HACETTEPE ÜNĠVERSĠTESĠ EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ SANAT TARĠHĠ BÖLÜMÜ SAFRANBOLU KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA KÜLLĠYESĠ TEZ DANIġMANI Yrd. Doç. Dr. FATĠH MÜDERRĠSOĞLU HAZIRLAYAN MURAT PAKSOY LĠSANS TEZĠ ANKARA, 2013 ÖZET Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi, Köprülü Mehmet PaĢa tarafından camiye gönderilen el yazması kurandan öğrenildiğine göre 1661 yılında ibadete açılmıĢtır. Külliye Karabük ilinin Safranbolu ilçesi, eski çarĢı ya da kıĢlık bölgesi olarak nitelendirilen yerde yapılmıĢtır. Mimarı kesin olarak bilinmemektedir. Ġstanbul‟dan gelen gezici mimarlar tarafından yapıldığını düĢünmekteyiz. Özgününde Külliye; cami, medrese, arasta ve çeĢme birimlerinden oluĢmaktadır. Ne yazık ki medrese günümüze gelememiĢ, medresenin yerinde bugün çay bahçesini görmekteyiz. Külliyenin ana yapısı camidir. Tek mekânlı ve üzeri kubbe ile örtülmüĢ ibadet mekânın yanında arastası yer almaktadır. Külliyeye daha sonra muvakkıthane, abdest alma mekânı, güneĢ saati ve tuvalet yapıları eklenmiĢtir. Külliye birimleri ( medrese hariç ) iĢlerliklerini günümüzde korumaktadırlar. Ġlçe son yılların turistlik yerlerinden biri haline gelmiĢtir. Yapılan onarım çalıĢmaları sayesinde bugün birçok tarihi yapı ayakta kalmayı baĢarabilmiĢtir. Anahtar kelimeler: Safranbolu, Köprülü Mehmet PaĢa, Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi, GüneĢ Saati, Yemeniciler Arastası ĠÇĠNDEKĠLER ÖZET ……………………………………………………………………… ĠÇĠNDEKĠLER …………………………………………………………… LEVHA LĠSTESĠ …………………………………………………………. ÖNSÖZ …………………………………………………………………….. 1. GĠRĠġ …………………………………………………………………… 1.1. Metot ………………………………………………………………....... 1.2. Konu, Amaç ve Kapsam ………………………………………………. 1.3. Konuyla Ġlgili Kaynaklar ……………………………………………… 1.3.1. Birinci El Kaynaklar ……………………………………………… 1.3.2. Günümüz Yayınları ………………………………………………. 2. SAFRANBOLU ‘NUN COĞRAFĠ KONUMU ve TARĠHSEL GELĠġĠMĠ …………………………………………………. 2.1. Coğrafi Konumu: …………………………………………………….. 2.2. Tarihsel GeliĢimi: ……………………………………………………. 2.2.1. Safranbolu‟nun Adları …………………………………………… 2.2.2. Türk Öncesi Dönem …………………………………………. 2.2.3. Osmanlı Dönemi ………………………………………………… 3. BANĠ KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA ve ĠMAR FAALĠYETLERĠ… 4. SAFRANBOLU KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA KÜLLĠYESĠ ĠLE ĠLGĠLĠ GENEL BĠLGĠLER ……………………………………………. 4.1.Çevre Ġle Olan ĠliĢkisi ………………………………………………… 4.2. Dönem Kaynakları ve Günümüz Yayınları ………………………….. 4.2.1. Dönem Kaynakları ………………………………………………. 4.2.1.1. Kitabeler: ……………………………………… 4.2.1.2. Vakfiye: …………………………………………… 4.2.1.3. Seyahatname ……………………… 4.2.2. Günümüz Yayınları ………………………………………………. 4.3. Mimarı ………………………………………………………………… 4.4. Geçirdiği DeğiĢiklikler ve Bugünkü Durumu ……………………… 4.5. Malzeme- Teknik …………………………………………………… 4.6. Süsleme ……………………………………………………………… 5. GÜNÜMÜZE ULAġAN YAPILAR…………………………………. 5.1. Cami …………………………………………………………………. 5.1.1. Konumu ………………………………………………………….. 5.1.2. Plan ve Kesit …………………………………………………….. 5.1.3. Cepheler …………………………………………………………. 5.2. Arasta …………………………………………………………….. 5.2.1. Konumu…………………………………………………………… 5.2.2. Plan ………………………………………………………………. 5.3. ÇeĢme……………………………………………………………….. 5.3.1. Konumu …………………………………………………………… 5.3.2. Plan ve Kesit ……………………………………………………….. 6. GÜNÜMÜZE GELMEYEN YAPILAR ……………………………... 6.1. Medrese…. ……………………………………………………………. 7. KÜLLĠYEYE SONRADAN EKLENEN YAPILAR ……………….. 7.1. Muvakkıthane…………………………………………………………. 7.2. Abdest Alma Mekanı…….……... ………………………………….... 7.3.GüneĢ Saati……………………………………………………………. 7.4. Hela Yapısı …….………………………………………………….. 8. KARġILAġTIRMA …………………………………………………… 9. SONUÇ ………………………………………………………………… 10. KAYNAKÇA ………………………………………………………… LEVHALAR ……………………………………………………… LEVHA LĠSTESĠ Levha 1: Karabük il sınırı (http://www.turkiye-rehberi.net ) Levha 2: Karabük ve ilçeleri ( http://www.geziharitam.com ) Levha 3: Paphlagonia Bölgesi (http://www.bible-history.com ) Levha 4: 1958 F.TAESCHNER, Ġstanbul- Sinop Hattı Kervan Yolu Harita Levha5: Paksoy, 2011Bölgede YetiĢen Safran Bitkisinin Heykeli Levha 6: Paksoy, 2013 ġehrin Genel Görüntüsünden Bir Kesit Levha 7: Osmanlı Döneminde Üç Bölgeye Ayrılan YerleĢim Haritası Levha 8: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 9: Paksoy, 2013 Camiden genel görünüm Levha 10: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 11: Paksoy,2013 Minareden ġehrin Genel Görünümü Levha 12: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 13: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 14: Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayını Dergisi,1999 Levha 15: Paksoy, 2013, minareden ilçenin tarihi dokusu Levha 16: KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA ( 1575- 1661) http://tr.wikipedia.org) Levha 17: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 18: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi vaziyet Planı ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 19: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi A-A Kesiti (VGM. ArĢivinden (1995) http://www.turkiye-rehberi.net/ http://www.geziharitam.com/ http://www.bible-history.com/ http://tr.wikipedia.org/ Levha 20: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi B-B Kesiti ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 21: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Kuzey Cephesi ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 22: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Doğu Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995) ) Levha 23: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Batı Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995 ) ) Levha 24: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Güney Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995 ) ) Levha 25: Paksoy,2013 Köprülü Mehmet PaĢa Camii Genel Görünümü Levha 26: Köprülü Mehmet PaĢa Camii Genel Görünümü Levha 27: Paksoy, 2012 Avludan Kuzey Cepheye BakıĢ Levha 28: Paksoy, 2013 Son Cemaat Yerine BakıĢ Levha 29: Paksoy,2012 Son Cemaat Yerindeki Örtü Sisteminden Ayrıntı Levha 30: Pakoy, 2012 Cami Ġçi Genel Görünüm Levha 31: Paksoy, 2013, kadınlar mahfilinden güneybatı görünüm Levha 32: Paksoy, 2013, kadınlar mahfilinden güneydoğu görünüm Levha 33: Paksoy, 2013 Mihrap tan Ayrıntı Levha 34: Paksoy, 2012 Sonradan Eklenen Kadınlar Mahfiline BakıĢ Levha 35: Kubbeye GeçiĢ Elemanı Tromplardan ve Kubbeden Ayrıntı http://farm2.staticflickr.com/1269/5181605376_2cf866a7e6_o.jpg Levha 36: Paksoy,2013 Levha 37: Paksoy,2013 Avluya Genel BakıĢ Levha 38: Paksoy,2012 GüneĢ Saatinden Ayrıntılar Levha 39: Paksoy,2012 GüneĢ Saatinden Ayrıntılar http://farm2.staticflickr.com/1269/5181605376_2cf866a7e6_o.jpg Levha 40: Paksoy,2013 Muvakıthane / Kütüphane Görünüm Levha 41: Paksoy,2012 Sonradan Eklenen Tuvalet Yapısından Görünüm Levha 42: Paksoy 2013 Son Cemaat Yeri GiriĢ Kapısı Üzerindeki Kitabeden Ayrıntı Levha 43: Paksoy,2012 Kütüphane –Muvakkıthane Kitabe Görünümü Levha 44: Paksoy,2013 Abdest Alma Mekânı Kitabesinden Görünüm Levha 45: Köprülü ÇeĢmesi Görünüm Levha 46: Köprülü ÇeĢmesi ( Ertan Ertürk 2004 ) Levha 47: Arasta Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 48: Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 49: Arasta Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 50: Paksoy,2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Minareden Görünümü Levha 51: Paksoy,2011 Camiden Arastaya Gidilen Ana Kapı Levha 52: Paksoy,2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Görünümü Levha 53: Paksoy 2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Görünümü Levha 54: Paksoy 2012 Restorasyon Sonrası Arastadaki Dükkânlardan Görünüm Levha 55: Restorasyon Sonrası Arastadaki Dükkânlardan Görünüm Levha 56: Paksoy 2013 Ahi TeĢkilatına Bağlı Olan Yemeniciler Loncasının Etkinliklerinin Yapıldığı Yer Levha 57: Paksoy,2013 Arastanın Arka Sokaklara Açılan „ Tali ‟ Yan Kapısı Levha 58: Vezirköprü Bedesten ve Arastası ile Safranbolu Arastası KarĢılaĢtırma Levha 59: 17- 19 Yüzyıl