1 

 

 
HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ 

GÜZEL SANATLAR ENSTİTÜSÜ 
 

 

Grafik Anasanat Dalı 
 
 
 
 

VİDEO OYUNLARDA KORKU UNSURUNUN KULLANIMI VE 
KONSEPT TASARIM ÇALIŞMASI 

 

 

 

 

 

 

 

Ümit Hazal YAYALAR 
 

 

 

 

Sanatta Yeterlik Tezi 
 

 

Ankara, 2023 
 

 



 

 

 
HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ 

GÜZEL SANATLAR ENSTİTÜSÜ 

 

 

Grafik Anasanat Dalı 

 

 

 

 

VİDEO OYUNLARDA KORKU UNSURUNUN KULLANIMI VE  

KONSEPT TASARIM ÇALIŞMASI 

 

 

 

 

 

 

 

Ümit Hazal YAYALAR 

 

 

 

 

Sanatta Yeterlik Tezi 

 

 

Ankara, 2023



 

 

KABUL VE ONAY 

 

Arş. Gör. Ümit Hazal Yayalar tarafından hazırlanan “Video Oyunlarında Korku 

Unsurunun Kullanımı ve Konsept Tasarım Çalışması” başlıklı bu çalışma, jürimiz 

tarafından Grafik Anasanat Dalı’nda Sanatta Yeterlik Tezi olarak kabul edilmiştir. 

 

 

Jüri Başkanı Unvan, Doç. Banu Bulduk TÜRKMEN   

 

Jüri Üyesi (Danışman) Unvan, Prof. Özden Pektaş TURGUT   

 

Jüri Üyesi Unvan, Prof. Tevfik İnanç İLİSULU   

 

Jüri Üyesi Unvan, Prof. Kaan OLGUNTÜRK   

 

Jüri Üyesi Unvan, Doç. Elif Varol ERGEN  

 

 

 

 

 

Bu çalışma, Hacettepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav 

Yönetmeliği’nin ilgili maddeleri uyarınca yukarıdaki jüri tarafından uygun 

bulunmuştur. 

 

 

Prof. Dr. Candan TERVİEL  

Güzel Sanatlar Enstitüsü Müdürü 

 
 
 
 
 
 
  



 

 

i 

 

VİDEO OYUNLARDA KORKU UNSURUNUN KULLANIMI VE 

KONSEPT TASARIM ÇALIŞMASI 

 

Danışman: Prof. Özden Pektaş TURGUT 

Yazar: Ümit Hazal YAYALAR 

 

ÖZ 
 

Bir hikâyeyi eşsiz kılan şey; onu anlatış biçimi ve oyuncuya sunduğu evrenin görsel 

olarak canlandırmasıdır. Bu nedenle mekânın hikâye anlatımında oynadığı rol 

önemlidir. Video oyunların yarattığı benzersiz evrenler, gelişen teknolojinin 

imkânlarıyla birlikte pek çok alternatifi de beraberinde getirmektedir. Oyundaki her 

öğenin birbirinden farklı karakteristik özellikleri oyuncunun haritayı keşfetme 

merakını arttırır ve oyuna devam etmesi için motivasyonlarından biri haline gelir.  

 

Oyunların yapay gerçekliği hem olay örgüsü hem de görsel tasarım alanında 

kendine özel bir yapısı bulunur. Anlatılan hikâyelerin gerçeküstülüğü; kültürel 

aktarımlar, yaşam tecrübeleri ve duygu durumları sayesinde insanların empati 

kurmasını sağlamaktadır. Oyuncular, sinema filmlerinin aksine bir izleyici olarak yer 

almaktansa, oyuncu karakteri ile bağ kurabilir ve karakterin yerine kararlar alabilir. 

Bu durum ise; oyuncuların empati yapmasına ve güvenli bir alandan doğru aynı 

durumda olsaydı nasıl tepki vereceğini sınamasına olanak tanır. Bir eğlence aracı 

olarak video oyunların korku temasına yaklaşımı, gerilim ve şiddet öğelerini 

kullanma biçimleri yönünden farklılık gösterir. Genellikle aksiyon ve hayatta kalma 

türüyle birleştirilen korku oyunlarında, tasarım elementlerinden biri olarak; oynanış 

mekanikleri kadar atmosferi ve mekân tasarımlarındaki özgünlük de önemlidir. Oyun 

deneyimiyle birlikte, insan psikolojisine yaklaşımı ve kültürel öğeleri kullanım biçimi 

başarılı bir korku oyunun temelini oluşturur. Korkunun bir duygu olarak psikolojideki 

karşılığı, kültürel yansımaları ve popüler kültürdeki yeri derinlemesine incelenerek 

korku oyunları üzerindeki etkisi tezin başlıca inceleme alanlarını oluşturmaktadır. 

 



 

 

ii 

 

Bu sanatta yeterlik tezinin araştırma ve uygulama çalışmasındaki başlıca amaç 

olarak; akademik alanda korku oyunlarına yönelik kaynak çeşitliliğine katkıda 

bulunmak ve uygulama çalışmasının ilgili alanlara kuramsal ve konsept tasarım 

hakkında bilgi sağlaması hedeflenmiştir. Uygulamanın üretim süreci için oyun 

tasarımının üretim yöntemlerini takip etme hedefiyle eğlence sektörüne yönelik 

çalışmalar üretmek isteyen sanat öğrencileri için kaynak oluşturmak amaçlanmıştır. 

Tasarım sürecinde korku duygusunun psikolojik temelli unsurları üzerine yapılan 

kuramsal araştırmalar bir konsept tasarım çalışması ile uygulamaya aktarılacaktır.  

 

Anahtar Sözcükler: Video Oyunlar, Konsept Tasarım, 3B Modelleme, İllüstrasyon, 

Korku Sanatı.  



 

 

iii 

 

THE USE OF FEAR ELEMENT IN VIDEO GAMES AND CONCEPT DESIGN 

STUDY 

 

Supervisor: Prof. Özden Pektaş TURGUT 

Author: Ümit Hazal YAYALAR 

 
ABSTRACT 

 

What makes a story unique is; it is the way he narrates it and the visual animation 

of the universe he presents to the player. Therefore, the role of space in storytelling 

is important. The unique universes created by video games bring many alternatives 

along with the possibilities of developing technology. The different characteristics of 

each item in the game increase the player's curiosity to explore the map and become 

one of their motivations to continue the game. 

 

The artificial reality of games has a unique structure in both plot and visual design. 

The surrealism of the stories told; It enables people to empathize through cultural 

transfers, life experiences and emotional states. Actors can bond with the actor 

character and make decisions for the character, rather than taking part as a 

spectator, unlike in movies. If this is the case; It allows players to empathize and 

test how they would react if they were in the same situation from a safe area. 

 

As a means of entertainment, the approach of video games to the theme of horror 

differs in the way they use the elements of tension and violence. As one of the 

design elements in horror games, which are usually combined with the action and 

survival genre; Authenticity in atmosphere and space designs are as important as 

gameplay mechanics. Along with the game experience, his approach to human 

psychology and his use of cultural elements form the basis of a successful horror 

game. The psychological equivalent of fear as an emotion, its cultural reflections 

and its place in popular culture are examined in depth and its effect on horror games 

constitute the main areas of study of the thesis. 



 

 

iv 

 

As the main purpose of the research and application study of this proficiency in art 

thesis; It is aimed to contribute to the diversity of resources for horror games in the 

academic field and to provide information about the theoretical and concept design 

of the application work to the related fields. It is aimed to create a resource for art 

students who want to produce works for the entertainment industry with the aim of 

following the production methods of game design for the production process of the 

application. Theoretical research on the psychological-based elements of fear in the 

design process will be implemented with a concept design study. 

 

Keywords: Video Games, Concept Design, 3D Modelling, Illustration, Horror Art. 

  



 

 

v 

 

TEŞEKKÜR 
 

Sanatta Yeterlik tezimin hazırlanma süresi boyunca bana olan desteklerini 

esirgemeyen çalışma arkadaşlarım Murat Çalış, Mustafa Uygur Çevik, Çiğdem 

Yönder ve danışmanım Prof. Özden Pektaş Turgut’a katkılarından dolayı teşekkür 

ederim. 

  



 

 

vi 

 

İTHAF 
 
Sevgili babam Ülkü Yayalar için.  



