal Grammar (1987) çalışmasıyla E. L. Keenan bu isimlerin 

başında gelir. Dillerdeki evrensellik konusunda dilbilim tarihinde iki dönüm 

noktasını yaratan iki dilbilimci vardır: Saussure ve Chomsky. Bu dilbilimcilerin 

biçim-anlam ve derin yapı-yüzey yapı kavramları dilbilimin en önemli 

kavramlarıdır. Bu görüşlerden yola çıkılarak, dünya üzerindeki bütün dillerin 

ortak bir derin yapısının olduğu ancak yüzey yapıda tipolojik farklarının olduğu 

söylenebilir.  

 

1.6. DİL TİPOLOJİSİ 
 

Dil tipolojisi, dillerin coğrafi veya genetik ilişkilerini dikkate almadan, dilbilgisel 

özelliklerine dayalı olarak yapılan sınıflandırma çalışmalarıdır. Tipoloji 

çalışmaları, hangi dillerin nasıl değişebileceği, bu değişim ve çeşitlenmenin 

sınırları ve bunları açıklarken de dilin doğası hakkında bilgiler verir. Her dil, 

yalnızca tek bir sınıf altında ele alınmak zorunda değildir.  

Tipoloji çalışmaları tarihdışı (ahistorical) çalışmalardır. Oysa genetik 

sınıflandırma, tarihsel ve karşılaştırmalı dilbilimin alanına girmektedir. Bu 

nedenle tipoloji çalışmaları, dillerin genetik ilişkileri hakkında bilgi vermez. 

Akraba diller arasındaki tipolojik ortaklıklar, bu dillerin aynı başlık altında 

listelenmesini sağlayabilir. Ancak sınıflandırmada kullanılan ölçüte göre, genetik 

veya coğrafi olarak ilişki içinde olmayan dillerin de aynı listede yer alabileceği 
	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
8	
  Kannada dili, Hindistan’da konuşulan Dravid dil ailesinin üyelerinden biridir. 



	
   28	
  

	
  

unutulmamalıdır. Bu yöntem, doğrudan genetik dilbilim çalışmalarında 

kullanılmamakla birlikte, dillerin tipolojik özelliklerinin bilinmesi, akrabalık 

çalışmalarında bu özelliklere daha dikkatli yaklaşılmasını sağlamaktadır.  

Tipoloji terimi dilbilim literatüründe ilk kez, 1928 yılında düzenlenen I. Slav 

Dilbilimcileri Kongresinde, Praglı dilbilimciler tarafından kullanılmıştır. Bu 

zamana kadar diller çoğunlukla genetik olarak sınıflandırılmıştır. Bu tarihten 

itibaren ise, diller, yalınlayan (isolating) , eklemeli (agglutinating/agglutinative), 

bükünlü (inflecting/ flectional), kaynaşmalı (fusional) ve gövdeleyici 

(polysynthetic/ incorporating) diller başlıkları altında, biçimbilgisel olarak 

sınıflandırılmıştır (Malmkjaer, 2006, s.366).  

Klasik tipoloji, A. W. von Schlegel’in (1818) analitik ve sentetik dillerin ayrımında 

kullandığı biçimbilgisel ölçütlere dayanmaktadır. Klasik Çince gibi analitik 

dillerde, bir cümledeki sözcükler arasındaki dilbilgisel ilişkiler, bağımsız 

sözdizimsel biçimlerce ifade edilmektedir. Sentetik dillerde ise, bu ilişkiler 

biçimbilgisel yapılar tarafından gösterilmektedir. Schlegel, sentetik dilleri 

eklemeli (örn. Türkçe) ve bükünlü (örn. Sanskritçe) olarak ikiye ayırmıştır. Bu 

ayrıma daha sonra, Humboldt (1836), gövdeleyici diller (polysynthesis) terimini 

eklemiştir. Bu terimle, bir sözcüğün bazen özel bir anlam içinde, birden fazla 

sözcük köküyle birleşmesini sağlayan diller kast edilmektedir (örn. Iroquoian 

‘İroki dili’). Dil tipolojisinin bu erken döneminde, diller hakkında, bükünlü dillerin 

eklemeli dillerden daha gelişmiş olduğu gibi hatalı yargılara varılmıştır. Ancak 

daha sonra yapılan çalışmalarla, bu geleneksel görüşün, dilin temel ögeleri 

(hece, morfem, sözcük, ses uyumu gibi) üzerindeki teorik bilgilerden yoksun 

olduğu anlaşılmıştır (Bussmann, 1998, s.655).  