Safranbolu Kubbeli Camilerinin Planları Levha 60: Paksoy, 2013 Günümüze gelmeyen Medresenin bulunduğu yer. ÖNSÖZ ÇalıĢma konumuzu oluĢturan, Karabük‟ün Safranbolu Ġlçesinde yer alan Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi, günümüze kadar yapılan kimi çalıĢmalara konu olmuĢsa da yapı topluluğu üzerinde mimarisinden bezemesine, banisi Köprülü Mehmet PaĢa‟dan yer seçimine kadar farklı konularda yeterince araĢtırma yapılmamıĢ olması tez konumun seçilmesinde baĢlıca etken olmuĢtur. Ayrıca Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi‟ni konu olarak seçmemin bir baĢka nedeni ise Safranbolu‟nun 17 Aralık 1994‟de UNESCO tarafından “Dünya Miras Listesi”ne seçilmiĢ olması, Osmanlı sanatına ve Osmanlı tarihine duyduğum ilgidir. Osmanlı Ġmparatorluğu‟nun 17.yüzyıldaki en büyük devlet adamlarından ve banilerinden biri olan Köprülü Mehmet PaĢa‟nın, Osmanlı Ġmparatorluğu‟nun çeĢitli Ģehirlerinde yaptırdığı yapıları ve özellikle 17.yüzyılda önemli bir ticaret kenti konumundaki Safranbolu‟ya yaptırdığı hizmetleri tanıtmayı amaçlamaktadır. Konu seçiminde ve tezin tamamlanması aĢamasında bana yardımcı olan, çalıĢmalarımı ve öğrenim hayatımımı yönlendiren sayın hocam Yrd. Doç. Dr. Fatih MÜDERRĠSOĞLU‟na, sanat tarihi öğrenimim boyunca bana katkısı olan bölüm hocalarıma, tez çalıĢması süresince benden maddi ve manevi hiçbir desteğini esirgemeyen, her zaman yanımda olduklarını bildiğim sevgili aileme, tez çalıĢmam süresince yardımlarını ve desteklerini esirgemeyen arkadaĢlarım Mesut ÖZGEN, Yunus BARLAS ve Tayfun ALKAYA „ya teĢekkürlerimi sunuyorum. MURAT PAKSOY Temmuz, 2013 ANKARA 1. GĠRĠġ 1.1. Metot Tez çalıĢması süresince önceliği yayın taramasına verilmiĢ, Ankara Bilkent, Gazi ve Hacettepe Üniversitesi kütüphanelerinden, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türk Tarih Kurumu ve Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivi‟ndeki kimi kaynaklardan yararlanılmıĢtır. Yayın taramaları yapıldıktan sonra farklı zamanlarda Safranbolu‟ya gidilerek saha çalıĢması yapılmıĢ, külliyenin bugünkü durumunu belgelemek için fotoğraflar tarafımdan çekilmiĢtir. Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi ile ilgili günümüze ulaĢan plan, fotoğraf ve çizimlere yer veren yayınlar özellikle incelenmiĢ zamanla ortaya çıkan farklılıklar, yenilikler, eklemeler tespit edilmiĢtir. 1.2. Konu, Amaç ve Kapsam Tez ÇalıĢmamızın konusunu, Karabük Safranbolu Ġlçesinde konumlanan Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi‟nin yapı toplulukları oluĢturmaktadır. Bununla birlikte hem bir bani hem de siyasi kiĢiliği olan Köprülü Mehmet PaĢa‟nın kimliği ve Safranbolu‟ya yaptığı hizmetleri tanıtmak tezimin amacı olmuĢtur. Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi‟nin tanıtılması ve bugünkü durumunun tespit edilmesi de tezimin kapsamı içerisinde yer almaktadır. Tezin metodu, konusu, amacı ve kapsamı ve konuyla ilgili yayınlar birinci bölümde belirtilmiĢtir. Ġkinci bölümde, Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi‟nin bulunduğu Safranbolu‟nun coğrafi konumu ve tarihsel geliĢimi ve eski adları hakkında bilgi verilmiĢtir. Üçüncü bölümde, Köprülü Mehmet PaĢa ve onun imar faaliyetleri, dördüncü bölümde Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi ile ilgili Genel Bilgiler baĢlığı altında, Külliyenin Çevre ile Olan ĠliĢkisi, Dönem Kaynakları ve Günümüz Yayınları, Yapının Mimarı, Geçirdiği DeğiĢiklikler ve Bugünkü Durumu, Malzeme- Tekniği ve Süslemesi hakkında bilgi verilmiĢ, beĢinci bölümde külliyenin günümüze ulaĢan yapıları, altıncı bölümde külliyenin günümüze gelmeyen yapıları, yedinci bölümde külliyeye sonradan ilave edilen yapılar, sekiz ve dokuzuncu bölümlerde çalıĢmanın KarĢılaĢtırma ve Sonuç bölümleri, onuncu bölümde ise Kaynakça bölümü belirtilmiĢtir. 1.3. Konuyla Ġlgili Yayınlar 1.3.1. Birinci El Kaynaklar Kitabeler: Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesini; cami, arasta, günümüze gelmeyen medrese, muvakkıthane, çesme, abdest alma mekânı, tuvalet ve güneĢ saatinden oluĢur. Camide bugün inĢa ya da onarıma ait bir kitabe mevcut değildir. Ancak son cemaat yerinde giriĢ kapısı üzerinde sonradan yerleĢtirilmiĢ bir kitabe yer almaktadır. Camide kitabe olmamasına rağmen yapının içinde yer alan külliyede bulunan kütüphane ( muvakkıthane ) , çeĢme ve abdest alma mekânında kitabeler yer almaktadır. Yapılarla ilgili kitabeler 4. Bölümde ayrıntılı olarak değerlendirilecektir. Vakfiye: Külliye yapılarından herhangi birinin vakfiyesi bulunmamaktadır. 1.3.2. Günümüz Kaynakları AraĢtırma konusuna iliĢkin yayınlar çoğunlukla Safranbolu Evleri ve Köprülü Mehmet PaĢa ile ilgili yazılmıĢ kitap ve makaleler, Zonguldak ve Kastamonu Ġl Yıllıkları, Safranbolu Hizmet Birliği‟nin yayınları, Safranbolu ile ilgili yapılmıĢ sempozyumlar da sunulmuĢ bildirilerden oluĢmaktadır. 2 SAFRANBOLU ‘NUN COĞRAFĠ KONUMU ve TARĠHSEL GELĠġĠMĠ 2.1. Coğrafi konumu: Safranbolu, Batı Karadeniz Bölgesinin denizden kuĢ uçumu 65 km. içerisindedir. Yörede Karadeniz Ġklimi ile Ġç Anadolu Ġklimi arasında geçiĢ özelliği görülür. ġehir merkezi, 3 ayrı kanyonun birleĢerek Yenice ırmağına dökülen Araç Çayını besleyen küçük akarsuların kayalık arazide açtığı kanyon Ģeklindeki vadinin kenarında kurulmuĢtur. Etrafında ise; Bolu, Köroğlu ve Küre Dağlarının uzantısı niteliğindeki dağlar bulunmaktadır. Ġlçenin yüzölçümü 1013 km² olup büyük bölümü ormandır. Karabük iline bağlı Safranbolu, il merkezine yalnızca 8 km. uzaklıktadır. Ġlçe; Karabük (Ovacık-Eflani Ġlçesi), Kastamonu (Araç Ġlçesi), Bartın (Ulus Ġlçesi) illeri ile çevrilmiĢtir. http://www.safranbolu-bld.gov.tr/?/safranbolu/cografi-konum-94 2.2. Tarihsel GeliĢimi: 2.2.1.Safranbolu‟nun Adları: Dadybra ( Dadibra) : 1196 yılındaki Türk egemenliğinden önce bugünkü Ģehir kesiminin adı. Theodoropolis: Türk Egemenliği öncesinden Lozan antlaĢmasıyla mübadeleye tabi tutuluncaya değin Rumların bugünkü Kıranköy semtine verdikleri ad. ( Hiçbir zaman resmi ad olarak kullanılmamıĢtır.) Zalifre: Türk egemenliğinden sonra Türklerin verdikleri ad. Borglu / Borlu: Türk egemenliğinden sonra Türklerin verdikleri ad. http://www.safranbolu-bld.gov.tr/?/safranbolu/cografi-konum-94 Taraklı-i Borlu ( Taraklı Borlu ): Osmanlı döneminden itibaren 19.yüzyıl ortalarına değin resmen kullanılan ad. Zağfiran-ı Borlu ( Zağfiran Borlu ): 18.yüzyıl belgelerinde ortaya çıkan ad. Zağfiran-ı Benderli: 19.yüzyılın ikinci yarısında kısa bir süre için resmen kullanılan ad. Zağfiranborlu ( Zağfranbolu ): Borlu ekindeki “r” harfinin düĢmesiyle ortaya çıkan ve 19.yüzyılın son çeyreğinden latin harflerinin kabulüne kadar kullanılan ad. Zafranbolu: Latin harflerinin kabulünden sonra bir süre kullanılan ad. Safranbolu: Son dönemde kullanılan ad. ( Yazıcıoğlu, 1998,128-129 ) 2.2.2. Osmanlı Öncesi Dönem Safranbolu, Paleolitik Çağ‟dan itibaren yerleĢme merkezi olmuĢtur. Ġlçeye bağlı Eflani yöresi, M.Ö. IV.-III. bin yıllarında yoğun yerleĢmelere uğramıĢtır. M.Ö. 1000 yılında bu bölgeyi kapsayan Kuzeybatı Karadeniz Bölgesi, Homeros‟ta “Pahplagonia” olarak belirlenmiĢtir. ( Tuğlacı, Pars, 1984, Osmanlı ġehirleri, Ġstanbul: Milliyet Yayınları. s.307-309 ). Pahplagonia bölgesinde karĢımıza çıkan mezar anıtları dıĢındaki buluntulardan, bu yörede Pers, Lidya, Helenistik, Roma, Bizans dönemlerinin kalıntıları görülür. Hacılar Obası‟nda Ġnkaya mezarları; Konarı‟da Kocatepe kaya mezarları; Akveren Yörük köyleri arasında Horozini kaya mezarları; Safranbolu‟nun GümüĢ Mahallesi doğusunda Büyük Göztepe; AgĢu Yukarı Çiftlikteki Keten, Moğol köyündeki Özenler ve Değirmenciler mezar tepeleri M.Ö. 1. bine ait anıt kalıntılarını benliğinde saklamaktadır. ( Sözen, M. 1976, Safranbolu Anıtları, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, s.6-15.) M.S. IX-XI. yüzyıllar arasında Safranbolu‟ya egemen olan Bizanslılar buraya Theodoropolis adını vermiĢlerdir. (A.Cemal, 1932, Zonguldak ve Kastamonu, Ġstanbul, s.78). Bu ad, Türk döneminde değiĢikliğe uğrayarak Taraklıborlu haline dönüĢmüĢtür. Anadolu Selçukluları ve Osmanlı devirlerinde bir süre Safranbolu‟ya Taraklıborlu denilmiĢse de, yörede bol miktarda safran yetiĢtirilmesinden dolayı Safranbolu adını almıĢtır. 