 

 

vii 

 

İÇİNDEKİLER 
	

ÖZ.............................................................................................................................i 

ABSTRACT ............................................................................................................ iii 

TEŞEKKÜR ............................................................................................................. v 

İTHAF ..................................................................................................................... vi 

İÇİNDEKİLER ....................................................................................................... vii 

GÖRSEL DİZİNİ ...................................................................................................... x 

GİRİŞ ....................................................................................................................... 1 

1. BÖLÜM: KORKUNUN TANIMI VE KÜLTÜREL YANSIMALARI ...................... 6 

 1.1. Psikolojide Korku ve Çeşitleri....................................................................7 

  1.1.1. Klasik Koşullanma ve Davranış Psikolojisi..........................................11 

 1.2. Bilincin Tanımı ve Arketipler...................................................................13 

  1.2.1. Unheimlich Kavramı ve Tekinsizlik Korkusu........................................17 

  1.2.2. “Uncanny Valley” Tanımına Göre Yüz İfadeleri...................................21 

  1.2.3. İkiz Karakterler Fenomeni: Doppelgänger...........................................22 

 1.3. Psikoloji Tarihinde Toplumsal ve Kültürel Olaylar...................................24 

 1.4. Folklor ve Korku Hikayelerinin Evrimi.....................................................26 

  1.4.1. Batı Kültüründe Cadılar, Şeytan Çıkarma ve Vampir İnancı ..... 28 

  1.4.2. Doğu Kültüründe Doğaüstü Efsaneler ....................................... 33 

2. BÖLÜM: KORKU VİDEO OYUNLARININ GELİŞİMİ ....................................... 41 

 2.1. Video Oyunlarında Korku Temasının Başarısızlık Nedenleri................. 42 

  2.1.1. Korku Video Oyunlarının İşleme Yöntemi ................................. 45 

 2.2. Korku Oyunları Türlerinin Oluşumunu Etkileyen Filmler......................... 47 

  2.2.1. Slasher ve Yaratık Temaları ...................................................... 48 

  2.2.2. Kıyamet Sonrası Distopik Evrenler ............................................ 55 

  2.2.3. Folklorik Korku (Folk Horror) ve Psikolojik Gerilim .................... 59 

 2.3. Alt Türlere Göre Korku Video Oyunlarının Gelişimi................................ 66 



 

 

viii 

 

  2.3.1. 1980’li ve 90’lı Yıllar .................................................................. 66 

  2.3.2. Aksiyon ve Macera Temalı Oyunlar .......................................... 69 

  2.3.3. Bilimkurgu Temalı Hayatta Kalma Oyunları .............................. 76 

  2.3.4. İnteraktif Korku Oyunları ............................................................ 78 

  2.3.5. Kooperatif ve Çok Oyunculu Nişancı Korku Oyunları ................ 79 

  2.3.6. Açık Dünya Hayatta Kalma Korku Oyunları .............................. 80 

  2.3.7. Psikolojik ve Paranormal Temalı Korku Oyunları ...................... 82 

  2.3.8. Next- Gen Konsol Korku Video Oyunları ................................... 85 

 2.4. Bağımsız (Indie) Yapımlar...................................................................... 86 

  2.4.1. Amerika ve Avrupa Merkezli Stüdyolar ..................................... 86 

  2.4.2. Uzak Doğu’dan Bireysel ve Stüdyo Yapımları ........................... 91 

3. BÖLÜM: KORKU VİDEO OYUNLARININ KONSEPT İNCELEMESİ .............. 97 

 3.1. Psikolojik Gerilim ve Metafor: Silent Hill 2.............................................. 98 

  3.1.1. Team Silent ve Yapım Aşaması ................................................ 99 

  3.1.2. Yaratık ve Karakter Tasarımları .............................................. 100 

  3.1.3. İlham Alınan Sinema Yapıtları ................................................. 106 

 3.2. Buluntu Film Ve Paranormalite: Outlast...............................................109 

  3.2.1. Hikâye Anlatımı ve Karakter Gelişimi ...................................... 110 

  3.2.2. Outlast 2: Din ve İstismar ........................................................ 112 

 3.3. 70’ler Slasher Korku: Resident Evil 7...................................................116 

  3.3.1. Prodüksiyon ve Ön Hazırlıklar ................................................. 117 

  3.3.2. Photogrammetry ve Gerçekçilik .............................................. 121 

 3.4. Bilimkurgu ve Korku: Dead Space........................................................125 

  3.4.1. Yapım Aşaması ve Karşılaşılan Zorluklar ............................... 126 

  3.4.2. Yaratık Tasarımları: Nekromorf ............................................... 129 

 3.5. Kıyamet Sonrası Dünya ve Ahlak Anlayışı: The Last of Us................. 132 

  3.5.1. Last of Us Evreni ..................................................................... 133 

  3.5.2. Hikâye Anlatımı ve Karakter Gelişimi ...................................... 139 

  3.5.3. Bilimsel Referanslar ve Enfekte Tasarımları ........................... 142 



 

 

ix 

 

 3.6. Gotik Korku ve Lovecraft Mitolojisi: Bloodborne...................................146 

  3.6.1. From Software ve Souls-türü Oyunlar ..................................... 147 

  3.6.2. Lovecraft ve Hristiyan Mitolojisi Uyarlaması ............................ 148 

  3.6.3. Viktorya Dönemi Gotik ve Referanslar .................................... 152 

4. BÖLÜM: UYGULAMA ÇALIŞMASI ............................................................... 166 

 4.1. Konsept Tasarım İçin Kurgulanan Hikâye ve Evren.............................167 

 4.2. Mekân Konsept Tasarımları.................................................................168 

SONUÇ ............................................................................................................... 185 

KAYNAKLAR ...................................................................................................... 188 

ETİK BEYAN ....................................................................................................... 197 

ORİJİNALLİK RAPORU………………………………………………………….......198 

ORIGINALITY REPORT………………………………………………………….......199 

YAYINLAMA VE FİKRî MÜLKİYET HAKLARI BEYANI…………………….........200 

ÖZGEÇMİŞ ......................................................................................................... 201 

 
  



 

 

x 

  

GÖRSEL DİZİNİ 

Görsel 1: “Little Albert” deneyi...............................................................................12 

Görsel 2: Masahiro Mori’nin robotlardaki insan benzerliği üzerine yarattığı grafik.
 ...............................................................................................................................18 

Görsel 3: Hiroshi Ishiguro’nun tasarımları Telenoid (solda), Geminoid HI (ortada) ve 
kendisi 
(sağda)...................................................................................................................19 

Görsel 4: Cadılar Bayramı için kostüm giyen çocuklar...........................................20 

Görsel 5: Matrix filminden bir sahnenin görüntüsü.................................................22 

Görsel 6: Brueghel’in De Triomf van de Dood (Ölümün Zaferi) adlı tablosu..........25 

Görsel 7: Joseph Baker’ın 1892 tarihli “Salem Cadısı” litografı.............................29 

Görsel 8: Sawaki Suushi’nin 18. Yüzyıla ait Yamauba tasviri................................35 

Görsel 9: Hebi Shojo ve The Licking Woman mangalarından birer panel 
görüntüsü...............................................................................................................36 

Görsel 10: Jared Mitchell’in korku oyunlarındaki oynanış döngüsünü gösteren 
tablosu....................................................................................................................46 

Görsel 11: Leatherface ve diğer aile bireylerinin filmden bir görüntüsü................48 

Görsel 12: Night of the Living Dead filminden bir görsel...................................... 49 

Görsel 13: Alien’ın biyomekanik tasarımları (üstte) ve Chestbuster’ın çıkış sahnesi 
(altta)......................................................................................................................50 

Görsel 14: Filmdeki yaratık replikalarından bir görsel.......................................... 52 

Görsel 15: Battle Royale filminden bir sahne....................................................... 53 

Görsel 16:  Gary Oldman’ın (üstte) ve Bela Lugosi’nin (altta) Dracula 
canlandırmalarından birer sahne........................................................................... 54 

Görsel 17:  Bayan Carmody karakterinin vaaz verdiği sahneden bir görsel.......... 55 

Görsel 18:  The Road (üstte) ve 28 Days Later (altta) filmlerinden sahneler......... 56 

Görsel 19:  Children of Men filmindeki tek plan çekimden bir sahne. ....................58 

Görsel 20:  Onibaba (üstte) ve Noroi (altta) filmlerinden birer görsel. ....................60 

Görsel 21:  The Wailing filminden bir sahne. .........................................................61 

Görsel 22:  Ju-On (üstte) ve Ringu (altta) J-Korku filmlerinden birer sahne.......... 62 

Görsel 23:  Exorcist’teki şeytan çıkarma ayini sahnesi. .........................................63 



 

 

xi 

 

Görsel 24:  Korku komedi türünün öncüsü Evil Dead filminden bir sahne............. 64 

Görsel 25:  Filmde “Doppelganger” fenomeninin kullanıldığı sahne. .....................65 

Görsel 26:  Sweet Home oyunundan bir ara sahne ve oyun içi görüntüsü............ 67 