Sözdizimsel tipoloji yaklaşımı, çoğunlukla Greenberg’in sözdizimsel türler 

üzerine yaptığı çalışmalara dayanmakla birlikte alanın diğer önemli 

çalışmalarının başlıcaları, Altmann ve Lehfeldt’in Allgemeine Sprachtypologie: 

Prinzipien und Messverfahren (1973), Lehmann’ın Syntactic Typology (1978) ve 

Language Typology (1987), Vennemann’ın Agglutination- Isolation- Flexion: zur 

Stimmigkeit typologischer (1982), Comrie’nin Language Universals and 

Language Typology (1981) adlı çalışmalardır. Elektronik ortamda hazırlanmış 



	
   29	
  

	
  

ve en kapsamlı tipoloji çalışması olan The World Atlas of Language Structure 

(WALS) bir diğer önemli çalışmadır. Bu çalışmada, 2679 dil üzerinde 

sesbilgisel, dilbilgisel ve sözlüksel açılardan tipoloji sınıflandırmaları yapılmıştır. 

Veritabanındaki diller, genetik sınıflandırma, 100 dil numunesi ve 200 dil 

numunesinin incelendiği stoklar şeklinde sıralanmıştır.9 Nadir Engin Uzun’un 

Wals Yapabilir miyiz? (2012/yayımlanmamış) ve Wals-tabanlı Tipolojik 

Sıralamalar İçin Bir Öneri (2012) bildirileri, bu veritabanı üzerine Türkiye’de 

yapılmış akademik çalışmalardır.  

 

1.7. DİL İLİŞKİLERİ 
	
  

Küreselleşmenin doğal bir sonucu olarak, dünya üzerinde tek dilli toplumların 

sayısı giderek azalmaktadır. Bir toplumun, Amazon’daki yerli kabileleri gibi izole 

bir hayat yaşamadığı sürece, başka bir dille etkileşmemesi pek mümkün 

görünmemektedir. Özellikle İngilizce gibi lingua franca/hakim dil olan dillerin 

dünya toplumları üzerindeki etkisinin büyüklüğü düşünülürse, tek dilli 

(monolingual) insanların oranının da ne kadar düşük olduğuve olacağı tahmin 

edilebilir. Toplumlardaki iki dillilik (bilingualism) ve çok dillilik (multilingualism) 

oranları arttıkça, diller ilişki içinde oldukları dillere benzeme yönünde gelişme 

gösterecektir. Öyle ki, Crystal’a (1997) göre, önümüzdeki yüzyıl içinde bugün 

var olan yaklaşık 6000 dilin %80’inin yok olması beklenmektedir.  

Coğrafi, ekonomik ve sosyal ilişkiler, dil ilişkisine neden olmaktadır. Bu 

etkenlerden en önemlisi, coğrafi yakınlıktır. Ortak yaşam alanlarında karşı 

karşıya gelen farklı toplumlar arasındaki kültürel, ticari ve sosyal alışverişler, bu 

toplumların dillerinin de etkileşimine neden olmaktadır. Diller arasındaki bu ilişki, 

alan veya alan dışı araştırmacıların dikkatini çekmiş ve bu nedenle farklı 

görüşler ortaya çıkmıştır. Bu görüşler, popüler tartışmalardan bilimsel 

çalışmalara kadar geniş bir yelpaze oluşturur. Bugüne kadar yapılan bilimsel 

çalışmalarda diller arasındaki etkileşimin sonucu olan kopyalamalar için, 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
9	
  Bu veritabanının resmi web sayfası www.wals.info şeklindedir.	
  



	
   30	
  

	
  

ödünçleme (borrowing), transfer/geçiş (transfer), alıntılama (switching), karışma 

(interference), dil karışması (language mixing), birleşme/entegrasyon 

(integration) ve  yer değiştirme (substitution)  gibi terimler kullanılmaktaydı. 

Ancak Johanson (2002b, s.288), bu terminolojinin belirsiz ve yanlış anlamalara 

açık olduğunu savunur. Ona göre, yaşanan etkileşimi ve sonuçlarını en iyi 

anlatan terim kod kopyalamadır (code-copying).  

Kopyalama terimini kullanan Johanson’a göre, dil ilişkilerinde hiç bir öge 

ödünçlenemez veya alıntılanamaz. Bunun nedeni verici dildeki ögenin, alıcı 

dilde aynen korunmasının mümkün olmamasıdır. Bu tür kopyalamalarda 

kopyalanan öge, alıcı dile uyum sağlayarak verici dildeki biçiminden sesbilgisel, 

biçimbilgisel, anlambilgisel ve sözdizimsel farklılıklar gösterir. Bu bakış 

açısından yola çıkıldığında da yaşanan bu dil olayına kopyalama demek daha 

doğru bir ifadedir. Yine aynı çalışmada kopyalama türleri, genel ve seçilmiş 

kopyalar olarak ikiye ayrılmıştır. Her iki kopyalama türünün birlikte gerçekleştiği 