1100 yılında DaniĢment Beyliğinin kurucusu Ahmet Gazi Safranbolu‟yu Bizanslılardan almıĢsa da, 1227 yılında Bizanslılar Pahplagonia‟yı tekrar ele geçirmiĢlerdir. (Yaman,T.,M. 1935, Kastamonu Tarihi, Kastamonu,s.76 ). XI. yüzyılda DaniĢmentliler, XII. yüzyılda Selçuklular Safranbolu ve çevresine egemen olmuĢlardır. (Sözen, M. 1976, Safarnbolu Anıtları, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, s.6-15). Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubad, Emir Hüsamettin Çoban‟ı Kastamonu, Safranbolu ve Eflani‟yi fethetmekle görevlendirmiĢ ve bu üç merkez 1213 yılında Selçuklu sınırlarına katılmıĢtır. Son Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Mes‟ud bu toprakları 1294 „de Emir ġemĢettin Yaman Candar‟a ikta olarak vermiĢ ve Yaman Candar Eflani‟yi merkez yapmıĢtır. (Zonguldak Ġl Yıllığı, 1973, Ġstanbul). Candaroğullarından Süleyman PaĢa‟nın oğlu Ġbrahim Bey Safranbolu‟yu zaptetmiĢ ve Kastamonu‟ya bağlamıĢtır. (Yaman,T.,M. 1935, Kastamonu Tarihi, Kastamonu,s.76 ). Süleyman PaĢa Safranbolu‟nun idaresini oğullarından Ali‟ye bırakmıĢtır. (Zonguldak Ġl Yıllığı, 1973, Ġstanbul ) 2.2.3. Osmanlı Dönemi Yıldırım Bayezid ( 1389-1402 ), Candaroğullarına karĢı yaptığı seferlerde Candaroğulları beyliğine bağlı Safranbolu, Ulus, Bartın ve civarını almıĢtır. 1395‟de Yıldırım Bayezid, Safranbolu ve Bartın Çayı vadisin halkından bir kısmını Ġstanbu‟a göndererek, orda da kurduğu Ġslam mahallesine yerleĢtirmiĢtir. (Zonguldak Ġl Yıllığı, 1973, Ġstanbul). Safranbolu Ankara SavaĢı‟ndan sonra 1402‟de yine Candaroğullarının egemenliği altına girmiĢtir. (Sözen, M. 1976, Safarnbolu Anıtları, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, s.6-15 ). Fatih Sultan Mehmet zamanında, 1460 yılında Safranbolu kesin olarak Osmanlı ülkesine katılmıĢtır. (Sözen, M. 1976, Safarnbolu Anıtları, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, s.6-15 ) . Osmanlılar döneminde 1530 yılında kaza olarak Bolu‟ya, 1841‟de Kastamonu eyaleti ViranĢehir‟e, 1865‟de Kastamonu Vilayetine, 1927‟de Zonguldak iline ve son olarak 1995‟de ise Karabük Ġline bağlı ilçe olarak kalmıĢtır. (Gökoğlu, A. 1952, Paphlagonia ). Kentin ana yerleĢim yerleri ÇarĢı, Kıranköy ve Bağlar olmak üzere üç kısımdan oluĢur. Bağlar kısmında daha ziyade bağ evleri, konak ve köĢkler yer alır. Hepsi de oldukça büyük yapılardır. Kıranköy kısmı halk arasında Hıristiyan Mahallesi olarak da isimlendirilmektedir. Bizanslılar döneminde Hıristiyanların yerleĢme bölgesi olan Kıranköy‟de bugün camiye çevrilmiĢ bir kilise ve kiliseye ait birkaç yapı vardır. ÇarĢı, kentin daha çok tarihi eserlerinin bulunduğu kısımdır. Yayla yüzeyinden 70-80 m. Derinde, çanak biçiminde bir vadidir. Vadinin tabanı GümüĢ ve Akçasu dereleriyle yarılmıĢtır. Safranbolu, deniz ve karayolu sayesinde çevresiyle iliĢki kurabilmekteydi. XVII. yüzyılda Ġstanbul-Bolu-Gerede-Kastamonu-Sinop kervan yolu üzerindeydi. Tarihi Cinci Hanı da bu amaçla yapılmıĢtır. Amasra, Safranbolu‟nun en güvenli limanı durumundaydı; fakat yakınlığı sebebiyle deniz ulaĢımı Bartın yoluyla yapılırdı. (Tuğlacı,Pars.(1984). Osmanlı ġehirleri. Ġstanbul: Milliyet Yayınları.s.307-309.) 3. BANĠ KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA ve ĠMAR FAALĠYETLERĠ Köprülü Mehmet PaĢa ( Rudnik 1575 ?- Edirne 31 Ekim 1661) sadrazam. Aslen Arnavutluk‟un Berat sancağına bağlı Rudnik köyündendir. Hanımı AyĢe Hatun o zamanlar Amasya‟ya bağlı Köprü ( daha sonra Vezirköprü ) kasabasından olduğu ve Mehmet PaĢa görevden azledildiği dönemleri burada geçirdiği için kendisine Köprülü denmiĢtir. Osmanlı tarihinde Köprülüler olarak bilinen vezirler ailesinin kurucusudur. Genç yaĢta gittiği Ġstanbul‟da saraya alındı ve matbah-ı amirede hassa aĢçıları neferi oldu. 1628‟de Veziriazam Hüsrev PaĢa‟nın maiyetine girerek hazinedarlığını yaptı. Aralıklı alarak bazı voyvodalıklarda bulunduktan sonra mirahurken 1634‟te Amasya sancakbeyliğine atandı. Ġstanbul‟a dönünce ihtisap ağalığına tayin edildi. Sırasıyla tophane nazırlığı, sipahi ağalığı ve cebecibaĢılık görevlerinde bulundu. IV. Murat‟ın Bağdat seferine Çorum sancakbeyi olarak katıldı. Bu tarihlerde sadrazam olan KemankeĢ Mustafa PaĢa‟ya bağlandı, rikab-ı hümayun kethüdalığı ve mirahurluk görevlerinde bulunduktan sonra 1643‟te yeniden Amasya sancakbeyliğine gönderildi. Kara Mustafa PaĢa‟nın yerine sadrazam olan Semin Mehmet PaĢa tarafından Trabzon valiliğine tayin edildi. Bu görevden alındıktan sonra 1647‟de ġam eyaletinin mütesellimliğine getirildi. Bir süre sonra Karaman beylerbeyi oldu. Daha sonra Kudüs ve TrablusĢam‟da beylerbeyi olarak görev yaptı. Dostu ve hemĢerisi olan mimarbaĢı Kasım Ağa‟nın Darüssaade ağası Süleyman Ağa‟ya tavsiyesi üzerine 1651‟ kubbe veziri tayin edildi. Ancak kendisini rakip olarak gören Sadrazam Gürcü Mehmet PaĢa tarafından Köstendil sancağı verilerek Ġstanbul‟dan uzaklaĢtırıldı, daha sonra da azledildi. Bazı küçük görevlerden sonra Köprü‟de otururken, sadrazamlığa atanan ĠpĢir Mustafa PaĢa‟yı Ġstanbul‟a giderken Kütahya‟da karĢıladı ve ġubat 1655‟te TrablusĢam valiliğine getirildi. Ancak ĠpĢir Mustafa PaĢa‟nın idamı üzerine görevden alındı. 1655‟te Veziriazam Boynuyaralı Mehmed PaĢa‟nın daveti üzerine Ġstanbul‟a geldi. Yeni veziriazamın baĢarılı olamaması, baĢkentte yaĢanan güvensizlik ve Çanakkale Boğazı‟ndaki Venedik ablukası gibi önemli nedenler saraya yakın çevre leri yeni bir veziriazam aramaya yöneltti. Turhan Valide Sultan‟a Köprülü Mehmed PaĢa‟nın tavsiye edilmesi üzerine kendisiyle görüĢülmesi kararlaĢtırıldı. Durumdan haberdar olan Boynuyaralı Mehmet PaĢa Köprülüyü TrablusĢam beylerbeyliğine tayin ettirmek istediyse de bu tayin gerçekleĢmedi. YaĢı bir hayli ilerlemiĢ olan Köprülü Mehmet PaĢa sarayda Turhan Sultan‟la yaptığı görüĢmede yönetimde bağımsızlık isteyerek atamalara karıĢılmamasını, hakkındaki Ģikâyetler soruĢturulmadan görevden alınmamasını Ģart olarak ileri sürdü. Durumdan haberdar olan ulema ve bazı devlet ricalinin Köprülünün l iyakati ve ehliyeti hususundaki itirazlarına rağmen bu Ģartların kabul edilmesi üzerine 15 Eylül 1656‟da 78 yaĢındayken kendisine mühr-i hümayun verildi ve Osmanlı Devleti için Köprülüler dönemi baĢladı. Sadrazam olduktan sonra önemli görevlere güvendiği adamları yerleĢtirerek Ġstanbul‟un kontrolünü tamamen eline alan Köprülü Mehmet PaĢa‟nın ilk icraatı Kadızadeliler hadisesi ile ilgilidir. IV. Murat döneminden beri Ġstanbul‟da Kadızade Mehmet Efendi ile Sivasî ġemsi Efendi halifesi ġeyh Abdülmecid taraftarları arasında bazı dini konularda tartıĢmalar olmaktaydı. Köprülü sadarete geçtikten kısa bir süre sonra Fatih Camii‟nde toplanarak olay çıkarmak isteyen Kadızadelilere önce nasihat etti, ancak hadise yatıĢmayınca elebaĢçılarını Kıbrıs‟a sürdürdü. Daha sonra Ġstanbul‟da düzen ve güvenliği sağlamaya çalıĢarak Bozcaada‟yı Venediklilere teslim eden Abaza Ahmet PaĢa‟yı ve pek çok kimseyi hileyle kandıran ġeyh Salim‟i idam ettirdi. Kaptanıderya Seydi Ahmed PaĢa‟nın azledilerek Bosna valiliğine atanmasını bahane eden sipahilerin Ocak 1657‟de baĢlayan ayaklan - ması bastırıldı. ElebaĢçıları öldürüldü. Ġs tanbul karıĢ karıĢ aranarak zorbalar, asiler, serseriler yakalanarak cezalandırıldı; bir kısmı idam edildi. Birkaç ay süren bu asayiĢ operasyonunda 4000‟e yakın kıĢı ortadan kaldırıldı. Diğer taraftan Eflak voyvodası Konstantin‟i isyana teĢvik eden bir mektubu ele geçirilen Rum patriği III. Partenios Parmakkapı‟da asıldı. Ġstanbul'da asayiĢi sağladıktan sonra Çanakkale Boğazı‟nı ablukaya alan Venedik donanmasına karĢı baĢarı kazandı. Boğazı ablukadan kurtararak Venediklilerin elindeki Bozcaada ve Limni‟yi geri aldı. Haziran 1658‟de Erdel (Transilvanya) seferine çıkarak burayı itaat altına aldı. Sada rette kendisine rakip gördüğü Girit fatihi Deli Hüseyin PaĢa‟yı aynı yılın sonunda öldürttü. Anadolu‟da büyük bir isyan hareketi baĢlatan Abaza Hasan PaĢa ve etrafındaki asi valiler ġubat 1659‟da Köprülünün üzerlerine gönderdiği