Görsel 27:  Alone in the Dark oyunundan bir ekran görüntüsü. .............................68 

Görsel 28:  1996 tarihli Resident Evil’dan oyun içi grafikler (üstte) ve RE2 yeniden 
yapımında gerçek zamanlı render görselleri (altta)................................................ 70 

Görsel 29:  The Evil Within’den oyun içi görüntüsü................................................ 71 

Görsel 30:  Doom (2016) oyun içi görüntüsü......................................................... 73 

Görsel 31:  Call of Cthulhu’dan iç mekân görüntüsü..............................................74 

Görsel 32:  Kuon PlayStation 2’den bir görsel.......................................................75 

Görsel 33:  Oyunda Alien ile karşılaşılan bir anın ekran görüntüsü....................... 77 

Görsel 34:  Until Dawn oyunundan interaktif sahne görüntüsü..............................78 

Görsel 35:  Left 4 Dead’den önceden render edilmiş bir sahne............................. 79 

Görsel 36:  Dying Light’ın dış mekânından bir görsel............................................ 81 

Görsel 37:  Sanitarium’un başladığı akıl hastanesinden görsel.............................83 

Görsel 38:  Fatal Frame 2: Crimson Butterfly’dan ekran görüntüsü....................... 84 

Görsel 39:  Köydeki evlerden birinin iç mekân görüntüsü......................................85 

Görsel 40:  Amnesia: Dark Descent’daki The Gatherer adlı yaratıklardan bir 
görsel...................................................................................................................... 87 

Görsel 41:  Visage psikolojik korku oyunu projesi olan P.T.’den ilham almıştır. ....88 

Görsel 42:  Slender Man ve Siren Head’in oyun içi görünümleri............................ 89 

Görsel 43:  Conarium Unreal Engine 4 ile geliştirilmiş Lovecraft tarzı atmosferinden 
bir görsel................................................................................................................. 90 

Görsel 44:  Pathologic 2’nin ürkütücü kasaba görüntüsü. ......................................90 

Görsel 45:  Okaeri (üstte) ve Innunaki Tunnel (altta) ekran görselleri.................... 92 

Görsel 46:  Geleneksel Japon kültürü içerikli Shadow Corridor’dan bir görsel.......94 

Görsel 47:  Otogiri’den bir sahne........................................................................... 95 

Görsel 48:  Sato Tsuboyama’nın karakter tasarımı için yüz ifadeleri eskizleri......101 

Görsel 49: Masahiro Ito’nun Piramit Kafa için ilk ve ikinci tasarımları. .................102 

Görsel 50:  Silent Hill 2’nin yaratık tasarımlarının üç boyutlu görselleri.................103 



 

 

xii 

 

Görsel 51:  Eddie ve Angela karakterleri..............................................................104 

Görsel 52:  Silent Hill ve Twin Peaks’den sahneler...............................................106 

Görsel 53: Solaris’ten Hari ve Silent Hill’den Maria’nın tekrar eden ölüm 
sahnelerinden birer görüntü..................................................................................107 

Görsel 54:  Hari ve Maria’nın “Ayna Evresi” teorisinin kullanıldığı sahneleri.........108 

Görsel 55:  Outlast’in ilk oyunundan kamera gece görüşünü içeren görsel......... 110 

Görsel 56:  Marta karakterinin konsept tasarımı...................................................113 

Görsel 57:  Val’in karakter tasarımı ve oyun içi görünümü....................................114 

Görsel 58:  Kilise müritlerinin kullandığı Catherine Çarkı ve Askı (The Rack).......115 

Görsel 59:  Outlast ve The Shining’den sahneler. ................................................115 

Görsel 60:  Resident Evil 7’nin ara sahnesinden ekran görselleri. .......................117 

Görsel 61:  Sadako (Ringu), Alma (F.E.A.R.) ve Eveline’in (RE7) görselleri. ......118 

Görsel 62:  Baker ailesinin babası ve Leatherface sahne karşılaştırması........... 119 

Görsel 63:  Fotoğrafların üç boyutlu obje üzerinde kullanım şekli görünmektedir 
............................................................................................................................. 122 

Görsel 64:  Üç boyutlu tarama için yapılan hazırlıklar, model ve render aşamalarının 
görünümü. ............................................................................................................123 

Görsel 65:  Mia ve Jack’in sahnelerinden birer görsel. ........................................124 

Görsel 66:  Isaac’in karakter tasarımı.................................................................. 126 

Görsel 67:  Dead Space ve Resident Evil 4 oyunlarının karşılaştırması.............. 127 

Görsel 68:  Isaac’in üç boyutlu modelinde animasyon çalışmaları. ......................128 

Görsel 69:  Farklı türdeki nekromorf tasarımlarından örnekler. ............................129 

Görsel 70:  Dead Space 2’den nekromorf tasarımları.......................................... 130 

Görsel 71:  Çocuk nekromorfların oyun içi görünümü ve konsept tasarımı. ........131 

Görsel 72:  Oyunun giriş bölümüne ait konsept tasarım çalışması. .....................133 

Görsel 73:  Karantina Bölgesi’ne ait konsept tasarım çalışması (üstte). Aaron 
Limmonick’in duvarın diğer tarafını gösteren konsept tasarımı (altta). ................134 

Görsel 74:  Doğanın ve şehrin birbirine karışmasını gösteren bir konsept tasarımı.
 .............................................................................................................................136 

Görsel 75:  Sanatçının tasarım için oluşturduğu kompozisyon eskizleri ve çevre için 
referanslar. ...........................................................................................................136 



 

 

xiii 

 

Görsel 76:  Modo’da robot modelinin ve arka planın yerleştirilmesi. ....................137 

Görsel 77:  Photoshop programında modelin üzerine doku ekleme ve 
detaylandırma aşaması........................................................................................ 138 

Görsel 78:  Boyama ile su üzerindeki ışık yansıması ve kum detayları. ..............139 

Görsel 79: Oyunun giriş bölümünde Joel ve kızı Sarah (üstte) ve Ellie (altta) ile ara 
sahnelerden görseller. ..........................................................................................140 

Görsel 80:  Enfektelerin konsept tasarım aşamasından görseller. .......................143 

Görsel 81:  Ophiocordyceps Unilateralis mantar türünün görünümü. ..................144 

Görsel 82:  “Clicker” isimli enfekte türünün konsept tasarımı. ..............................145 

Görsel 83:  “Bloater” ve “Runner” enfekte sınıflarının konsept tasarımı............... 146 

Görsel 84:  Vekil Amelia ara sahnesinden ve komünyon ritüelinden görseller. ...149 

Görsel 85:  Laurence (solda), Ruhban Canavarı konsept tasarımı (ortada) ve 
Wendigo illüstrasyonu (sağda)............................................................................. 150 

Görsel 86:  Laurence (solda) ve Michelangelo’nun Pieta eseri (sağda). ..............151 

Görsel 87:  Araştırma Binası (solda) ve Duomo Di Milano (sağda) Katedrali. .....152 

Görsel 88:  Karluv Köprüsü fotoğrafları ve Büyük Köprünün oyun içi görüntüleri.
 .............................................................................................................................154 

Görsel 89:  Prag’daki Saat Kulesi ve oyundaki benzeri....................................... 155 

Görsel 90:  Edinburg şehri ve Yharnam’ın oyun içi görüntüleri. ...........................156 

Görsel 91:  Araştırma Binası (solda) ve Canterbury (sağda) Katedrali. ...............157 

Görsel 92:  Araştırma Salonu’na çıkan sunak ve Bosch’un eseri....................... .158 

Görsel 93:  Catherine Çarkı’nın orijinal betimlemesi (sol üst), Berserk (sağ üst) ve 
Bloodborne’daki tasarımları (altta)....................................................................... 160 

Görsel 94:  Yharnam’daki düşmanlar (solda) ve Resident Evil 4 oyunundaki kasaba 
(sağda). ................................................................................................................162 

Görsel 95:  Mergo’nun Süt Annesi ve Victoria Dönemi’nden bir fotoğraf............. 163 

Görsel 96:  Rom ve Ludwig (üstte) ve diğer düşmanlardan örnekler (altta). ........164 

Görsel 97:  Peleş Kalesi (üstte) ve RE: Village’dan oyun içi görüntüler (altta)..... 165 

Görsel 98:  Zdsizlaw Benksinski’nin eserlerinden örnekler.................................. 166 

Görsel 99:  Grimshaw’ın manzara resimlerinden bir örnek. .................................167 

Görsel 100:  Referans fotograflar (https://gumroad.com). ....................................169 



 

 

xiv 

 

Görsel 101:  Üç sahne için kullanılan dokular (www.cgtextures.com). ................170 