durumlar için ise karışık kopyalama terimi önerilmektedir.10  

Toplum düzeyindeki baskınlığın, dilin baskınlığına da neden olduğu takip 

edilebilir bir durumdur. Diller arasındaki hiyerarşide bir dili diğeri karşısında 

daha baskın yapan nedenlerin başında, dilin konuşur sayısı, dilin ait olduğu 

toplumun ekonomik üstünlüğü, siyasal, politik ve dinsel nedenler, bilimsel ve 

kültürel öncülük gibi prestij sağlayan unsurlar sayılabilir. Ancak bunun dışında 

dilbilimsel nedenlere bağlı görece çekicilik de dil ilişkilerinde önemli bir olgudur. 

Bu konuda Johanson’un (2007, s.61-2) düşünceleri açıklayıcı olacaktır; 

“Uzun zamandır, önemli ölçüde benzer, genel A ve B yapılarının ilişki 
kaynaklı etkiyi kolaylaştırdığı tahmin edilmektedir. Tipolojik yakınlık hem 
ödünçleme hem de karışma için önemli görünmektedir. Tipolojik benzerlik 
bu yüzden kopyalamayı kolaylaştırmaktadır, çünkü sürecin kendisi, 
söylendiği gibi, (subjektif olarak) diller arası eşdeğerliğin tespitine 
dayanıyor. Örnek alınan B ögeleri belli özellikleri açısından A ögeleriyle 
özdeşleştirilmektedir. Fonolojide, morfolojide, semantik ve sentaksa yakın 
A karşılıklarına sahip görünen B unsurlarının tercihen kopyalandıkları sık 
sık gözlenmektedir. Her şeyden önce kopyalama ‘ortak’ yüzeysel yapılar 
çerçevesinde kolaylaştırılmıştır. A ve B’de, bir parça örtüşen birleşme 
kalıpları, A çerçevesine B kopyalarının eklenmesi için eşdeğer pozisyonlar 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
10	
  Ayrıntılı bilgi için Johanson’a (2007) bakınız.	
  



	
   31	
  

	
  

yaratırlar. Diller arasında tipolojik farkların çok olması durumunda, 
eklenmeye adeta davetiye çıkaran pek az eşdeğer pozisyon vardır.”  

Bu alıntıdan da anlaşılacağı üzere (ayr. bkz. Siemund, 2008), aynı tipolojik 

gruptan olan dillerde etkileşim yani kopyalama tipolojik farklılıkları olan dillere 

göre daha kolay olacaktır. Altay dilleri birçok tipolojik başlık altında benzerlik 

gösteren dillerdir. Bu durum da yine teoriyi reddeden araştırmacıların genetik 

ilişkiyi kabul etmemesine neden olmaktadır. Bu görüşe Johanson’un (2007, 

s.130) sözleri örnek gösterilebilir:  

“Mesela akrabalıkları ispat edilmiş olarak görülemeyecek durumdaki 
Japonca ile Korece, bugün birbirlerine çok benzer durumda olup tipik 
“Ural-Altayca” sentaks özelliklerine sahip iseler de bu durum söz konusu 
iki dil ile Tunguzca ve Moğolcanın (muhtemelen Gilyakçanın) eski türleri 
arasında var olan eski kıtasal ilişkinin sonucunu teşkil ediyor olabilir.”   

T’sou (2001), Johanson’un söylediklerine paralel olarak Japonca ve Çince 

arasındaki dil ilişkisini incelemiştir. Ona göre,  ilişki içindeki diller arasında 

sesbilgisel olarak uyarlanmış sözcüksel kopyalamalar Sınırlı Yakınlaşma 

(narrow approach) olarak adlandırılır. Sesbilimsel benzerlikler olmadan 

gerçekleşen daha geniş çaplı kopyalamalar ise, genel yakınlaşma (broad 

approach) olarak adlandırılmalıdır. Kültürel ilişki ve kültürel yayılmanın dil 

ilişkilerine olan etkisi üzerine yoğunlaşan T’sou, kopyalanan sözcükler için 

sözlüksel ithalat (lexical importation) terimini önermektedir. Sözlüksel ithalat, dil 

ilişkilerinde ilk aşamadır. Devam eden ilişkiler sonucunda iki dillilik ortaya 

çıkacaktır. Bu çalışma, dil ilişkilerinin katmanlarını örneklerle göstermesi 

dolayısıyla oldukça aydınlatıcı bilgiler içermektedir. Yoğun dil ilişkisine bağlı dil 

ölümlerine ise, Han Çincesi tarafından Mançuca ve diğer Tunguz dilleri 

tarafından asimile edilen Kitan dili örnek gösterilir.  