Murtaza PaĢa‟nın bir tertibiyle Halep‟te öldürüldü. Anadolu‟ya gönderdiği BoĢnak Ġsmail PaĢa marifetiyle de isyancı olarak nitelenen yüzlerce insan ortadan kaldırıldı. Bu sayede Köprülünün Devlet genelinde otoritesi iyice yerleĢti. Köprülü Mehmet PaĢa devletin dıĢ politikasında da hiçbir zaman taviz vermedi. Sert ve Ģiddetli icraatını Fransız elçileri ile iliĢkilerinde ve Fransa‟ya karĢı takip ettiği siyasette de gösterdi. Fransız elçisi M. de la Haye‟ın mutat olan hediyeyi göndermemesi ve Fransızların sürekli olarak Girit‟te Osmanlılara karĢı Venediklilerle birlikte savaĢa girmesi üzerine sert bir tavır takındı. Bu arada Girit‟ten Fransız elçisine gönderilen Ģifreli mektubu adamları vasıtasıyla ele geçirdi. Ancak Fransız elçisi ile oğlu bu Ģifreli mektubu açık lamadılar. Bunun üzerine Fransa ile iliĢkiler kesilme noktasına geldi. Köprülü zaman zaman payitahta gelen yabancı elçilerle bizzat görüĢerek iliĢkilerin gidiĢatını tayin etti. Köprülü Mehmet PaĢa 5 yıl 1 ay 15 günlük sadaretten sonra 83 yaĢında Edirne‟de vefat etti. Cenazesi Ġstanbul‟a getirilerek Divanyolu‟nda yaptırmıĢ olduğu kütüphanenin yanındaki türbesine defnedildi. Vefatından önce padiĢaha “Rahat olmak isterseniz sadaret makamını oğlum Fazıl Ahmed PaĢa‟ya veriniz” Ģeklinde tavsiye de bulundu. Bunun üzerine Fazıl Ahmed PaĢa önce Ġstanbul‟a sonra Edirne‟ye çağrıldı. Köprülü Mehmet PaĢa devlet teĢkilatının çok karıĢık olduğu bir dönemde sadrazamlık yapmıĢ, imparatorluğun içte ve dıĢta pek çok tehditle karĢılaĢtığı bu hassas dönemde en azından asayiĢi sağlayarak devletin iĢleyiĢine bir düzen getirmiĢtir. Bu yüzyılda, kendisinden önce bu kadar uzun süre sadarette kalan baĢka bir vezire rastlamak mümkün değildir. Bazı tarihçiler Köprülü Mehmet PaĢa‟nın kendisine rakip olabilecek kimseleri, özellikle Girit fatihi Deli Hüseyin PaĢa‟yı birer bahaneyle öldürtmesini tenkit ederek onu zalim ve kan dökücü Ģeklinde vasıflandırmıĢlardır. Buna karĢılık o dönemde devletin içinde bulunduğu karıĢıklık düĢünüldüğünde ve sadareti döneminde yaptığı hizmetler dikkate alındığında Ģiddetli tavırlarını mazur görmek gerektiğini ifade edenler de vardır. Birinci vezirlere sadrazam denilmesi Köprülü Mehmet PaĢa ile baĢlar. (YaĢam ve Yapıtlarıyla, Osmanlılar Ansiklopedisi. C.2 (1999). Ġstanbul: YKY.s160-162.) Köprülü Mehmet PaĢa‟nın pek çok yerde hayır eserleri vardır. Söz gelimi Ġstanbul ÇemberlitaĢ‟ta bir külliye, Bozcaada‟da cami, mescit, mektep ve dükkânlar, yeldeğirmenleri; Yanova'da cami, mektep ve dükkanlar; Körös nehri üzerinde değirmen; Rudnik‟te cami ve mektep; Turhal‟da han; Vezirköprü‟de çeĢme ve namazgah ile Safranbolu‟da cami; Lefke‟de Kara Oğlan-Beli denilen yerde cami, mektep, han; ġam eyaletinde Cisr ġugur‟da cami, mescit, mektep, han; GümüĢ-Hacı köyünde cami, mektep, han; Bolu sancağında Taraklı kasabasında cami ve mektep yaptırmıĢ ve bunlar için, Limni‟de Yanova, Köprü, Osmancık, Merzifon, Akhisar, Bilecik ve daha bazı yerlerde mülk köylerini, bütün resimleri ve hasılatı ile vakfetmiĢtir. (YaĢam ve Yapıtlarıyla, Osmanlılar Ansiklopedisi. C.2 (1999). Ġstanbul: YKY.s160-162, Ahmet Vefa Çobanoğlu: 1994, Köprülüler, Dünden Bugüne Ġslam Ansiklopedisi, Ġstanbul, C.5 89-90.) Bunlardan baĢka Erdel‟de Arad kasabasında bir cami, Vezirköprü‟de su yolu, Hendek ile Sapanca arasında uzun bir köprü yaptırdığını, Hakimhanı ve Antalya‟da evkafı bulunduğunu biliyoruz (Gökbilgin,Tayyip.(1967). “Köprülüler”.Ġslam Ansiklopedisi VI. Ġstanbul: Milli Eğitim Basın Evi. s.892-908.) Ayrıca Ġstanbul Tavukpazarı‟nda Vezir Han‟ın yanında bir dar‟ül-hadis yaptırmıĢtır.(Sakaoğlu, Necdet,1999, Köprülü Mehmet PaĢa, YaĢam ve Yapıtlarıyla, Osmanlılar Ansiklopedisi. C.II s.93 ). Bu arada Bolu‟da bir köprü yaptırmıĢ, yağmurlu zamanlarda geçilmez bir hal olan Bolu‟dan Ġstanbul‟a uzanan dağ yollarını da kaldırım taĢı döĢetmiĢtir. EĢi AyĢe Hatun da Vezirköprü, ÇarĢamba ve Safranbolu‟da çeĢmeler, hamamlar, hanlar, medreseler, namazgâhlar, cami ve mescit yaptırmıĢ kadın banidir. (YaĢam ve Yapıtlarıyla, Osmanlılar Ansiklopedisi. C.2 (1999). Ġstanbul: YKY.s160-162 ). 4. KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA KÜLLĠYESĠ ĠLE ĠLGĠLĠ GENEL BĠLGĠLER Ġslamiyet‟in ilk yıllarında cami, tek baĢına çok iĢlevli yapı olarak değerlendirilmiĢtir. Dinsel, siyasal, ekonomik ve kültürel merkez ve yerleĢmenin odak noktasıdır. Zamanla örgütleĢmenin geliĢmesiyle tek yapıda birleĢen değiĢik iĢlevler için ayrı ayrı yapı tasarımları gerekmiĢtir. Külliye düzenlemesi de gereksinimler sonucu doğmuĢtur. Külliyelerin merkezinde genelde cami yer alır ve öteki yapılar cami çevresine yerleĢtirilir. 14.yüzyıldan sonra Anadolu Türk mimarisinde külliye yapımı yaygınlaĢmıĢtır. Sultan ve devletin ileri gelenleri tarafından kurulan külliyelerin iĢleyebilmeleri için devlet arazileri ve kuran kiĢilerin özel gelirleri vakıf olarak bağlanırdı. Bir sosyal hizmet olarak külliye kavramının temelinde halka parasız hizmet ilkesi vardır. ( AkĢin, 2009, s.278 ). Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi Karabük iline bağlı Safranbolu ilçesinde, bugünkü eski çarĢı olarak adlandırılan bölgede; ÇeĢme Mahallesinde Cebeci, Kunduracılar ve Eczacı Mehmet Hidayet Derman sokakları arasındadır. Cami; mederese( ), kütüphane, çeĢme, abdest alma mekânı, güneĢ saati( ) ve tuvaletlerden oluĢan bir külliye içinde yer almaktadır.( ). Külliye‟ye bitiĢik bir de Yemeniciler Arastası bulunmaktadır. Safranbolu ilçe merkezinden eski çarĢı olarak adlandırılan bölgeye ulaĢım kolaydır. Safranbolu engebelik bölgede kurulduğundan yapı topluluğu, nispeten düz alan olan çarĢı bölgesinde inĢa edilmiĢtir. 4.1. Çevre ile Olan ĠliĢkisi Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi kıĢlık ya da çarĢı bölgesi olarak nitelendirilen alanda inĢa edilmiĢtir. KıĢlık yerleĢimi, aynı zamanda çarĢı bölgesidir ve ilçenin en yüksek yeridir. Eskiden kalenin bulunduğu yerdir. Günümüzde kaleden eser kalmamıĢ, Kent Tarihi Müzesi ve Ġzzet Mehmet PaĢa tarafından yaptırılan Saat Kulesi gibi anıtsal yapılar yer alır. Ġlçenin çoğunluğu ticari bölge olan kıĢlık bölgesinde yaĢar. Halk ve ticaretin burada fazla olduğu için yılın sekiz ayı çarĢı bölgesi canlıdır. Birçok yapıyı burada görürüz. Camiler, konaklama yapıları, su mimarisi, arastalar v.b.( ) Ġlçe 1975 yılında sit alanı ilan edilip 17 Aralık 1994 yılında Unesco tarafından “Dünya Miras Listesi”ne alındıktan sonra, ilçede restorasyon çalıĢmaları hızlanmıĢtır. ( ). Restorasyon çalıĢmalarından sonra ilçede bazı yapılar ıĢıklandırılmıĢtır. ( ). Külliyenin etrafı zamanla konaklar, hamamlar, pansiyonlar ve diğer arastalar ile çevrelenmiĢtir.( ). Külliyeye yakın diğer tarihi yapılar 1645 yılında yapılan Cinci Han‟ı, sadrazam Ġzzet Mehmet PaĢa tarafından 1796 yılında yapılan Ġzzet Mehmet PaĢa camii, 1779 yılında yapılan Kazdağlı camisidir. ( ). Caminin etrafı yoğun bir yapılaĢmayla çevrelenmiĢtir. Bir zamanlar var olup günümüze gelemeyen medrese ile cami, arasta, çeĢme ve muvakkıthanesi ile daha kapsamlı bir külliye dokusu oluĢturuyordu. 