Görsel 102:  Photoshop aşamasının başlangıç görünümü.................................. 170 

Görsel 103:  İkinci sahne farklı bir perspektifle detaylara odaklanmıştır.............. 171 

Görsel 104:  Sahneye ait üçüncü çalışma............................................................ 172 

Görsel 105:  Eskiz denemeleri. ............................................................................172 

Görsel 106:  ZBrush programında üç boyutlu modelin görünümü. ......................173 

Görsel 107:  Keyshot render görüntüsü............................................................... 173 

Görsel 108:  Sahne için kullanılan fotoğraflar. .....................................................174 

Görsel 109:  Sahnelerin sonlandırılmış hali. ........................................................175 

Görsel 110:  ZBrush programında üç boyutlu model görünümü. .........................176 

Görsel 111:  Sahnenin final hali........................................................................... 177 

Görsel 112:  Sahnenin farklı ışıklandırma ile denemesi. ......................................178 

Görsel 113:  Modelin ZBrush arayüzünde görünümü. .........................................179 

Görsel 114:  Sahnenin final hali. ..........................................................................180 

Görsel 115: Tasarımın yakın plan görünümü....................................................... 180 

Görsel 116:  Modelin ZBrush programında görünümü. ........................................181 

Görsel 117:  Sahnenin final görünümü. ................................................................182 

Görsel 118:  Detay gösterilen ve alternatif perspektif uygulanan çalışmalar....... 183 

 

 



 

 

1 

 

GİRİŞ 
 

İnsan korktuğunda bazı koşullarda faydalı olabilecek kimyasallar salgılamaktadır. 

Tarihin başlangıcından itibaren insanların hayatta kalmasını sağlayan duygu 

korkudur. Vücudun sinir sistemi harekete geçerek tehlike anında hormonların ve 

nöron taşıyıcılarının sebep olduğu pozitif duygular ortaya çıkmaktadır. İnsan mutlu 

olduğunda, şaşırdığında veya heyecanlandığında ortaya çıkan kimyasallar; korku 

anında vücutta meydana gelen değişiklikler ile oldukça benzerdir. Frontal lob beynin 

ilkel cevap vermeye geçiş yaptığı bölümdür. Örneğin; korkutucu bir çığlık 

duyulduğunda vücut kaçmaya veya mücadeleye hazırlanırken frontal lob kişinin 

hâlâ güvende olduğunu söyler ve durumun normal bir hale gelmesine izin verir. 

 

Herkesin korkuya çeşitli tepkiler veren farklı kişilikleri vardır. Korku faktörünü 

meydan okuma olarak gören insanlar bu tür deneyimi heyecanlandırıcı bulur ve 

yaşadıkları gerilim duygusu adrenaline neden olur. Hayat tecrübeleri ise insanların 

mizacını sonradan değiştirebilir. Buna örnek olarak; travma deneyimli bir insanın 

düşünce biçimi de değişir. Sakin yapıda biri travmatik hayat tecrübelerinden dolayı 

endişeli, sinirli ve hassas biri haline geldiğinde korku ve gerilim türü eğlence unsuru 

olmamaktadır. Bu gibi durumların dışında korku sevenlerin yeni tecrübelere açık, 

dışadönük, vicdanlı, empati yapabilme, duyarlı ve uzlaşmacı olmaları kişilik 

özellikleri arasındadır. Duygular bulaşıcıdır ve insanların diğer insanları anlama 

şekli o duyguları kendileri için yeniden oluşturarak meydana gelir. Korku da diğer 

insanlarla iletişim kurma şekli olabilir. İnsanlar ortak korku deneyimi yaşandığında 

birbirleriyle bağ kurduklarını ve daha yakın olduklarını hissederler (Cassata, 2016). 

 

Ekranda görülen "şeyin" biçimi beyne hem tanıdık hem de yabancı gelmesi ilginin 

odakta kalması için psikolojik bir egzersizdir. İnsanlar erken yaştan itibaren 

gördüklerinin şekil ve dokusunu inceleyerek tanımaktadır. Amorf veya metafizik bir 

"varlık" kullanarak korkutan oyunlar, insan dokusuna benzeyen fakat tam olarak 

uymayan yaratık ile oyuncunun algısını kısıtlayıcı (ışık kaynağının az veya hiç 

olmaması, görüntüdeki bozulmalar gibi) mekân yüzünden sürekli tetikte olmasını 

ister. Dead Space, Doom, Evil Within, Resident Evil ve Bloodborne gibi hayatta 



 

 

2 

 

kalma- korku türü oyunlar kapalı mekânda saldırgan düşmanlara karşı kendini 

savunan oyuncuyu anlık korkutan oyunlardır. Sıradan her insanın görmekten 

rahatsız olacağı; ateşli silah çatışması ve şiddet eylemlerini göstererek stres 

seviyesini sürekli yükseltir. 

 

"Perili ev" teması, takip edilme ve her an kaçmaya hazır olma hissini tetikler. Silent 

Hill, Slender Man, Layers of Fear, Outlast ve Amnesia atmosferiyle ve oyuncunun 

sadece kaçarak kurtulabileceği yaratıkların olduğu savunmasız kalmanın verdiği 

çaresizlik, üzüntü, kaybolmuş hissi gibi insani duygularla oyuncuyu korkutan ve 

sürekli gerilimi yaşatan oyunlardır. 

 

Resident Evil (1996) etkili aksiyonuyla türünü ileriye taşımıştır. Fakat Silent Hill 

(1999) yarattığı psikolojik gerilimle korku oyunlarında silah kullanımının zorunluluk 

olmadığını göstermiştir. Oyun müzikleri, mekân aydınlatması, hava koşulları, 

haritada oyuncuyu yönlendirişi gibi zamanının grafik kalitesini göz ardı ettiren, 

oyuncuyu kurduğu evrenin hikâyesi ve bunu aktarması ile amacına ulaşmıştır. Silent 

Hill’in oluşturduğu temadan yola çıkan Amnesia, Slender Man, Outlast gibi korku 

oyunları çizgisel oynanış şeklinin oyunu sıkıcı hale getirmeden uygulanabileceğini 

göstermiştir. Amnesia’da karakterin ruhsal sağlığı görüş mesafesine ve stres 

seviyesine etki ederken oyuncu sürekli karakterin duygu durumunu düşünerek 

ilerlemesi gerekir. Slender Man ve Outlast’de ışık kaynağı kısıtlı kullanılmalıdır buna 

rağmen oyuncunun çabalarını geri ödeyecek mutlu bir son yoktur. Her ne kadar bir 

ekranın karşısında da olsa, korku oyunları oyuncuya empati kurmasını sağlayıp 

“karakterin yerinde kendisi olsaydı ne yapardı” düşüncesini sorgulatır.  

 

Indiana Üniversitesi’nden Teresa Lynch’in araştırmasına göre, oyunun etkileşim ve 

oyuncuya karakter üzerinde verdiği kontrol seviyesine kadar korkunç olduğunu 

belirlemektedir. Ne kadar çok etkileşim olursa, insan beyni oyun karakterine olan 

oyuncuya da oluyormuş hissi uyandırır. Korku oyunu oynayanları izlenimini yaptığı 

deneye göre; oyun karakteri, kişinin sanal dünyadaki bir uzantısı haline gelmektedir 

(Heaven, 2015). 

 



 

 

3 

 

Karakterler günümüz oyunlarının önemli bir parçasıdır. Karakter tabanlı oyunlar 

tasarlamak için Player Character (oyuncu karakteri) ve Non-Player Character’in 

(oynanamayan karakter) aldığı roller oynanış tecrübesiyle birlikte bir anlayış inşa 

etmesi gereklidir. Oyun karakterleri ve gerçek insanlarla olan etkileşimin aynı 

kavramsal mekanizmalara sahip olmalıdır. Diğer insanların duygularını anlaması 

etki ve hareket gözlemiyle gerçekleşir. Mimik ve empati yaratma oyun 

karakterlerinde önemlidir çünkü gerçek insanlarda da var olan sinir mekanizmaları 

(ayna nöronlar) oyun karakterlerinin duygu durumunu göstermek için 

animasyonlarında kullanılmaktadır (Lankonski, 2010). 

 

Üzerinden yıllar geçse de hâlâ en iyi korku oyunlarından biri olan Silent Hill 2'nin 

ana karakteri James, sıradan, günlük yaşamdan herhangi biridir. Özel yetenekleri 

ya da eğitimi yoktur fakat birçok korku oyununda ana karakterin kurban olmasının 

aksine James, aslında kurban rolünü oynayan ve geçmişine ait pişmanlıklarına ait 

bilinçaltında kendi kendini cezalandıran biridir. Silent Hill kasabası, James'in 

karşılaştığı tüm karakterler ve hatta yaratıklar, nihayetinde karakteri vicdan 

muhasebesine çeken kuvvetli sembolizmlerdir (Gitmez, 2017). 