Dil ilişkileri dünya üzerindeki bütün diller için genel bir durum olduğu halde; 

ilişkinin boyutu, yoğunluğu ve sıklığı toplumlara göre değişiklik göstermektedir. 

Dil ilişkilerinde en zayıf halkanın yalnızca konuşma dili olarak kullanılan diller 

olduğu bir gerçektir. Dilin iç özellikleri dışında diğer büyük etkenler ise, dili 

kullanan toplumun içinde bulunduğu durumdur. Kültürel, askeri, siyasal, 



	
   32	
  

	
  

ekonomik, ticari ve bilimsel açıdan geride olan toplumların dilleri, güçlü 

toplumların dilleri karşısında tehdit altındadır.  

Ancak bu baskın dillerin dahi, başka dillerden etkilendiği unutulmamalıdır. 

Örneğin, İngilizce konuşurları –özellikle Amerikalı İngilizce konuşurları-, iki dil 

öğrenimi konusunda dünya toplumlarının gerisindedir. Bunun nedeni ana dilleri 

olan İngilizcenin lingua franka olması ve dünyanın en ücra köşelerinde bile 

dillerinin kullanılması ve/veya öğrenilmesidir. İngilizcenin diğer dillerden 

kopyaladığı dilbilgisel ögeler ise ülke içindeki göçmen politikasıyla ilgilidir. 

Ülkeye iltica eden bireylerin ülkeye getirdikleri kültürel ögeler, İngilizcenin 

etkilenmesine neden olmuştur.  

Bugün dünya dilleri üzerinde baskın olan İngilizceye artzamanlı olarak 

baktığımızda “söz varlığının %75’nin kopya sözcüklerden oluştuğunu ve bu 

kopya sözcüklerin çoğunluğunun da Fransızca ve Latince sözcükler olduğunu 

görürüz. Bu alıntı sözcüklerin büyük bir kısmı, 1066 yılında Normandiyaların 

İngiltere’yi kuşatması sırasında dile girmiştir.” (Thomason, 2011, s.10). 

Dil ilişkileri üzerine yapılan çalışmalar, dünya üzerinde başka bir dil ile 

etkileşime girmemiş dil sayısının yok denecek kadar az olduğunu 

göstermektedir. Bu etkileşim çoğunlukla baskın dilin zayıf olana etkisi şeklinde 

gerçekleşse de karşılıklı alışverişin örnekleri de oldukça fazladır. Dillerin ilişki 

sınırları genişledikçe ve bu dillerin kullanıcısı olan toplumlardan biri diğerinin 

karşısında üstünlük kazandığında –politika, din, nüfus, ekonomi, bilim, teknoloji, 

sosyo-kültürel etkenler vd.- geride olan dilin asimile olarak zayıflaması bazen de 

hâkim dilin içinde yok olup gitmesi muhtemeldir.  

Dil ilişkilerinden kaynaklanan kopyalamaların izlerini günümüzde takip etmek 

kolaydır. Eşzamanlı çalışmalar, ilişkinin boyutlarını, katmanlarını ve ne zaman 

gerçekleştiğini kolaylıkla söyleyebilmektedir. Ancak bu durum, artzamanlı 

çalışmalara gelindiğinde oldukça zorlayıcıdır. İlişki içindeki dillerin yazılı tarihinin 

çok eskilere gidememesi, sözlüklerinin olmaması ya da yetersiz olması diller 

arasındaki ilişkinin izlenmesini zorlaştırır. Özellikle çok uzun süreli ilişkilerde 

katmanlar o kadar üst üste binmiştir ki, diller birbirinden kopyalar almaktan 



	
   33	
  

	
  

öteye geçip, birbirine benzemeye başlamışlardır. Bu durumdaki diller arasında 

bulunan yoğun paralelliklerin, bu dilleri genetik olarak ilişkili gibi göstermesi 

doğaldır. Bu tip ilişkiler sonucu oluşan dil birliklerini aile olarak kabul etmek 

dilbilimsel açıdan yanlış olmayacaktır. Tespit edilemeyen ilişki dönemleri ve 

açıklanamayan ilişki katmanları üzerine yeni veriler sağlayabilecek keşifler -

arkeolojik veya teknolojik gelişmeler açısından- gerçekleşmediği sürece bu diller 

akraba olarak kabul edilebilir. Tarihin bilinmeyen bir döneminde, tespit 

edilemeyecek ve bilimsel olarak kanıtlanamayacak olan bir dil ilişkisi varsayımı 

nedeniyle dilleri akraba değil, ilişki dili olarak kabul etmeyi de bilimsel açıdan 

hatalı sayan araştırmacılar bulunmaktadır. 