4.2. Dönem Kaynakları ve Günümüz Yayınları 4.2.1. Dönem Kaynakları 4.2.1.1. Kitabeler Cami üzerinde yapım tarihini gösteren herhangi bir kitabe ya da belge yoktur. Yapı, bazı araĢtırmacılar tarafından 1658-61 yıllarına tarihlendirilmektedir. ( Durukan, Aynur, Safranbolu‟da AhĢap Tavanlı Camiler, I. Ulusal Tarih Ġçinde Safranbolu Sempozyumu, (4-6 Mayıs 1999) TTK. Yayınları (Ankara 2003), 49; Tunçözgür, Ünsal: a.g.e.,85.) Bazı araĢtırmacılar ise yapıyı; Köprülü Mehmet PaĢa Cami Vakfı‟nın mühründe görülen H. 1072 / M. 1661-62 tarihinden hareketle, 1661-62 yılına veya daha öncesine tarihlemektedir. (Aslanapa, Oktay: Osmanlı Devri Türk Mimarisi, ( Ġstanbul, 1986), 357; Gökoğlu, Ahmet: Paphlagonia, ( Kastamonu, 1952), 247; Kılavuz, Çağatay, 1997 Safranbolu‟nun BeĢ Büyük Camisi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi ( YayımlanmamıĢ Lisans Tezi), 6 ). Camide bugün inĢa ya da onarıma ait bir kitabe mevcut değildir. Ancak son cemaat yerinde giriĢ kapısı üzerinde sonradan yerleĢtirilmiĢ bir kitabe yer almaktadır. ( ). Kitabenin Arapça Metni: Kitabenin Transkripsiyonu : Kitabenin Türkçe Anlamı : “ġüphesiz ki namaz müminlere belirli vakitlerde kılınmak üzere farz kılınmıĢtır. (Abdullah Aydın: Kuran-ı Kerim ve Yüce Meali ( 1960, Ġstanbul), Nisa 103,96. ) Camide kitabe olmamasına rağmen yapının içinde yer aldığı külliyede bulunan kütüphane, çeĢme ve abdest alma mekânında kitabeler yer almaktadır. Bu kitabeler: Cami avlusunda bulunan kütüphanenin giriĢ kapısı üzerindeki kitabe ( ): Kitabenin Arapça Metni: Kitabenin Transkripsiyonu: Bu vakfı Köprülü zade Mehmet PaĢa merhumun Olup bünyad kıldı cümle ehli beldeyi ihya Yapıldı camisinin yanına bir de kütüphane Bekada ruh-i pakın rahmete gark eyleye Mevla Tanin endazdır her saatin rakkası gurdüne Bu yerlerde nazirin görmemiĢtir dide -i dünya Mücevher saat asa bak Kerimi yazdı tarihini Bina oldu ne ala bu muvakıthane-i vala Ketebehu Mehmet Rıfat ( H.1274 ) Kitabenin Türkçe Anlamı: Bu vakfı Merhum Köprülü Mehmet PaĢa olup Orada yaĢayan herkesi faydalandırdı. Caminin yanına bir de kütüphane yapıldı. Öteki dünyada Allah temiz ruhunu esirgesin. Her saat çalar. Örneğini bu yerlerde (hiçbir )kimse görmemiĢtir. Mücevher değerinde olan bu saatin tarihini Kerimi yazdı. Bu yüce muvakıthane ne büyük yapı oldu. Bunu Mehmet Rıfat yazdı. ( M.1857 ) Caminin abdest alma mekânının kitabesi ( ) Kitabenin Arapça Metni: Kitabenin Transkripsiyonu : Köprülü sadr-ı azamin çeĢmesinin tamirini Mustafa RaĢide tevfik eyledi rabbi gani Çün ihale eylemiĢler eylesün tarihini Dua edüp altun kalemle yazayım hayratını Kitabenin Türkçe Anlamı: Sadrazam Köprülü ‟ nün çeĢmesinin tamirini Allah Mustafa RaĢidi „ ye nasib etti. Çünkü tarihini yazması için uygun görmüĢler Dua edip altın kalemle hayırlarını yazayım. Abdest alma mekânının doğu duvarına bitiĢik çeĢmenin kitabesi ( ). Kitabenin Transkripsiyonu: Vezir-i aliĢan merhum ve mağfur Köprülüzade , Odur bani-i hayrat markadi enver-i bihiĢt olsun. Haraba badi olmuĢtu Ģadırvan hem suyu, Müsebbib kıldı hak hemden delili kim o zat olsun. O hayrun- nasu Sertobi Ali ifası etmiĢdi, Kıl yemcizidil nuru tarikir hayr akibeti olsun Mehmet Ağa ziĢan voyvada-i ViranĢehir pür, Bu cari etti baĢtan çeĢme Ģadırvanı hayat olsun. Buyurdu lezzetan liĢ -Ģaribin hak niri yaz tarih, Mücedded çeĢme yaptı bunda ab iç hayat olsun ( H. 1128 ) Kitabenin Türkçe Anlamı: Büyük Ģanlı vezir merhum ve bağıĢlanmıĢ Köprülü-zade, Odur bu hayırların sahibi, yattığın yer en nurlu cennet olsun. Harap olmuĢtu bu Ģadırvanın suyu, Sebep kıldı Allah, tüm delillerin sahibi o kiĢi olsun. O hayırlı kiĢi ki Sertopi Ali Ağa„nın gayretiyle, ÇeĢmenin yenilenmesi sağlandı, afiyet olsun. ViranĢehir voyvodası Ģanlı Mehmet Ağa, Yeniden yaptı çeĢmeyi çeĢme hayat Ģadırvanı olsun. Lezzetli içeceğin yazı tarihini hak nuru söyledi, ÇeĢme yeniden yapıldı buradan su iç afiyet olsun ( M. 1661) 4.2.1.2. Vakfiye: Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesinin Vakfiye‟si yoktur. 4.2.1.3. Seyahatname Ġbni Batuta, Tam Metin Seyahatname: Bu şehrin sultanı Şah Beğ’dir. Anadolu’nun orta ölçüdeki hükümdarlarından olup yakışıklı ve iyi huylu bir kimsedir. Fakat fazla cömert değildir. Cuma namazını burada eda ederek bir zâviyeye indik. Orada hatip ve fakih Şemseddin-i Dımaşkî ile görüştüm. Bu zat, uzun senelerden beri bu şehirde yerleşmiş, çoluk çocuk sahibi olmuştur. Adı geçen Sultanın hem hatibi hem de hocası olup, yanında hatırı sayılır, sözü dinlenir. Bir gün zaviyede yanımıza gelerek sultanın dahi bizi ziyarete geleceğini haber vermişti. Bundan dolayı kendisine teşekkür ettim, hükümdarı kapıda karşılayarak selâmladım. Bizimle birlikte oturdu ve bana sıhhatimi, ne zaman geldiğimi, zamanın hükümdarlarından kimlerle görüştüğümü sordu. Sorduklarının hepsini cevaplandırdım. Yanımızda bir saat kaldıktan sonra ayrıldı. Bana eğerli bir at ile bir kat elbise gönderdi. Buradan Borlu [Safranbolu]’ya hareket ettik. Burası bir tepe üzerinde kurulmuş küçük bir kasabadır. Tepenin eteklerinde hendek, dağın zirvesinde ise bir kale vardır. Orada güzel bir medreseye indik. Bizimle beraber bulunan hacmin müderris ve talebelerle tanışıklığı vardı. Onlarla birlikte derslere devam ediyor ve her haliyle Hanefi mezhebinden olan talebeler arasında bulunuyordu. Bu beldenin emîri biraz sonra zikredeceğimiz Kastamonu sultanı Süleyman Paclişâh’ın oğlu Ali Beğ’dir. Bizi davet ettiği için kaleye çıkarak kendisi ile görüştük. Bize çok yakın ilgi gösterdi, ikramlarda ve ihsanlarda bulundu. Hal ve hatırımı, nereleri gezip gördüğümü sordu. Bunlara cevap verdim. Beni yanma oturttu. Şehrin kadısı ile meşhur kâtiplerden el-Iiac Alâaddin Muhammed de huzurda bulunuyordu. Yemek getirildi, karnımızı doyurduk. Güzel sesli hafızlar Kur-an’ı Kerîm okudular. 4.4.2. Günümüz Yayınları Yapının baniliği üstlenen Köprülü Mehmet PaĢa hakkında bilgi edinmek için, Refik, (2001). Köprülüler. Ġstanbul: Tarih Vakfı Yayınları; Buz, Ayhan. ( 2009). Sokullu‟dan Damat Ferit‟e Osmanlı Sadrazamları. Ġstanbul: Neden Kitap Yayınevi; Duman, Mahmut.(2006). “Köprülü Mehmed PaĢa Hayatı, ġahsiyeti ve Faaliyetleri”. YayımlanmıĢ Yüksek Lisans Tezi, Konya Selçuk Üniversitesi; Gökbilgin,Tayyip.(1967). “Köprülüler”.Ġslam Ansiklopedisi VI. Ġstanbul: Milli Eğitim Basın Evi; Kartal, Yasemin.(2004). Ġstanbul‟da Etkin Bir Bani Ailesi, Köprülüler. YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Hacattepe Üniversitesi, Ankara; gibi yayınlardan yararlanılmıĢtır. Ayrıca Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi‟ne iliĢkin olarak, Akozan, F. (1969). “Türk Külliyeleri”, Vakıflar Dergisi; Eryüksel, Erengül. (2005). Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri. YayımlanmıĢ Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara; Özdil, Meral.(1980).”Safranbolu‟da Türk Devri Yapıları”,YayımlanmamıĢ Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara, gibi yayınlardan yararlanılmıĢtır. 4.3. Mimarı Külliyenin mimarı belli değildir. Ġstanbul‟dan gelen mimarlar tarafından yapıldığını düĢünmekteyiz. 4.4. Geçirdiği DeğiĢikliler ve Bugünkü Durumu Caminin H. 1128 / M. 1715 tarihinde ViranĢehir Valisi Mehmet Ağa tarafından onartıldığı ileri sürülmektedir. Ancak onarım mahiyeti hakkında bilgi verilmemektedir. Bu onarımın dıĢında yapı, 1970 ve 1995 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından iki kez restore edilmiĢtir. (Aksoy, M.-,KuĢ, Aytekin. ( 1999). Müze Kent Safranbolu. Safranbolu: Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayını ). Aytekin KuĢ‟tan öğrendiğimize göre, son cemaat yerinin soğuk hava koĢullarından dolayı 1970 yılında yapılan restorasyonda kapatılmıĢ ve caminin kubbesinde bulunan toprak kaldırılmıĢtır. 1995 yılında yapılan restorasyonda ise caminin duvarları mermer taklidi boyanmıĢ, vaaz kürsüsü ve mahfil yenilenmiĢ, cami içerisine kalorifer tesisatı döĢenmiĢtir. Yapı, bugün iyi durumda ve ibadete açıktır. Ayrıca Yemeniciler Arastası Kültür Bakanlığı‟nın 1982 yılındaki restorasyon çalıĢmasından sonra arasta bugün iyi durumda ve hizmete açıktır.