 

Korku oyunlarının özü her zaman korku duygusunun insanlarda oluşmasına sebep 

olan çeşitli konuları ele alır. Bilinmeyene duyulan korku, şiddet, dehşet, katliam, 

psikolojik işkence, çocukluk travması gibi fiziksel ve zihinsel eylemleri işleyen, bunu 

yaparken başlangıçta ılımlı bir açılış bölümü kullanmaktadırlar (Sinha, 2016). Ana 

karakterin arka planının oluşturulması, o yerde bulunmasının sebebi oyuncuya 

aktarılır.  Silent Hill 2’de ana karakter James’in ölen karısı Mary’den gelen mektup 

üzerine şehre gitmesi veya Outlast’de isimsiz gelen bir e-postayı araştırmak üzere 

hikâyenin geçtiği akıl hastanesine gitmesi örnek olarak gösterilebilir. 

 

Görsel tasarımın temel biçimleri; çizgi, şekil ve yoğunluk olarak indirgendiğinde 

geleneksel estetik teknikler oldukça pratiktir. Fakat gerçek hayat bundan daha 

karmaşıktır ve gerçekliği ifade etmek basit şekilleri kullanmaktan fazlasını gerektirir. 

İnsanlar dokunma duyusu ve gerçek hayat tecrübeleri sayesinde şekillere bakarak 

farklı şeyler hissedebilir. Dairesel biçimler; masum, enerjik ve efeminen, kareler; 



 

 

4 

 

denge, ciddiyet ve inatçılık, üçgenler; güç, saldırganlık ve maskülenliği çağrıştırır. 

Bu şekillerin dinamik halde iken kişi öğrenilmiş davranış sonucu sivri kenarlı bir 

objeye dokunmaya karşı strese sokarken, yuvarlak hatlı objeler için daha iyimser 

yaklaşır. Korku, öğrenilmiş davranış türüdür çünkü hayatta kalma insanın iç dürtüsü 

olsa da neyin tehlikeli olup olmadığının bilinci doğuştan gelmez. Konsept 

tasarımcılar, oyuncuların gerçek hayat tecrübelerini ve dokunma duyusunun 

oluşturduğu görsel hafızayı birleştirerek konsept çalışmasına uyarlar (Solarski, 

2013). Örneğin; Doom gibi korku unsurunu bilinmeyen bir organizmaya karşı 

hayatta kalma mücadelesine yerleştiren oyunda bölüm tasarımlarının farklı mekân 

biçimleri gözlenmektedir. Uzay gemisinde geçen mekânlar dikdörtgen yapılı ve 

pürüzsüz yüzeylidir. Cehennem bölümünde ise sivri yapılar ve bu yabancı 

organizmaya ait akışkan ve saldırgan yapıdaki dokular görülür.  

 

Tarihe bakıldığında mitlerin ve efsanelerin çoğunda ölüm teması yer alır. Gerçekte 

yaşanacak tek bir hayat vardır fakat video oyunlarda ölüm, pek çok farklı anlama 

gelmektedir. Ölümün farklılıkları tasarımcılar için büyük bir problem olabilir çünkü 

film ve kitaplardan farklı olarak oyuncu, oyun karakteriyle kendini özdeştirir. 

Oyuncunun, yavaşça deliren bir sanatçı olduğu Layers of Fear'da ölüm tamamen 

göz ardı edilmiş ve oyuncunun sadece korkuya bağlı kuşkusu oyundan 

kopmamasını sağlamaktadır. Oyuncu yaralanmayacağı bilinciyle etrafta serbestçe 

dolaşabildiğinde, ölüm olmayan bir korku oyunu tekdüze hâle gelebilir. Alien: 

Isolation'da olduğu gibi zorlu yapay zekâ sistemi yüzünden oynanışın zorlaşması ve 

sürekli tekrar eden ölüm, oyuncunun motivasyonunun dağılmasına da sebep 

olabilir. Resident Evil birçok korku öğesini barındırmasına rağmen, korku faktörü 

içeren her şeyin silah kullanarak savuşturulabileceği bir oyuna dönüşür. Amnesia ile 

başlayan, oyuncunun elinden savunma aletini alarak onu korkuyu keşfetmeye 

zorlamak modern korku oyunlarında tamamıyla yeni bir oynayış şeklidir (psu.edu, 

2017)  

 

Oyuncuyu araştırmaya yöneltecek çevre tasarımları korkuyu yaratmak için en temel 

yoldur. Mekân tasarımından sonra oyunun ana karakteri diğer önemli unsurdur. 

Oyuncu ana karakterin yerine kendini koyduğu için sıradan, özel güçleri olmayan 



 

 

5 

 

biridir. Oyuncu empati yaptığı süre boyunca eğer gerçekten bu durumda kendi 

olsaydı ne yapardı düşüncesi tansiyonu sürekli yüksek tutar. 

 

Modern korku oyunları görsel ve ses tasarımına gelindiğinde oyuncuya başarılı bir 

deneyim sunar. Hikâyenin kahramanını yaratmak bundan daha fazlasını yani hikâye 

anlatımını gerektirir. Ana karakterin orada neden bulunduğu, ne yaptığı, eğer 

başarısız olursa ne yapacağı gibi soruları oyun içinde cevaplandırmalıdır. 

Günümüzde korku oyunlarının yoksun olduğu unsur ana karakterin oyundaki 

ağırlığıdır. Hikâyeye yön veren birinin olmaması korku hissetmeyi zorlaştırır ve oyun 

sadece bölümden bölüme geçiş haline gelir. Outlast ve Amnesia gibi bağımsız 

firmaların oyunları hikâyesini araştırmaya yönelttiği bir anlatıcıya sahiptir. Fakat bu 

oyunlarda oyuncunun birkaç dakika boyunca yaptığı, tüm oyuna yayıldığında 

oyuncunun ilgisini kaybetmektedir. Oyuncunun rolünü sürekli değiştiren Evil 

Within'de oyuncunun hem gizliliği koruması hem de dövüşmesi gereken, hikâyeyi 

tekdüze olmaktan kurtaran durumlar vardır (Bycer, 2014).  

 

Oyuncuyu anlık korkutan (jumpscare) korku oyunlarının popülerliği birbirine 

benzeyen oyunların türemesine ve korku unsurunun kullanılışının öngörülebildiği 

klişe sahnelerin artmasına sebep olmuştur. Hikâye anlatımının önemi; oyunun 

sadece oyun oynama tecrübesi olmadığı, taşıdığı sinematik değerin video oyunların 

bir sanat eseri olduğuna karar verme mekanizmalarından biridir. Video oyunların 

çıkışından beri popüler bir tür olan korku oyunlarında tekrar eden benzer öğeler 

hikâyenin klişeleşmesine neden olan korku türünün ortak sorunudur. 

 

Korku oyunlarında öncelikli olan özellik; grafik kalitesi değil, hikâyenin orijinalliğidir. 

Oyunu ilgi çekici hale getiren ise korku unsurlarının benzerlerinden farklı bir biçimde 

kullanımı, hikâyenin derinliği ve anlatımın mekânın atmosferi ile uyumudur. Bu 

konuları oyunun görsel tasarımları ile çözümlemenin insan psikolojisini ve sosyolojik 

nedenlere bağlı korku unsurlarını inceleyerek ele alınması, başarılı bir korku oyunu 

tasarımı için önemlidir. 

  



 

 

6 

 

1. BÖLÜM: KORKUNUN TANIMI VE KÜLTÜREL YANSIMALARI 
 

Bilişim çağının en büyük eğlence sektörü video oyun endüstrisine 2014 yılında 

ABD’de 22 milyar dolar oyun içeriği, donanım ve aksesuara para harcanarak film 

endüstrisini geride bırakmıştır (Clasen, 2015). Sinema ve ev eğlence 

platformlarından oluşan küresel pazarın 2019 yılında ilk kez 100 milyar doları aşan 

hasılata ulaşmışken (Rubin, 2020), 2020 yılının aralık ayında yapılan bir 

araştırmaya göre; Kuzey Amerika’da video oyun içeriği satışları %20 artarak 

yaklaşık 180 milyar dolar ile film ve spor endüstrisinin toplamından daha fazla 

kazanç elde edilmiştir. Covid-19 karantina döneminin de etkili olduğu 

düşünülmesine karşın yeni jenerasyon Playstation ve Xbox’ın piyasaya 

sürülmesiyle, bu artışın 2021’de ve ilerleyen yıllarda da devam etmesi 

beklenmektedir. Konsol oyunları fiyatlarının 2005’ten beri 70 dolarlık en yüksek fiyatı 

görmesine karşın, mobil oyunlar, çapraz platform oyunları, oyun yayınlama 

servisleri (Google Stadia, GeForce Now) ve Steam gibi çevrimiçi dağıtım 

platformlarının sağladığı dijital oyun satışları artmaktadır (Witkowski, 2020).  