 

1.7.1. Picin ve Kreoller 
	
  

Picin ve kreoller oluşma şekilleri sebebiyle akrabalık çalışmaları içinde önemli 

bir yere sahiptirler. Bu dillerin oluşma evreleri, dil ailelerinin oluşma 

aşamalarıyla benzerlik göstermektedir. Özellikle bölgesel tipoloji ve uzun süreli 

komşuluk ilişkisi içinde olan dillerin zaman içinde nasıl birbirine benzeyebileceği 

konusunda, kreoller kılavuz niteliğindedir.  

İlişki içindeki diller, karşılaştıkları dillerden sesbilgisel, biçimbilgisel, 

anlambilgisel, sözdizimsel veya söz varlığı katmanlarında kodlar kopyalayarak 

gelişirler. Ancak dil ilişkilerinde bambaşka bir boyut daha vardır. Yine benzer 

nedenlerle ancak çoğunlukla ticari ve ekonomik nedenlerle baskın dil ile 

karşılaşmış olan zayıf dilin iletişim amaçlı geliştirdiği ikincil diller, dil 

ilişkilerindeki bir başka olgudur.  

Bu tarz ikincil diller üzerindeki baskın diller/hakim diller lingua franka olarak 

adlandırılır. Bugün dünya çapındaki lingua frankaların İngilizce, Çince gibi diller 

olduğu herkesçe bilinmektedir. Ancak her ilişki içinde, genellikle baskın bir dil 

yani o ilişkinin bir lingua frankası mevcuttur.  

Doğal dillerin yanı sıra farklı nedenlerle oluşmuş ikincil diller, picin (pidgin) ve 



	
   34	
  

	
  

kreol (creol) olarak adlandırılmaktadır. Oluşumları gereği bir ailenin üyesi veya 

ana dili olmayan bu diller, farklı dilleri konuşan ve birbirleriyle iletişim kurmak 

zorunda kalan toplulukların, baskın olan dilden yola çıkarak oluşturdukları ve 

picin olarak adlandırılan yeni bir dildirler. Özellikle ekonomik ve ticari nedenlerle 

iletişim kurmak zorunda kalan topluluklarda, baskın olan dil, diğer topluluk 

tarafından uyarlanarak yeni bir görünüm kazanır. Picinlerin oluşabilmesi için, iki 

farklı dilin karşı karşıya gelmesi ve bu dilleri kullanan insanların ortak bir iletişim 

dilinin olmaması gerekmektedir. Bu ihtiyaçtan doğan picinler, sosyal, ekonomik 

veya politik nedenlerle birbirinin dilini bilmeyen grupların yeni bir dil 

oluşturmasıyla ortaya çıkar.  

İki grubun karşı karşıya gelmesiyle oluşan picinler, bir toplumun ana dili değil; 

aksine ikinci (ya da üçüncü, dördüncü vb.) konuşma dilidir. Bu nedenle de doğal 

dillere oranla çok daha az dilbilimsel malzemeye sahiptirler. Özellikle 

biçimbilgisel yapılar son derece sadeleşmiştir.  

Literatürde ticaret dili, temas dili, karma dil, karışım dil gibi adlarla anılan bu dil, 

konuşurların ihtiyacına cevap vermekle birlikte, dilin özgün biçiminin bozulmuş 

halidir. Yaratılan bu yeni dil, kaynak dil ile karşılaştırıldığında, gramer kuralları 

bozulmuş, söz varlığı daralmış görünür. Ancak bu durum, bu dillerin yetersiz 

olduğunu göstermez. Bu dilleri ele alırken, iletişim ihtiyacıyla ve belirli konulara 

–özellikle ticaret- değinmek üzere oluşturulduklarını unutmamak gerekir. Aksi 

takdirde bu diller, yetersiz dil, bebek dili, yabancı konuşması, bozuk konuşma 

gibi hatalı adlandırmalara maruz kalır. Bu diller, içinde bulunulan 

ortamın/kültürün ihtiyacını karşılamak üzere ortaya çıkmıştır; sanat, kültür, bilim 

gibi üst seviye bir ihtiyaçtan doğan diller değildirler. Bu nedenle de içinde 

bulundukları ortam için yeterli dillerdir. Kaynak dilin geçirdiği değişiklik örnek 

üzerinde daha açık görünecektir; 

 The poor people ate only patatoes. “Fakir insanlar sadece patates yedi.” 

(Kaynak dil -> İngilizce) 

 da pua pipl awl poteito it (Picin Dil -> Hawaii Picin İngilizcesi) (Demirci, 

2004, s.45).  