( ) 4.5. Malzeme - Teknik Yapıda malzeme olarak taĢ, tuğla, mermer, ahĢap ve metal kullanılmıĢtır. Süsleme malzemesi olarak boya tercih edilmiĢtir. AhĢap: Minber, vaaz kürsüsü, mahfil, mahfili taĢıyan ayaklar, ibadet mekânına giriĢ kapısı ve pencere pervazlarında karĢımıza çıkmaktadır. Mermer: Mihrap niĢini doğu ve batıdan sınırlayan sütuncelerde ve niĢin üzerinde yer alan silmelerde kullanılmıĢtır. Metal: Kapı tokmakları, pencere kollarında ve camekanda demir, minberde ve minarede külahların üzerinde bulunan alemlerde pirinç, minarede yer alan külahta ise kurĢun kullanılmıĢtır. Kapı tokmakları, pencere kolları, minber ve minare külahların üzerinde bulunan pirinç alemler döküm tekniğiyle; camekanlar ise dövme demirlerle yapılmıĢtır. TaĢ: Yapıda düzgün ve düzgün olmayan kesme taĢ ile moloz taĢ kullanılmıĢtır. Kesme taĢ, cephelerin köĢelerinde, son cemaat yerindeki kemerlerin üzerinde, minarede, mihrap niĢi ve çevresini üç yönden çevreleyen bölümde görülmektedir. Düzgün olmayan kesme taĢ caminin duvarlarında; moloz taĢ kubbe kasnağında kullanılmıĢtır Duvarlarda bağlayıcı malzeme olarak çimento harcı kullanılmıĢtır. TaĢların arasındaki derzler kalınlaĢtırılarak taĢlar çerçevelenmiĢ, böylece bir çeĢit kasetleme tekniği harçla uygulanmıĢtır. Tuğla: Cephelerde, taĢların arasında düzensiz olarak ve saçaklarda kullanılmıĢtır. Ayrıca, saçaklarda yatay olarak yerleĢtirilen tuğlaların köĢelerinin dıĢa taĢkın olarak yerleĢtirilmesiyle, cepheleri yatay olarak bölen çift sıra kirpi saçaklar oluĢturulmuĢtur. ( Eryüksel, Erengül, Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri ( YayımlanmamıĢ Master Tezi), Gazi Üniveristesi, Ankara, 2005 ) 4.5.6. Süsleme Yapıda, farklı malzeme ve teknikle yapılmıĢ geometrik, bitkisel, nesneli, mimari elemanlar ve yazı olmak üzere beĢ farklı süsleme türü ile karĢılaĢılmaktadır. AhĢap üzerine geçme ve oyma tekniğinde süslemelerin yer aldığı yapıda; ayrıca mermer, taĢ ve sıva üzerine boya ile kalemiĢi tekniğinde süslemeler de görülmektedir. Geometrik bezemeler, minber ve vaaz kürsüsünde, beden duvarlarında, kubbe kasnağında ve pencere çevrelerinde; bitkisel bezemeler, mihrapta, kubbeye geçiĢ elemanlarında, kubbede ve kubbe göbeğinde görülmektedir. Nesneli bezeme, mihrap niĢini üç yönden çevreleyen bordürde ve güney duvarda eksendeki üçüncü ve dördüncü pencerelerin arasında görülmektedir. Mimari öğeler, mihrap niĢini üç yönden kuĢatan bordürde; yazı ise, son cemaat yeri giriĢ kapısı üzerinde, mihrabın kitabelik ve taç kısmında, minbere giriĢin üzerinde, tromplarda ve kubbe eteğinde kullanılmıĢtır. ( Eryüksel, Erengül, Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri ( YayımlanmamıĢ Master Tezi), Gazi Üniveristesi, Ankara, 2005 ) 5. GÜNÜMÜZE ULAġAN YAPILAR 5.1. CAMĠ 5.1.1. Konumu Cami bugün Eski ÇarĢı ya da KıĢlık Bölgesi olarak bilinen bölgededir. Yapı, Safranbolu ÇeĢme Mahallesi, Mehmet Hidayet Derman Sokak, Numara 23‟te bulunmaktadır. 5.1.2. Plan ve Kesit Kuzey- Güney doğrultusunda kareye yakın dikdörtgen planlı olan yapı dıĢtan 24.50 x 20.00 m. ölçülerindedir. Cami, güneyde ibadet mekânı, bunun kuzeyindeki son cemaat yeri ve kuzeybatı cepheye bitiĢik minare olmak üzere üç bölümden oluĢmaktadır. Kare planlı ibadet mekânının üzeri onikigen kasnak üzerine oturan ve tromplarla geçilen kubbe ile örtülüdür. Ġbadet mekânının kuzeyinde; eksendeki giriĢ kapısının doğu ve batısında birer pencere vardır. Ġçte giriĢ kapısının iki yanındaki merdivenlerle çıkılan mahfil görülmektedir. Mekânın doğu ve batısında simetrik dört pencere vardır. Güney duvarında eksende içe taĢkın mihrap, mihrabın doğu ve batısında simetrik ikiĢer pencere bulunmaktadır. Mihrabın batısındaki pencerelerin arasında minber, doğusundaki pencereler arasında ise vaaz kürsüsü yer almaktadır. Son cemaat yeri altı sütun ile konsollara atılan kemerlerle beĢ bölüme ayrılarak, bölümlerin üzeri basık beĢik tonozlarla örtülmüĢtür. Doğusu ve batısı kapalı olan son cemaat yerinin orta bölümü diğerlerine göre daha dar tutulmuĢtur. Caminin kuzeybatı köĢesinde minaresi bulunmaktadır. ( ) 5.1.3. Cepheler Külliyenin avlusuna, doğu yönde çarĢıda, batı yönde ise arastadan olmak üzere iki giriĢten ulaĢılmaktadır. Külliye avlusu hem yapıları hem de bu giriĢlerle çarĢı ve arastayı birbirine bağlamaktadır. Yapının kuzey cephesi yatay çift sıralı üç kirpi saçakla üç bölüme ayrılmıĢtır. Birinci kısmı beĢ bölümlü son cemaat yeri; ikinci kısmı eksende sivri kemerli bir pencerenin yer aldığı beden duvarı, üçüncü kısmı ise üç sivri kemerli pencere ile üç payandanın yer aldığı onikigen kasnak oluĢturmaktadır. Cephe kasnağa oturan kubbe ve alemle sonlanmaktadır. Ayrıca, cephenin batısında duvara bitiĢik kare kaideli, tek Ģerefeli minare yer almaktadır. Minare kaidesinin ortasında, basık kemerli giriĢ kapısı görülmektedir. Son cemaat yeri ikisi duvarla bağlantılı, dördü serbest altı sütun üzerine atılan sivri kemerlerle dıĢa açılmaktadır. ( ) Bölümlerin üzeri basık beĢik tonozlarla örtülmüĢtür. Son cemaat yerinin orta bölümü diğerlerine göre daha dar ve alçak tutulmuĢtur. Son cemaat yerinin önü 1970 yılında yapılan restorasyonda, soğuk hava koĢulları nedeniyle camekânla kapatılmıĢtır. ( Eryüksel, Erengül, Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri ( YayımlanmamıĢ Master Tezi), Gazi Üniveristesi, Ankara, 2005 ) Aynı Ģekilde düzenlenen doğu ve batı cephesi de yatay çift sıralı iki kirpi saçakla iki bölüme ayrılmıĢtır. Cephelerde üç sıra pencere düzenlemesi görülmektedir Birinci sırada yuvarlak kemerli çökertme alınlıklı, dikdörtgen dört pencere, ikinci sırada alt sıradaki pencerelerle aynı doğrultuda düzenlenmiĢ yuvarlak kemerli dört pencere, üçüncü sırada ise yuvarlak kemerli bir pencere bulunmaktadır, ikinci bölümde ise kasnakta eksende sivri kemerli bir pencere ile köĢelerde ikiĢer payanda yer almaktadır. Cepheler kubbe ve alemle sonlanmaktadır. Doğu cephenin ve batı cephenin kuzeyinde daha alçak olan ve sonradan kapatılan son cemaat yeri görülmektedir. ( Son cemaat yerinin doğu ve batı yan cephelerinde kullanılan taĢların yapıda kullanılan genel malzemeden farklı olması nedeniyle caminin orijinal planında son cemaat yerinin yanlarının açık olarak düzenlenmiĢ olduğu düĢünülmektedir.) Ayrıca, batı cephenin kuzeyinde, duvara bitiĢik kare kaideli, onikigen gövdeli ve tek Ģerefeli minare yer almaktadır Minarenin kare kaidesi kademeli iki silmeyle sonlanmaktadır. Kaideden sonra köĢeler pahlanarak pabuçluğa geçilmektedir. Pabuçluk kademeli iki silme sonlanmaktadır. Bunların üzerinde kare kaideye oturan dıĢa taĢkın büyük ve kalın bir bilezikten sonra gövde yukarı doğru incelmektedir. Bunun üzerindeki diğer bir bilezikle onikigen gövdeye geçilmektedir. Onikigen gövde de üstede bir bilezikle sonlanmaktadır. Bileziğin üzerinde dıĢa taĢkın yuvarlak hatlı Ģerefe altı ve Ģerefe yer almaktadır. Tek Ģerefeli minarenin daha ince olan petek bölümü de onikigen olmasıyla gövde ile benzerlik göstermektedir. Minare konik bir külah ve alemle sonlanmaktadır. Güney cephe yatay çift sıra iki kirpi saçakla iki bölüme ayrılmıĢtır. Birinci bölümün altında basık kemerli yedi dükkân ile bunların üzerinde dört sıra pencere düzenlemesi dikkati çekmektedir. Birinci sırada dükkânların çatılarının alt kısımlarını kapattığı yuvarlak kemerli çökertme alınlıklı dört dikdörtgen pencere eksenin doğu ve batısına ikiĢerli olarak yerleĢtirilmiĢtir. Ġkinci sırada da alttakilerle aynı eksende yuvarlak kemerli dört pencere vardır. Üçüncü sırada eksende diğerlerinden daha büyük, yuvarlak kemerli bir pencere görülmektedir. Dördüncü sırada ise üçüncü sıradaki pencere ile aynı doğrultuda yerleĢtirilmiĢ fakat daha küçük, yuvarlak kemerli bir pencere yer almaktadır. Ġkinci bölümde ise onikigen kasnağın cephelerine dönüĢümlü olarak yerleĢtirilmiĢ sivri kemerli üç pencere ile iki yanda ve ortada olmak üzere üç payanda vardır. Cephe kubbe ve alemle sonlanmaktadır. 1970 ve 1995 yıllarında yapılan onarımlar sırasında çoğu kuĢ evinin sıvanarak kapatıldığı ve çok az örneğinin kubbenin oturduğu kasnakta görüldüğü söylemektedir. Bugün sadece kasnağın güney cephesinde küçük bir kuĢ evi görülmektedir. (Örcün BARIġTA: “Safranbolu‟dan KuĢevleri”, I. Ulusal Tarih Ġçinde Safranbolu Sempozyumu, (4-6 Mayıs 1999 ) TTK. Yayınları, ( Ankara 2003 ), s. 90.) 5.2. Arasta 5.2.1. Konumu Arasta bugün Cami ile aynı mevkide, ÇeĢme Mahallesi; Cebeci, Kunduracılar ve Mehmet Hidayet Derman Sokakları arasında camiye bitiĢik Ģekilde yer alır. ( ). Ticaret merkezi, 16.-19.yüzyıl döneminde Osmanlı kent sistemi içinde toplumsal ve ekonomik iliĢkilerdeki değiĢimleri en çok hisseden yerlerden biri arasında yer alır. Bu dönemde kentin ekonomik ağırlığı, zanaattan ticaret etkinliklerine kayar. Hammer‟in Osmanlı Tarihi‟nde, “Pazar”, meydan ile ayırımında Ģekillenir. Meydan büyük, Pazar ise küçük bir alandır. Mal alıp satmak isteyenlerin, satma ve alma iĢlemlerini daha uyumlu yapma gayreti ve bir yerde birleĢmeleri pazarı doğurur. Pazarın kapalı hali çarĢıdır. Kentin önemli gurubu olan esnaf, zanaatkâr ve tüccar, çarĢıda kümelenir. Aynı meslekle uğraĢanların oluĢturduğu kümelere Arasta denir. ( ÖzdeĢ, Gündüz, 1998, Türk ÇarĢıları, Ankara, s.107-118 ). Osmanlı dünyasında çarĢı yapılarının gruplandırılması ÇarĢı yapılarının gruplandırılması ( O.Ceylan, “Geleneksel Türk Osmanlı ÇarĢılarının OluĢumu”, s. 107-166‟dan özetlenerek). 