 

Günümüzde oyun oynayabilmenin çeşitli yöntemleri ve her bütçeye uygun 

olabilecek alternatifleri var olduğundan pahalı bir hobi olmaktan uzakta hem 

eğlendirici hem de motor becerileri geliştiren bir aktivitedir. Video oyun 

endüstrisindeki bu büyüme sadece AAA1 ve üçüncü parti stüdyo oyunları değil; AA2 

yani bağımsız yapımları içeren dolayısıyla hem uluslararası dağıtımcıları hem de 

yerel oyun firmalarını da kapsamaktadır. Oyun teknolojisinin gelişimiyle birlikte 

birçok video oyun türü oluşmuş, gelişen oynanış mekanikleriyle birlikte birkaç türü 

içinde barındıran oyunların sayısı giderek artmıştır. Bunların içerisinde korku 

oyunları genel (casual) oyuncu kitlesinin en çok ilgisini çeken oyun türlerinden 

olmuştur. 

 

                                            
1 AAA: Büyük bütçeli stüdyo oyunları (blockbuster) için kullanılan tabir. Büyük dağıtımcı firmaların 
bünyesindeki stüdyolar veya üçüncü parti oyun stüdyolarının geliştirdiği oyunlardır. 
2 AA: Bağımsız stüdyo veya büyük bir dağıtımcı şirkete bağlı yapımlar. Orta bütçeli stüdyolar için 
kullanılır. 



 

 

7 

 

Korku oyunlarının video oyunları tarihinde her zaman ilgi çekici olmasını sağlayan 

türlerin başında gelmesinin temelinde insanın evrimleşmiş savunma sistemini hedef 

alması yatar. Korku oyunları ile olan etkileşim bireysel farklılıklar yaratmasına karşın 

insanların bir korku oyunundan daima beklentisi korkmaktır. Korku video 

oyunlarında algılanan yapay gerçeklik her ne kadar gerçek hayatla bağdaşmasa da 

oyuncunun tepki vermesini ve empati kurmasını sağlamaktadır. Zombiler, vampirler 

veya doğaüstü olaylar gündelik hayatta karşılaşılan şeyler değildir fakat bunların 

gerçekçi görsel sunumu oyuncularda korku ve tiksinti gibi güçlü negatif duyguları 

canlandırır. (Clasen, 2015). İnsanların bilişsel3 gelişiminde izleri görülen tehdit edici 

unsurlara (vahşi hayvanlar, zehirli yiyecekler veya tehlikeli nesneler gibi) karşı 

öğrenilmiş korkular, insan beyni üzerinde güçlü tepkiler oluşturur. Bu yüzden 

kurgusal korkunun içeriğinde birçok masalın, efsanenin temasında olduğu gibi 

karakterlerin ölüm riskiyle karşı karşıya olması, atalarımızdan kalan mirasın 

evrimsel bir kanıtıdır (Jarrett, 2011). 

 

1.1. Psikolojide Korku ve Çeşitleri 
 

Duygular, bireyin dünyaya geldiği andan itibaren gelişmektedir. Bebek, doğumdan 

sonra ilk tepkisini ağlayarak gösterir. Bunun fizyolojik sebepleri olsa da çocuk 

hakkında hiçbir şey bilmediği bir dünyaya savunmasız olarak doğar ve karşılaştığı 

tüm bilmediklerinden korkar. Çocuğun okul öncesi çağı öfke, kıskançlık, nefret, 

hoşgörü, sevgi ve korku gibi bütün duyguların ortaya çıktığı dönemdir. İlkokul 

çağında genelde bu aşırı ruhsal göstergeler normale dönmeye başlar. Çocuğun 

kendi kendine kurduğu korku dünyasından uzaklaşmaya başlayıp sosyal çevreye 

katılıp sakinleştiği dönemidir. İmgelere dayalı korkularından sıyrılıp, daha çok 

sevilme, beğenilme gibi kaygılarla, sevdiklerini kaybetme korkusuyla karşı karşıya 

kalır (Karanki, 2017, s. 11). Örneğin; kız çocuklarında sevgi kaybından doğan 

korkunun sebebi, bebeklikte anneyi yanında göremeyişinin bir uzantısıdır. Anne 

ortada yoksa veya sevgisini çocuktan mahrum bıraktıysa çocuk, bundan sonra 

                                            
3 Bilişsel psikolojinin bilimsel çalışma alanları olarak; dikkat, dil kullanımı, hafıza, algılama, yaratıcılık, 
düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçleri içerir. 



 

 

8 

 

ihtiyaçlarının karşılanacağına güvenemez ve kaygı yaşamaya başlar (Freud, 2016, 

s. 129). 

 

Korku, şimdiki zamanda var olmadığından dolayı geçmişte insanın bilinçaltına 

işlenmiş ve gelecekte olabilecek şeyleri düşünmenin psikolojik bir kaynağı 

olduğundan, hemen hemen bütün korkular düşüncelerin içinde varlığını sürdürür. 

Gerçek ise, şimdiki zamanda var olmaktadır. Gerçeklik asla bir sorun değildir; 

sorunu yaratan, gerçeklikle ilgili fikirlerdir. Akıl ve gerçek arasında sadece psikolojik 

bir ilişki vardır ve temelde birbirlerine yabancıdırlar. Örneğin; kişinin bacağı 

kırıldığında bir süre fiziksel bir acı yaşayacaktır ve birkaç dakika sonra bu acı 

geçecektir. Oysa akıl, bilinçaltının baskısıyla ürettiği korku içine düşer. Yani kişi 

geçmişte hayal gücünde, bacağı kırıldığında ne yapacağı, nasıl yaşayacağı 

düşüncesine girer. Günlük yaşamda hayatın akışını belirleyen pek çok korku etkeni, 

insanları cesaretsiz ve korkak bir hayat sürmesine neden olur (Karanki, 2017, s. 17). 

Korkunun aktarımı da söz konusu olabilir. Travmayı yaratan olayın hemen 

öncesinde bireyin o sırada dikkatini çeken bir şey, bir nesne ya da sese travma 

sonrası korku aktarılır ve asıl olaydan birey uzaklaşır. 

 

İnsanları etkilemenin en kolay yolu korkudur. İnsanlar tercihlerini yaparken eğer 

telkin edileni seçmezlerse suçluluk duygusuyla birleşen korku duygusunu 

hissederler. Korku; belirsizlik karşısındaki güvensizlik ile ortaya çıkan rahatsız edici 

bir his, tehdit oluşturan bir olay sonucunda, uyarıcı bir tepki olarak beliren evrensel 

bir duygudur. Her türlü duyguda olduğu gibi beyinden kaynaklanır (Karanki, 2017, 

s. 18-19). Korku duygusal bir durum, yaşanmış, kişi için tehlike içeren bir yeniden 

üretim olmasına karşın yaşamı ayakta tutmaya yardım eder. Yeni oluşacak 

tehlikelere karşı işaret oluşturur (Freud, 2016, s. 125-126). 

 

Korku, psikolojik açıdan ele alındığında canlı varlıkların algıladığı görünen veya 

görünmeyen bir tehdit ya da tehlike, düşünce, imge, nesne, olay, olgu karşısında 

gösterdiği doğal, gerekli ve evrensel duygulanım durumudur. Tüm duygular gibi 

insanların korkuya da ihtiyaçları vardır. Tehlikelere karşı bilinçli olmayı ve korunma 

dürtüsünü harekete geçirir (Bayalan, tarih yok). Korku bir alarm sistemidir ve işlevi 



 

 

9 

 

bir tehlike konusunda uyarmak ve en etkili biçimde mücadele etmeyi sağlamaktır 

(Andre, 2004, s. 38). 

 

Korku ve kaygı tanımları kıyaslandığında, Freud4, korkunun var olabilmesi için bir 

nesneye ihtiyaç duyduğunu söylemiştir. Fakat korku, objenin yarattığı duruma 

karşıyken, “dehşet” objenin kendisine karşı hissedilen bir duygudur (Freud, 1916-

1917, 2016). 