	
   35	
  

	
  

Örnekten anlaşılacağı üzere, cümle yapısının bozulmasının yanı sıra birçok ses 

ve ek kaybı söz konusudur. Cümle yapısındaki bozulmanın nedeni, konuşurun, 

öğrendiği yeni dilin sözcüklerini, ana dilindeki sözdizim yapısına göre 

sıralamasıdır. Picin dillerde, edinilen yeni dilin söz varlığının kısıtlı olması ve 

yeni dile hakimiyetin zayıf olmasından dolayı ana dilinden sözcük kullanma, ana 

dilin gramer kurallarına uyarlama gibi eğilimler yaygındır. Bu durum ikinci dil 

öğrenimi sırasında da gözlemlenen bir durumdur. Özellikle tipolojik olarak farklı 

olan ikinci dilin edinimi esnasında, farklı dilbilgisel özellikler, öğrenimi zorlaştırır. 

Örneğin, ana dili Türkçe olan bir konuşuru, Almanca öğrenimi sırasında en çok 

zorlayan özellik dilbilgisel cinsiyettir. Sözcüklerde cinsiyet kimliği olmayan 

Türkçe konuşuru için Almanca die tasche ‘çanta’ sözcüğünün dişil olduğunu 

öğrenmek çok zordur. Bunun sebebi, konuşurun iki dil arasında dilbilgisel 

eşleşme kuramamasıdır. Aynı şekilde oluşturulan picin dillerde, ana dildeki 

gramer yapılarıyla uyuşmayan dilbilgisel ögeler ilk vazgeçilenlerdir.  

İletişim ihtiyacını karşılamak üzere ortaya çıkan picin dilinin, bir sonraki nesle 

aktarılmasıyla ortaya çıkan dil ise kreol olarak adlandırılmaktadır. Picinler ana 

dili olduğu anda kreolleşme (creolization) başlar. Ana dil olan kreoller, picinlere 

göre daha zengin bir söz varlığına sahiptir ve grameri de daha gelişmiştir. Picin 

ve bundan doğmuş olan kreoller, genellikle gelir seviyesi düşük toplumların 

yaşadığı sömürge ülkeleri, kıyı ülkeleri ya da yoğun ticari ilişkilerin olduğu ada 

ülkelerinde yaygındır. Kullanıcıları tarafından yaratılan kreoller, dillerden 

yalnızca birinin dilbilgisel özeliklerini değil; genellikle her iki dilin de farklı yapısal 

özelliklerini alırlar (Fischer, 2013, s.181-2). 

Bugün dünya üzerinde birçok kreol dil bulunmakla birlikte, en iyi örnek Jamaika 

İngilizcesi olarak gösterilebilir. Bu dil dünya üzerinde konuşulan kreoller 

arasında en yaygın olanıdır. Bu tanınmışlık Jamaika İngilizcesiyle üretilen 

müziklerle olmuştur. Öyle ki, Jamaika Rap müziği dünya müzik türleri arasına 

girmiştir. Afro-Amerikan İngilizcesi, ticaret sebebiyle gelişen Çince-İngilizce 

karışımı diller de bunlara örnektir. Ticari ilişkiler nedeniyle gelişmiş Chinglish ve 

sömürge ülkeleriyle ilişki sonucu gelişmiş Spanglish, bugün o kadar yaygındır 

ki, filmlerde bu dillerde alt yazılar hazırlanmaktadır. İngilizcenin Japonca 



	
   36	
  

	
  

üzerindeki yoğun etkisiyle oluşmuş Engrish de bu dillerden biridir. Bu dil 

adlarıyla internette yapılacak aramalarda sayısız veri bulunmaktadır.  

Dil ilişkisi sonucu ortaya çıkan dil, eski dilin devamı değil yeni bir dildir ve bu 

nedenle bir dil ailesinin üyesi değildir. Bununla birlikte, diğer dillerle tarihi bir 

ilişkisi olduğu söylenebilir. Picinlerin ilk nerede ve ne zaman oluştuğunu 

söylemek mümkün değildir. Ancak tarihte lingua franka olmalarıyla ünlü diller 

vardır. Örneğin, 1095’ten 15. yüzyılın ortalarına kadar Haçlı Seferleri sırasında 

kullanılan İtalyanca ağırlıklı picin dili bunlardan biridir. Elbette bir lingua 

frankanın varlığı, picin ve kreollerin varlığını ispatlamaz. Kayıtlara geçen ilk picin 

dili, 11. yüzyıl İspanyasında Arapçanın baskın dil olarak oluşturduğu karma 

dildir (Thomason, 2001, s.163). Türk dünyası tarafına baktığımızda 14. yüzyılda 

yazıldığı tahmin edilen Codex Cumanicus’un ticari nedenlerle oluşturulmuş dili 

de benzer özellikler göstermektedir. Kıpçak Türkçesi, Almanca ve İtalyanca 

sözcük listeleri ve Hristiyanlara ait ilahilerin dili, picin örneği olarak gösterilebilir. 