5.2.2. Plan Köprülü Mehmet PaĢa Camisine bitiĢik olan çarĢı yanaĢık nizamda 48 ahĢap dükkândan oluĢmaktadır. Yemeni denilen ayakkabının yapıldığı eski lonca çarĢısıdır. Arastanın Cebeci Sokağına ve Köprülü Mehmet PaĢa Camit ile Arasta Arkası Sokağı birleĢtirilen mahalle (Dua Mahalline) açılan iki kapısı mevcuttur. ÇarĢıda bulunan 48 adet dükkân; dıĢ duvara bitiĢik ve yan yana sıralı çevre dükkânlarıyla ortada sırt sırta vermiĢ çift sıra dükkânlardan ibarettir. ( ) Ortada dükkân sıraları esnaf kahvesiyle nihayete ermekte, çarĢının su ihtiyacı ise kahve duvarına bitiĢik bir meydan çeĢmesinden karĢılanmaktadır. (Yılmazer, Enver, 1987, Safranbolu Arasta Onarımı, Röleve ve Restorasyon dergisi, s.181-186) Taban ve tavanları ahĢap olan dükkânlar tek gözlüdür. Arazinin topografyasına uygun olarak dükkânların giriĢleri birbirinden farklı katlarda tertip edilmiĢtir. Bu kot düzenlemesi çatıya ve saçaklara da aksetmiĢ, çarĢıya yeknesak olmayan hareketli bir görünüm kazandırmıĢtır. Hemen her dükkânın taban döĢemesinin altı depo olarak kul- lanılmaktadır. YaklaĢık 0.90 m. yükseklikleri olan bu depoların havalandırılması toprak künk borularla temin edilmekte, depoya iniĢ ise dükkân içindeki tahta bir kapak vasıtasıyla sağlanmaktadır. ( Yılmazer, Enver, 1987, Safranbolu Arasta Onarımı, Röleve ve Restorasyon dergisi, s.181-186) 5.3. ÇeĢme 5.3.1. Konumu Eser, ÇeĢme Mahallesi Yukarı ÇarĢı Sokak da Köprülü Cami‟ne bitiĢiktir. H. 1072 / M. 1661 yılında Köprülü Mehmet PaĢa Cami ile birlikte yapıldığı düĢünülmektedir. Banisi Köprülü Mehmet PaĢa‟dır.( Ertürk, B, Esra, 2005 Safranbolu‟da Osmanlı Su Mimarisi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara YayımlanmamıĢ Doktora Tezi ) 5.3.2. Plan ve Kesit ÇeĢme kitabesinden anlaĢıldığı üzere Köprülü Mehmet PaĢa tarafından yaptırılmıĢ, daha sonra ViranĢehir Voyvodası Mehmet Ağa tarafından H.1128 (M. 1715) tarihinde Sertopi Ali Ağa‟ya tamir ettirilmiĢtir. (Gökoğlu,1952, 415- 416; Acar 2002: 5-6). ÇeĢmenin üzeri yakın zaman önce beyaz boya ile boyanmıĢtır. Köprülü Mehmet PaĢa Camii'nin duvarı üzerine konumlanmıĢ, sivri kemerli, tek cepheli bir çeĢmedir. Kemerin aynalık kısmına beĢ satırlık kitabe taĢı yerleĢtirilmiĢtir. ÇeĢmenin üst kısmında yüzeyden çok az çıkıntı yapan saçak bulunur. ÇeĢmede iki borudan halen su akmaktadır. Önünde bir yalak vardır. ( ), 6. GÜNÜMÜZE GELMEYEN YAPILAR 6.1. MEDRESE Anadolu Türk mimarisinde 14. yüzyıldan önce geliĢtirilen medrese tipleri daha sonra da uygulamaya devam etmiĢtir. Medrese mimarisinde temel değiĢiklik, örtü sisteminde kubbenin kullanılmasıyla Osmanlı Mimarisinde olmuĢtur. Medrese yapımının niceliksel çoğalması yanı sıra sultan ve devlet ileri gelenlerinin yaptırdıkları külliyeler, medrese yapımının değiĢik koĢullarda biçimlenmesine neden olmuĢtur. Ayrıca kentleĢme olgusunun yeni koĢulları, medreselerin 14. yüzyıldan öteye, özellikle Osmanlı yönetimi sırasında, yeni medrese plan Ģemaları geliĢmiĢtir ( AkĢin, 2009, s.335). “Yapının batısında bulunan ahĢap medrese, 20. yüzyılın baĢında artık kullanılamayacak duruma geldiğinden yıkılmıĢtır”.( Ünsal Tunçözgür: a.g.e., 85; Esin Kahya: “Safranbolu‟da Belli BaĢlı Kurumların Yapılanması”, 1. Ulusal Tarih Ġçinde Safranbolu Sempozyumu, ( 4-6 Mayıs 1999) TTK. Yayınları, ( Ankara 2003), s. 49). ( levha) Ömer Türkoğlu‟nun 1869 tarihli 1. Kastamonu Vilayeti Salnamesi‟nde Köprülü Mehmet PaĢa Medresesinde 50 öğrencinin okuduğundan söz edilmektedir. 7. KÜLLĠYEYE SONRADAN EKLENEN YAPILAR 7.1. MUVAKKITHANE / KÜTÜPHANE Avlunun batısında yer alan kütüphanenin giriĢ kapısı üzerinde bulunan kitabeden yapının H. 1274 / M. 1863 yılında yapıldığı anlaĢılmaktadır. Yapı iki yanda dikdörtgen bölüm ile bunların ortasında dikdörtgen giriĢten oluĢmaktadır. Yapının ön cephesindeki kademeli düzenlemenin aksine arka kısmı tamamen düz bir duvardan ibarettir. Yan mekânlarda üçer dikdörtgen pencere bulunmaktadır. Aynalı kemerli giriĢ kapısının üzerinde dikdörtgen bir pencere bulunmaktadır. Kütüphanenin beden duvarları üç sıra kirpi saçakla sonlandırılmıĢ, kiremit kaplı kırma çatı ile örtülmüĢtür. ( ). (Eryüksel, Erengül, Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri ( yayımlanmamıĢ Master Tezi), Gazi Üniveristesi, Ankara, 2005 ) 7.2 Abdest Alma Mekanı Avlunun kuzeyine yerleĢtirilmiĢ olan abdest alma mekânı dördü serbest ikisi yan duvarlarla bağlantılı altı sütun arasına atılmıĢ yuvarlak kemerlerle oluĢturulmuĢtur. Abdest alma mekânında kaĢ kemer formunda yapılmıĢ on sağır kemer içerisine musluklar yerleĢtirilmiĢtir. Bu mekânın üzeri kiremit kaplı eğimli çatı ile örtülmüĢtür (Eryüksel, Erengül, Safranbolu ġehrinde 17.-19. Yüzyıl Osmanlı Camileri ( yayımlanmamıĢ Master Tezi), Gazi Üniveristesi, Ankara, 2005 ) ( ) Abdest alma mekânının revağında dört kuĢevi bulunmaktadır. Bu evler moloz taĢ duvara tuğla geçirerek yapılmıĢtır. ( Örcün BARIġTA: “Safranbolu‟dan KuĢevleri”, I. Ulusal Tarih Ġçinde Safranbolu Sempozyumu, (4-6 Mayıs 1999 ) TTK. Yayınları, ( Ankara 2003 ), s. 90. 7.3.GüneĢ Saati Avlunun hemen ortasında yer alan güneĢ saati kesme taĢtan yapılmıĢ bir kaide üzerinde oturan 15 x 62 cm. ebadındaki mermer levhaya iĢlenmiĢtir. Saat, sabah 06:40 ile akĢam 17:20 arasındaki vakitleri bildirmektedir. Eserin tarihi ve ustası hakkında herhangi bir kitabesi yoktur.( Nurettin ÇAM: Osmanlı GüneĢ Saatleri, Ankara, 1990, s.156 ) Osmanlı dönemine ait 95 adet güneĢ saatinden birisidir. Tarihi güneĢ saati mermer levhanın üzerinde bulunan üçgen Ģeklindeki madeni bir plakanın gölgesi ve plakanın merkez teĢkil ettiği eĢit açılara haiz çok sayıdaki çizgi ile zamanı tayin etmektedir. Mermer levha üzerindeki çizgilerin her birinin arası 10‟ar dakikalık zaman dilimini göstermektedir. ( http://www.karabukkulturturizm.gov.tr ) ( ) http://www.karabukkulturturizm.gov.tr/ 7.4. Hela 8. KARġILAġTIRMA Cami; en yakın örneklerini Safranbolu merkezde ve Osmanlının diğer Ģehirlerinde sıklıkla karĢımıza çıkan tek kubbeli plan tipindedir. Ġlçe merkezindeki 4 cami 17.ve 19.yüzyıl tarihleri arasında yapılmıĢtır. Bu camilerden Ġzzet Mehmet PaĢa, Dağdelen ve Kazdağlı Camilerinin kitabe yazıtları bulunurken, Köprülü Mehmet PaĢa camisinde kitabe yazıtı yoktur. Köprülü Mehmet PaĢa tarafından gönderilen el yazması kurandan 1661/ 1662 yılında ibadete açıldığı anlaĢılmaktadır. Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi Arastası plan olarak Samsun Vezirköprü arastasına benzer. Aynı baninin çağdaĢ dönemi yapılarıdır. Vezirköprü de kareli orta kısım bedesten olarak kullanılmıĢken, Safranbolu da arasta olarak kullanılmıĢtır. 9. SONUÇ Köprülü Mehmet PaĢa gibi 17. Yüzyıl‟a damgasını vuran devlet adamının eseri olması, Safranbolu gibi taĢra bir kentin sarayla yakından bağlantısından dolayı ve saray çevresinden bir baninin Ģehri geliĢtirmesine güzel bir örnek olması, medrese yapıları dıĢındaki diğer yapıların günümüze ulaĢarak kullanılabilir olmasının son derece önemli olması, külliye camisi ilçenin ulu camisi ve arastasının da ilçenin en önemli ticaret alanın olması bakımından önemlidir. Ayrıca Safranbolu‟nun 17 Aralık 1994 yılında Unesco tarafından Dünya Miras Listesine alınarak ilçedeki bir çok tarihi yapının restorasyon çalıĢmaları hız kazanmıĢtır. Osmanlı sanatına ve tarihine duyduğum ilgi sebebiyle tez konumu Safranbolu ve Köprülü Mehmet PaĢa Külliyesi üzerine yapmıĢ bulunuyorum. 10. KAYNAKÇA Abdulkadiroğlu, A. , Özsoy. Ü.(1998).Safranbolu Vakfiyeleri. Ankara: Safranbolu Kültür ve Turizm Vakfiyileri Yayını. Aksoy, M., KuĢ,A. (1999).Müze Kent Safranbolu.Safranbolu: Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayını.s 9-10,14-16. Altınay, A.Refik. (2001). Köprülüler.Ġstanbul:Tarih Vakfı Yayınları. Anonim. (1984).Zonguldak: C.10,s.7709-7827. Milli Kütüphane Yayınları. Anonim. (1999).Karabük Ġl Yıllığı Anonim. “t.y”.Köprülü Cami. Anonim. “t.y”.Karabük ve Ġlçeleri.Safranbolu: T.C. Karabük Valiliği Ġl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Aslanapa,Oktay.