“Anksiyete bilinmeyen biri de olsa belli bir tehlikeyi bekleme ya da ona hazırlanma 
durumunu tanımlar. Korku, korkulacak belli bir nesneyi gerektirir.” (S. Freud, 1920; 
2013, s. 271) 

Sıradan bir korku, harekete geçirme ve dengeleme için ölçülü bir etki sağlar. Korku 

alarmının şiddeti ise tehlikeyle orantılıdır. Tehlike geçtikten ve korku alarm işlevini 

yerine getirdikten sonra azalmalıdır. Aksi takdirde yararsız ve tehlikeli olur. Sıradan 

korku, denetlenmesi halinde, tehlike ortadan kalktığında çabuk ve kolay bir biçimde 

etkisini kaybeder. Denetlenmemiş korku, insanın uyarlanma kapasitelerini yok eden 

bir “panik atak” durumudur (Andre, 2004, s. 42). Bu tür korku bireyin dışarıdan 

gelecek tüm tehditlere karşı savunmasız kalmasına neden olur ve sıradan korkuda 

olduğu gibi hayatta kalma dürtüsüne fayda sağlamaz.  

 

Tüm temel heyecanlar gibi korku da anksiyete, sıkıntı, panik gibi doğurduğu birçok 

ikincil heyecan, korku kategorisi içinde yer alır. Örneğin, aksiyete yaşanmış olanın 

beklentiyle ya da yaklaşan bir tehlikeyle birleştiği “nedensiz” korkudur. Panik, dehşet 

ve ürkme duygusunun belirgin özelliği çok yoğun olmalarıdır. Ortada bir tehlike 

yokken sadece hatırlama ya da sezgiyle ortaya çıkarlar. Belirgin özellikleri ise korku 

duygusu üstünde her türlü denetimin yitirilmesidir (Andre, 2004, s. 43-44). 

 

Evrimsel kişilik psikolojisi bağlamında incelendiğinde organizmaların türlerini devam 

ettirmelerinde fayda sağlayan korkuya bağlı psikolojik mekanizmalar hayatta 

kalmalarını sağlamaktadır. Tüm canlılar yaşamları boyunca korkuya ihtiyaç duyar 

ve bu sayede tehlike karşısında en iyi şekilde mücadele etmesi sağlanır (Başyurt, 

2017). İnsanlar hayata geldiği ilk günden itibaren korku duygusuyla arasında bir bağ 

                                            
4 Sigmund Freud: (1856-1939) Avusturyalı nörolog ve Psikanaliz’in kurucusu. 



 

 

10 

 

oluşur fakat korkuyu aşırı hale getiren travma, eğitim, kültür gibi etkenler daha sonra 

gelir (Andre, 2004, s. 45). Korku şiddetine göre kimi zaman bireyin yaşamını 

zorlaştıran, hayat kalitesini düşüren bir duygu olsa da soyunu devam ettirme ve 

toplum içinde yer edinebilmesi için gereklidir. 

Doğaya karşı egemenlik sağlayan insanlık için Dünya, eskisi kadar tehlikeli 

gözükmese de bilinç dışında tehlikelerin hatırası saklanmaktadır. Yani çok büyük 

korkular, insan türünün genetik özelliklerine bağlıyken; evrim aracılığıyla da türün 

gelişimine katkı sağlayan doğal fobilerdir. Bireyin gelişmesiyle ilgili hazır olmayan 

fobiler ise özellikle yaşanan travmalardan sonra öğrenme yoluyla kazanılır (Andre, 

2004, s. 48-49). Bir kez yaşanmış olan travma, savunma mekanizması haline 

gelerek bireyi tehlikenin tekrarlanmasına karşı tetikte kalmasına neden olacak 

durumlardan kaçınmasını sağlar. Çoğu insan başkaları tarafından tecrübe edilen 

tehlikelere karşı uyarılmasına veya sonucunu tahmin edebilmesine karşın kendi 

deneyimlemek istediğinden, yeni ve bilinmeye karşı hem korku hem de heyecan 

hissedilir. 

 

Binlerce yıllık insan varlığı sürecinde kolektif bilinçaltı şekillenerek insanın fiziksel 

ve ruhsal tepkilerini de etkilemiştir. Kolektif bilinçaltı, insanın binlerce yıllık 

geçmişinde öğrendiklerinin, yaşadıkları travmaların, inandıkları mitlerin bir 

toplamıdır ve her insanı etkilemektedir. Evrim sadece fizyolojik değişimleri değil, 

ruhsal değişimi de içermektedir. Ruhsal fenomenler, modern psikolojinin üç önemli 

ismlerinden olan Freud ve Adler5’e göre insanlar aynı olaylara farklı ruhsal tepkiler 

vermez. Jung6’a göre ise; ruhsal fenomenler genel ve mutlak değildir, bilinçaltı gibi 

akışkandır. Jung’un analizine göre bilinçaltı insan doğasını bütünlüğe götüren 

parçasıdır. Rüyalar insanın bu parçasından gelen en kısa, öz ve incelikli mesajlardır 

(Luton, 2010). 

 

 

 

                                            
5 Alfred Adler: (1870-1937) Avusturyalı psikiyatrist ve Bireysel Psikoloji ekolünün kurucusudur. 
6 Carl Gustav Jung: (1875-1961) İsviçreli psikiyatr ve Analitik Psikoloji’nin kurucusudur. 



 

 

11 

 

1.1.1.  Klasik Koşullanma ve Davranış Psikolojisi 
 

Çocuklar savunmasız olduğundan dolayı gelişimlerinin bir döneminde çevrelerine 

karşı aşırı korku hissedebilirler. Bunlar eğitim ve toplum yaşamıyla birlikte kaybolur 

veya engellenirler. Çocuğun risk almaktan sakınacağı “ihtiyacı” olan korkularının 

ortaya çıkması değerlendirme yapabilecek yaşa geldiğinde başlar. Zamanla 

çocuğun korkularının büyük bölümü kaybolurken bazıları aşırı korkulara veya fobik 

sıkıntılara dönüşecektir. Çocukluk dönemi korkuların tümü geçici, zararsız ve 

normal olarak düşünülmemelidir. Bu dönemdeki bazı korkular bir rahatsızlığın 

gizlendiğine işaret eder ve genelde kâbuslar şeklinde baş gösterir (Andre, 2004, s. 

43-44). 

 

John B. Watson7, psikolojinin bilimin bir dalı olduğundan insan davranışlarının da 

laboratuar ortamında incelenmesi gerektiğini savunmuştur. Modern psikoloji akımı 

Davranışçılık; duygu, düşünce ve algı gibi zihin ögeleri yerine organizmayı 

davranışsal tepkiler ile açıklayıp, insanın ne hissettiği ile ilgilenmemiştir (Fromm, 

1993). 

 

Ivan Pavlov8’un köpeklerle olan klasik koşullanma deneyinde olduğu gibi Pavlov, 

deneğin belirli bir durum altında verdiği tepkiyi gözlemlemiştir. Fakat bu sefer denek 

bir köpek ya da fare değil dokuz aylık küçük bir bebektir. Beyaz ve tüylü objelere 

şartlı olan korkunun incelendiği “Küçük Albert” deneyi psikoloji tarihindeki en 

tartışmalı ve etik bulunmayan deneylerden biri olarak görülmüştür (Britannica, 

2019). 

                                            
7 John Broadus Watson: (1878-1958) Amerikalı Davranış Bilimci Psikolog. 
8 Ivan Petroviç Pavlov: (1849-1936) Rus fizyolog, psikolog ve hekim. 



 

 

12 

 

 

Görsel 1: “Little Albert” deneyi. 

 
Tavşan, beyaz fare, peruk, maske gibi bebeğin ilk defa karşılaşacağı objeleri 

göstermişlerdir. Boş bir odada yatağa oturulan Albert’ın yanına beyaz bir fare 

bırakılıp, bebeğin fareyle oynamaya ve dokunmaya başladığında demir çubuklar ile 

rahatsız edici sesler çıkarılmıştır. Bebek her dokunuşunda çıkan sesi duyduğunda 

ağlamaya başlamıştır (bkz. Görsel: 1). Albert artık fareye dokunamamış, tüylü her 

şeyden ve yüksek sesten korkarak kaçmaya çalışmıştır. Bebekte koşullu korku 

oluşmuş ve odada yalnız olduğunda sürekli tetikte kalmıştır. Bebeğin psikolojisini 

iyileştirmeden hastaneden ayrılan doktorlar tüm korkuların sonradan öğrenilen 

koşullu davranışlar sonucunda oluştuğunu ve insanın çevresi tarafından 

yönlendirildiğini kanıtlasa da deneyin asıl ağır yükünü taşıyan Albert9 6 yaşında 

hayatını kaybetmiştir (Schwartz, 1986). 