Ama devamında bu dillerin karışımından meydana gelmiş bir dil örneğinin 

bulunmaması kreol dilinin oluşmadığını gösterir. 

Johanson (2002c, s.249), 19. yüzyılın karşılaştırmalı dilbilim araştırmacılarının 

söylediği, dil canlı bir varlıktır; doğar, büyür ve ölür, düşüncesinin artık 

geleneksel olduğunu ve bu popüler görüşün doğru biçiminin, dış etkenlere 

maruz kalan dilin uzun bir süreç içinde bozularak öldüğü olduğunu söyler. 

Ancak bu görüşün içerdiği olumsuz anlam bir tarafa, kod-kopyalamanın dili 

zenginleştirme gibi olumlu özelliklerinin de olduğu bir gerçektir. Ayrıca hiçbir 

dille ilişki içinde bulunmamış izole dillerde dahi ölümler gerçekleşebilir. Bu da dil 

ölümlerine yalnızca kopyalamanın neden olduğu düşüncesine karşıt bir 

görüştür. Johanson’a göre, kod kopyalamalar dillerin ölümüne neden olmaz, 

dillerin ölme nedeni bir sonraki nesle aktarılmamasıdır. Bu görüşü Thomason da 

(2001) desteklerken, Cook (1989, s.253), “Ölen dillerde ortaya çıkan 

varyasyonlaşma, nicelik ve tür bakımından sağlıklı bir dildekinden daha fazladır. 

Alt-biçimbirim küçülmesi ve sesbirimsel birleşmeyi de kapsayan hece 

daralmasıyla yani sadeleşmeyle oluşan varyasyonlar, dil ölümü (ve 

picinleşmenin) en karakteristik özelliğidir.” demektedir. Bu durumda, diller, 



	
   37	
  

	
  

kullanılmamaya başladığında ya da başka bir dil ile yer değiştirmeye 

başladığında ölmektedir.  

Yine Johanson’un (2002c) makalesinde, diller arasındaki yoğun ilişkinin, bu 

diller arasında yeni bir dil ailesi oluşmasına neden olabildiği vurgulanır. Bu 

ikincil kardeş diller arasındaki denkliklerde, yerel ve kopya yapıların ayrımını 

yapmak çok zordur. Bu da bu dillerin kardeş diller gibi görünmesine sebep olur. 

Özelikle büyük biçim-sözdizimsel kopyalamalar, birleşimsel özellikler 

(combinational properties) ve işlevleri bu ayrımın yapılmasını daha da 

zorlaştırır. Yine de, geleneksel genetik ilişki modellemesine göre, karışım dillerin 

genetik sınıflandırmasını yapmak mümkün değildir. Çünkü bu diller, tek bir 

koddan türememiştir. Bu dillerin birden fazla ailesi vardır.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



	
   38	
  

	
  

2. BÖLÜM  

 DİL AKRABALIĞI ve AKRABALIK ÖLÇÜTLERİ 
 

 

The greater the degree of linguistic differentiation within a 

stock, the greater the period of time that must be 

assumed for the development of such differentiation.11 

Edward Sapir, 1915 

 

Dillerin akraba olabileceği üzerine düşünceler, tarihin çok eski zamanlarına 

kadar uzanmaktadır. Dillerin kökeni ve akrabalığı, skolastik düşünceden analitik 

düşünce evresine kadar bütün düşünce sistemlerinde, insanların dikkatini çeken 

bir konudur. Düşünür ve araştırmacıların dillerin kökenini araştırırken diller 

arasında keşfettikleri benzerlikler, akrabalık çalışmalarının başlamasına neden 

olmuştur. 

Diller arasındaki ilişkinin farklı türleri mevcuttur. Diller genetik ilişki, bölgesel 

tipoloji, coğrafi ve kültürel ortaklık, uzun süreli ilişki sonucu ikincil akrabalık gibi 

farklı boyutlarda ilişki içindedirler. Bu ilişkinin türünü tespit etmek ve incelemek 

için diller arasında farklı boyutlarda karşılaştırma çalışmaları yapılır. Ancak 

dillerin karmaşık bir yapıda olması, bu tür hipotezlerin kurulmasını zorlaştırır. 

Her dilin biçimbilgisel, sesbilgisel, sözdizimsel yapıları ve gramerleri farklıdır. 