(1986). Osmanlı Devri Mimarisi.Ġstanbul.s.356-357. Barlas,Uğurol.(2004). Safranbolu Kültür Tarihi AraĢtırmaları. Ġstanbul: Hilmi Barlas Eğitim Vakfı Yayını. Batuta,Ġbni.(1993). Tam Metin Seyahatname.Ġstanbul: C.1-2.s.218-219. Biçer,Tuncer.(1971). Safranbolu Camileri. YayımlanmamıĢ Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi ,D.T.C.F. Buz,Ayhan.( 2009). Sokullu‟dan Damat Ferit‟e Osmanlı Sadrazamları.Ġstanbul:Neden Kitap Yayınevi.s.121-123. Cezar, Mustafa.( 1985). Tipik Yapılarıyla Osmanlı ġehirciliğinde ÇarĢı ve Klasik Dönem Ġmar Sistemi.Ġstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yayın No: 9 Duman, Mahmut.(2006). “Köprülü Mehmed PaĢa Hayatı, ġahsiyeti ve Faaliyetleri”. YayımlanmıĢ Yüksek Lisans Tezi, Konya Selçuk Üniversitesi. Erengül,Eryüksel.(2005). Safranbolu ġehrinde 17.-19.yüzyıl Osmanlı Camileri, YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniveristesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Erten,M.C.(1968). Ünlü Camilerimiz.Ġstanbul: Saadet Yayınları.s.20-21. Freiherr,Von.(1967). Köprülü Mehmet PaĢa.Ġstanbul: BakıĢ Yayını.s.361-363. Godwın,Godfrey.(1971). A History Of Ottoman Architecture.London. Gökbilgin,Tayyip.(1967). “Köprülüler”.Ġslam Ansiklopedisi VI. Ġstanbul: Milli Eğitim Basın Evi. s.892-908. Günay,Reha.(1981). Geleneksel Türk Evleri ve OluĢumu.Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları :456, Kültür Eserleri Dizisi: 8. Kartal, Yasemin.(2004). Ġstanbul‟da Etkin Bir Bani Ailesi, Köprülüler. YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara. Nayır,Zeynep.(1975). Osmanlı Mimarlığında Sultan Ahmed Külliyesi ve Sonrası (1609-1690). Ġstanbul: ÖzdeĢ,Gündüz.(1998). Türk ÇarĢıları.Ankara: Tepe Yayınları. S.107-118. Özdil,Meral.(1980). Safranbolu‟da Türk Devri Yapıları.YayımlanmamıĢ Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara. Sakaoğlu,Necdet.(1994). “Köprülüler, Dünden Bugüne Ġstanbul Ansiklopodesi”. C: 4.s.91-95. Tahir,Sezen.( 2006). Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C.BaĢbakanlık Devlet ArĢivleri Genel Müdürlüğü Yayın No:21.s.437. Tuğlacı,Pars.(1984). Osmanlı ġehirleri. Ġstanbul: Milliyet Yayınları.s.307-309. Ünsan,Tunçözgür.(1999). Dünü ve Bugünü Ġle Safranbolu. Safranbolu: YaĢam ve Yapıtlarıyla, Osmanlılar Ansiklopedisi. C.2 (1999). Ġstanbul: YKY.s160-162. Yazıcıoğlu,Hulusi.(1998). Safranbolu Tarihine Ait Belgeler ve Kaynaklar. Safranbolu: Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayınaları, Yayın: 4.s.55-87, 128- 129. Yazıcıoğlu,Hulusi.(2001). Küçük Osmanlı‟nın Öyküsü.Safranbolu Tarihi. Ġstanbul: ġa-Ta Türkiyat Yayınları.s.13-31, 263-277. Yılmazer,Enver.(1987). “Safranbolu Arastası Onarımı”.Röleve ve Restorasyon Dergisi, 6.sayı.s.181-186. EK KAYNAKÇA BaĢar,Zeki.(1977). Tarih Boyunca ÇeĢitli Hizmetleriyle Camilerimiz. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları: 491.s.39-45. Cinozoğlu,H. A.(2010). Safranbolu‟da Eski Bir GüneĢ Saati. Ġstanbul: Heyamda Yayınları. Cuınet,Urtal.(1891). Eldem,H.S. “t.y.” Türk Mimari Eserleri. Ġstanbul: Binbirdirek Matbaacılık Sanayi A.ġ. Yayınları. ( bu eser kuruluĢunun 30. Yılında Yapı Kredi Bankasının bir kültür hizmetidir). Erzi,Ġhsan.(1987). Camilerimiz Ansiklopedisi. Ġstanbul: Tercüman Yayınları. Günay,Reha.(1998). Tradıtıon Of The Turkısh House And Safranbolu Houses. Ġstanbul: Yapı Endüstri Merkez Yayınları. Mehmet,M . A.(1989). Romen Vekayetnamelerine Göre Köprülü Sadrazamlar ve Bazı Olaylar. Ġstanbul: BeĢinci Milletler Arası Türkolojisi Kongresi, Ġstanbul, 23-28 Eylül 1985, Tebliğler III. Türk Tarihi. C. 2 Morton,K.-Küçükerman.Ö.(2010). ÇarĢı, Pazar, Ticaret ve KapalıçarĢı: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları, GeniĢletilmiĢ 1. Baskı Yazıcıoğlu,H.-Al,M.(1982). Safranbolu: Karabük.s.101-106. LEVHALAR Levha 1: Karabük il sınırı (http://www.turkiye-rehberi.net ) http://www.turkiye-rehberi.net/ Levha 2: Karabük ve ilçeleri ( http://www.geziharitam.com ) Levha 3: Paphlagonia Bölgesi (http://www.bible-history.com ) http://www.geziharitam.com/ http://www.bible-history.com/ Levha 4: 1958 F.TAESCHNER , Ġstanbul- Sinop Hattı Kervan Yolu Harita Levha 5: Bölgede YetiĢen Safran Bitkisinin Heykeli Levha 6: ġehrin Genel Görüntüsünden Bir Kesit Levha 7: Osmanlı Döneminde Üç Bölgeye Ayrılan YerleĢim Haritası Levha 8: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 9 : ( Paksoy ,2013 ) Camiden genel görünüm Levha 10: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 11 : ( Paksoy,2013 ) Minareden ġehrin Genel Görünümü Levha 12: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 13: T.C.Safranbolu Kaymakamlığı 2004-2008 Restorasyon ÇalıĢmaları ArĢivi Levha 14: Safranbolu Hizmet Birliği Kültür Yayını Dergisi,1999 Levha 15: Paksoy, 2013, minareden ilçenin tarihi dokusu Levha 16 : KÖPRÜLÜ MEHMET PAġA ( 1575- 1661) ( http://tr.wikipedia.org ) http://tr.wikipedia.org/ Levha 17: Caminin Planı ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 18: Külliyenin vaziyet Planı, Çatı Seviyesinden Görünümü ( VGM ArĢivinden 1995 ) Levha 19 : Çizim 3- Köprülü Mehmet PaĢa Camisi A-A Kesiti (VGM. ArĢivinden (1995) Levha 20: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi B-B Kesiti ( VGM ArĢivinden ( 1995) ) Levha 21: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Kuzey Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995 ) ) Levha 22: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Doğu Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995) ) Levha 23: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Batı Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995 ) ) Levha 24: Köprülü Mehmet PaĢa Camisi Güney Cephesi ( VGM ArĢivinden ( 1995 ) ) Levha 25: Paksoy,2013 Köprülü Mehmet PaĢa Camii Genel Görünümü Levha 26: Köprülü Mehmet PaĢa Camii Genel Görünümü Levha 27: Paksoy, 2012 Avludan Kuzey Cepheye BakıĢ Levha 28: Paksoy,2013 Son Cemaat Yerine BakıĢ Levha 29: Paksoy,2012 Son Cemaat Yerindeki Örtü Sisteminden Ayrıntı Levha 30: Paksoy,2012 Cami Ġçi Genel Görünüm Levha 31: Paksoy, 2013, kadınlar mahfilinden güneybatı görünüm Levha 32: Paksoy, 2013, kadınlar mahfilinden güneydoğu görünüm Levha 33: Paksoy,2013 Mihrap tan Ayrıntı Levha 34: Paksoy,2012 Sonradan Eklenen Kadınlar Mahfiline BakıĢ Levha 35: Kubbeye GeçiĢ Elemanı Tromplardan ve Kubbeden Ayrıntı (http://farm2.staticflickr.com/1269/5181605376_2cf866a7e6_o.jpg ) Levha 36: Paksoy,2013 Levha 37: Paksoy,2013 Avluya Genel BakıĢ Levha 38 : Paksoy,2012 GüneĢ Saatinden Ayrıntılar Levha 39: Paksoy, 2012 GüneĢ Saatinden Ayrıntılar Levha 40: Paksoy,2013 Muvakıthane / Kütüphane Görünüm Levha 41 : Paksoy,2012 Sonradan Eklenen Tuvalet Yapısından Görünüm Levha 42: Paksoy 2013, Son Cemaat Yeri GiriĢ Kapısı Üzerindeki Kitabeden Ayrıntı Levha 43 : Paksoy,2012 Kütüphane –Muvakkıthane Kitabe Görünümü Levha 44: Paksoy,2013 Abdest Alma Mekânı Kitabesinden Görünüm Levha 45: Köprülü ÇeĢmesi Görünüm Levha 46: Köprülü ÇeĢmesi ( Ertan Ertürk 2004 ) Levha 47: Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 48: Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 49: Vakıflar Genel Müdürlüğü ArĢivinden 1987 Levha 50: Paksoy,2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Minareden Görünümü Levha 51: Paksoy,2011 Camiden Arastaya Gidilen Ana Kapı Levha 52: Paksoy,2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Görünümü Levha 53: Paksoy 2013 Restorasyon Sonrası Arastanın Görünümü Levha 54: Paksoy 2012 Restorasyon Sonrası Arastadaki Dükkânlardan Görünüm Levha 55: Restorasyon Sonrası Arastadaki Dükkânlardan Görünüm Levha 56: Paksoy 2013 Ahi TeĢkilatına Bağlı Olan Yemeniciler Loncasının Etkinliklerinin Yapıldığı Yer Levha 57: Paksoy,2013 Arastanın Arka Sokaklara Açılan „ Tali ‟ Yan Kapısı Levha 58: Vezirköprü Bedesten ve Arastası ile Safranbolu Arastası KarĢılaĢtırma Levha 59: 17- 19 Yüzyıl Safranbolu Kubbeli Camilerinin Planları Levha 60: Paksoy, 2013 Günümüze gelmeyen Medresenin bulunduğu yer