Akrabalık çalışmaları iki temel koldan ilerlemektedir. İlki genetik dilbilim için 

yöntem ve ilkelerin belirlendiği ve araştırıldığı kuramsal çalışmalar; ikincisi ise 

belirli diller arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışan uygulamalı, tarihsel 

karşılaştırmalı dilbilim çalışmaları. Bu çalışmada, akrabalık konusu kuramsal 

olarak ele alınırken, örneklerde karşılaştırmalı çalışmaların verilerinden 

	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  
11	
  Bir grup içindeki dilbilimsel farklılaşma derecesi ne kadar büyükse, bu farklılaşmanın 
gerçekleşebileceği zaman dilimi de o kadar büyüktür. 
 



	
   39	
  

	
  

yararlanılmıştır. Akrabalık çalışmalarında ne tür ölçütler kullanılabilir, Altay dilleri 

bu ölçütlere nasıl ve ne kadar cevap verebilmekte, gibi sorular bu çalışmanın 

temelini oluşturmaktadır. Çalışmanın bu temel bölümünde kuramın esasları 

açıklanmıştır. İlk olarak kuramın tarihi süreçte ele alınışı, alanın önemli 

araştırmacıları, çalışmaları ve görüşler anlatılmıştır. Devamında dillerin 

akrabalığını belirleyen ölçütler alt başlıklar olarak verilmiş ve ayrıntılı bir biçimde 

açıklanmaya çalışılmıştır.  

Bu araştırmada dil akrabalığı konusunun ele alınmasında, Türkoloji alanında bu 

konu üzerine yapılan çalışmaların sınırlı olması rol oynamıştır. Altayistik 

alanında uygulamalı çalışmalar yapılabilmesi için yalnızca Türk dilleri değil, 

diğer Altay dilleri üzerinde de dil hakimiyetinin oldukça fazla olması 

gerekmektedir. Bu hakimiyetin sağlanabilmesi için de Türkoloji ve Altayistik 

alanlarında uzun zaman çalışmak gereklidir. Bütün bu nedenler bu çalışmada 

teorik bir yaklaşımın tercih edilme nedenidir.  

Kuramsal ve uygulamalı çalışmalar birbirini destekleyen çalışmalardır. 

Johanson’un (2002d) belirttiği gibi, “Ampirik ve teorik araştırmalar birbirinin 

tamamlayıcısıdır”. Teorik çalışmalar, alandan derlenen bilgilerin 

karşılaştırılmasını, teorik bir yöntemle ele alınmasını, verilerin işlenmesini ve bir 

sonuca bağlanmasını sağlar. “Genel ve karşılaştırmalı tipolojik ve genetik 

sorunlar üzerindeki çalışmalar için teorik çerçeve çok önemlidir” diyen 

Johanson’un belirttiği üzere, bu çalışmada da, Altayistik alanında var olan 

veriler, teorik bir çerçevede ele alınmıştır.  

 

2.1. LİTERATÜR ÖZETİ  
 

Dilin yazıya dökülmesinden çok daha önce, insanoğlu skolastik bir bakış 

açısıyla, dilin ve yazının insanlara doğaüstü yollarla bahşedildiğini 

düşünmekteydi. Bu görüş, yalnızca belirli bir toplum veya dini öğretide değil, 

dünya üzerindeki birçok kültürde geçerliydi. Çin kültüründe, bir su 

kaplumbağası, sırtındaki çizgili şekillerde yazının sırrını taşıyarak imparatora 



	
   40	
  

	
  

yazıyı öğretirken; Babillerde, yarı balık yarı insan olan bir deniz canavarı, 

insanlara yazıyı öğretmiştir.  Hint kültüründe Vak, Mısır kültüründe ise Tot gibi  

tanrılar, insanlığa dili getirmiştir. Günümüzde toplumlar üzerinde etkisi devam 

etmekte olan büyük dinlerde de, benzer bir şekilde dil ve yazı bilgisi tanrısal 

nedenlere bağlanmaktadır. 

Beklenildiği üzere, dini bakış açısı dilin kökenini tanrısal nedenlere 

bağlamaktadır. Bu skolastik düşünce boyutundan felsefi düşünce düzlemine 

geçişle birlikte, dil olgusu üzerine bilimsel düzeyde ilk fikirler ortaya çıkmaya 

başlamıştır. Dünyada bilinen ilk dilbilgisi çalışmaları, Hindistan’da MÖ 800-150 

yılları arasında kaydedilmiş olan Vedaları korumak amacıyla yapılmıştır. İlk 

dilbilgisi çalışması, MÖ 600-300 yılları arasında yazılmış olan Sanskritçe 

dilbilgisidir. Yani ilk dilbilgisi çalışmaları batıda değil, Hindistan’da başlamıştır. 

Batıda ilk dil çalışmalar