 

Freud ve Jung’un aksine kişinin düşüncelerini incelemektense klasik 

koşullandırmayı insanlar üzerine uyarlayan Watson’ın, aksiyon ve reaksiyon 

analizine dayanmaktadır. Watson’a göre; çocuğun ırk ve yetenekleri 

gözetilmeksizin, kişiliğini, zekasını ve mizacını yetiştirildiği ortam belirlemektedir. 

Watson, Bebek ve Çocukların Psikolojik Bakımı 10  adlı kitabında ebeveynlerin 

çocuklarına fiziksel yakınlık göstermemesi ve “uyku methodu” denilen bir eğitimle 

                                            
9 Albert: Gerçek adı ile; Douglas Merritte. 
10 Orijinal adıyla: “The Psychological Care of Infant and Child” 1928 yılında yayımlanmıştır. 



 

 

13 

 

ağlayan çocukların geceleri uyuyana kadar yalnız bırakılmaları gerektiğini tavsiye 

eder (Bigelow & Morris, 2001). Bu yaklaşımını kendi çocukları üzerinde de 

uygulayan Watson’ın alkolizm ve depresyon ile muzdarip olan dört çocuğundan üçü 

intihar girişiminde bulunur. Aile hayatındaki trajedilere bakıldığında, Watson’ın 

yaşamının sonlarına doğru çalışmalarını yok ettiği iddia edilir (Sprouts, 2020). 

 

Albert Deneyi’nin 1920’lerde büyük ilgi görmesi üzerine, toplumda davranış 

psikolojisi yöntemlerini denemek için ortak bir tepkiyi koşullandırmak için korku 

filmleri kullanılmıştır. Örneğin; Dracula filmlerinde hızla ilerleyen fare sürülerinin 

görünmesi Dracula’nın geleceğinin işaretini vererek seyircinin sadece fareleri 

görerek endişe duyması sağlanmıştır. Benzer olarak; filmlerde sesi uyarıcı olarak 

kullanarak, şeytani ve kötü bir şeyin gelmekte olduğunu düşündürerek izleyicinin 

dikkati çekilmiştir (Fear In Cinema, t.y.). 

 

1.2. Bilincin Tanımı ve Arketipler 
 

Carl G. Jung “arketip” ve “kolektif bilinç dışı” kavramlarını ilk kez kullanan kişidir. 

1900’de Zürih Üniversitesi’nde Sigmund Freud ile çalışmaya başlayan Jung 

psikanaliz ekolünde önemli bir yer edinmiştir. Sonrasında Freud’un yöntemlerini 

eleştiren Jung, psikanaliz ile bağlarını koparmış ve kendini bilinç dışının niteliğini ve 

algılamalarını araştırmaya adamıştır. Jung’un arketipler anlayışı sadece hastalarını 

gözlemlemesinden değil, kendi deneyimlerinin sonucunda da ortaya çıkarmıştır 

(Storr, 1983, s. 92). 

 

Jung’a göre psikoloji, bilincin verilerinin bilimidir. Aynı zamanda bilinçaltının da 

bilimidir fakat ona dolaysız ulaşılamaz. İmgesel düşünüldüğünde bilinçaltı bilincin 

kıyılarına bir yığın şey bırakır. Bilinç kesikli, kopuk kopuktur. Bilinç altı ise 

kesintisizdir, sürekliliği durmuş ve oturmuştur. Bu yüzden, bilinçten apayrıdır ve 

kendi etkinliğini sürdürmeye devam eder. Bilincin altında yol alan bu olay, bazen 

rüya biçiminde bazen de gündüzleri olan küçük, tuhaf dengesizlikler şeklinde belirir 

(Jung, 1962, s. 71). Ben ise, beden varlığı, soğuk, sıcak, açlık algısı gibi heyecan, 

korku ve sevinç gibi duyumsal algıların oluştuğu büyük bir anı kümesidir. İnsanın 



 

 

14 

 

kendini en yoğun biçimde kendi bilincinin farkına varması bir duygunun etkisinde 

kaldığı an gerçekleşir. Bu nedenle, bilincin bir duygu etkisiyle belirdiği düşüncesi 

olasıdır (Jung, 1962, s. 73).  

 

Bir nesnenin varolup olmadığını, ne olduğunu, nereden gelip nereye gittiğini ve 

başkaları için ne değer taşıdığını açıklayan bu dört yönelme işlevi kişi isteği 

doğrultusunda kullanabilir. Bu işlevlerin her biri belirli enerjiyle yüklüdür ve içlerinde 

işleyişlerini yöneten enerjik bir gerilim bulunur. Bu saf enerji, dikkat ve istek ile daha 

güçlenir. Dikkat, isteğin bir görünümünü oluşturur, bir istek olgusuyla ise bir işlevin 

özgül enerjisi arttırılabilir, onu yönetir ve yönlendirebilir. Ben’i var eden sadece 

içgüdülerdir ve istek varlığın bu ilkel basamağında yoktur (Jung, 1962, s. 74-75). 

Bireyin varlığı toplum içinde sürekliliğini sağlaması ve hayatta hedeflerini 

gerçekleştirebilmesini kısaca yaşamasını sağlayan sadece “ben” değildir. 

 

Psikolojide arketip, evrensel niteliği olan kalıtsal imgelerdir. Her çocuk anne, baba, 

koruyucu gibi arketiplere sahiptir. Toplumda ise kahramanlar, cadılar, bilgeler ve 

âşıklar gibi örnekleri mitolojide, masallarda ve romanlarda arketiplere rastlanır. İki 

arketip birleşip yeni tipler oluşabilir. Arketipler yaşamda doğrudan fark edilmezler 

fakat kişilerin önemli kararlarını ve dönüm noktalarını etkileyebilirler. Persona, 

gölge, benlik ve anima olmak üzere dört arketip vardır (Schultz&Schultz, 2007). 

 

Persona:  
Persona, bireysel bilinç ile toplum arasındaki ilişkiler için oldukça uygun bir 

maskedir. Bu maske, bireyin diğerleri tarafından belli bir izlenim edinmesini ve 

bireyin gerçek doğasını gizlemek içindir. Toplum, bir güvenlik önlemi olarak her 

bireyin verilen rolü olabildiğince yetkin biçimde oynamasını ister. Bireyin tek bir 

ödevi vardır ve bunun dışında bulunması onu toplum tarafından “güvensiz biri” 

olarak gösterir. Bireylerin başarılı olmak için bireyselliğini bu beklentilere göre yapay 

bir benlik oluşturması kaçınılmazdır. Ortak yaşama uygun bir personaya sahip 

bireyler gerçekten de nasıl görünmeleri gerekiyorsa öyle olduklarına inanıp, bu 

biçimde var olurlar (Storr, 1983, s. 102). 

 



 

 

15 

 

Birey, persona sayesinde toplum tarafından kabul görür. Dış dünyaya karşı 

büründüğü kimliktir. Kişinin personası kendi kişiliği ile uyuşmazsa birey kendisini 

kısıtlanmış ve rahatsız hisseder. Bu arketip toplumla uyum içinde olmayı 

sağladığından bir gerekliliktir. Persona geliştiremeyen insanların ilişkileri ise daha 

zorludur (Ukray, 2014). Personanın maskesinin arkasında süregiden “özel yaşam” 

ile dengelemektedir. Aşırı iyi bir persona geliştiren kişi ani öfkelenme, histerik 

nöbetler ve saplantılı davranışlar ya da kişideki tüm bozukluklar, diğer ilişkileri 

aracılığıyla ortaya çıkmaktadır. Toplumun içindeki “güçlü insan”, kendi duygu 

durumları bakımından “işteki mutluluğu”, özel yaşamındaki üzgün yüzünü gösterir. 

Bireyin kendini hiç düşünmeyen özverisi, evde ihmal edilen çocuklarının 

göstergesidir (Storr, 1983, s. 103-104). 

 

Gölge:  
Bireyin içindeki şeytani ve karanlık tarafıdır. İnsanın içindeki potansiyel kötülük ve 

ortaya çıkması istenmeyen dürtüler gölgededir. Persona sayesinde gölge gizli 

tutulur (Schultz&Schultz, 2007). Arketiplerin en altında bulunan gölgenin kişi 

farkında değildir. Kontrolsüzce yapılan her şey gölgenin bir parçasıdır ve bu farkında 

olmama durumu gölge toplum tarafından kabul görmediğinden kişi onun hakkında 

bilgi sahibi olmak istemez çünkü ilkel içgüdüleri içerir (Snowden, 2012). 

“Gölge, bilinçli benliğin sahiplenmediği duyguları ve güdüleri açığa çıkarır. Birinin 
başkalarında en fazla kınadığı niteliklerin genelde bu kişinin, bilmeden bu niteliklikleri 
taşıdığını gösterir.” (Jung, 1983, s. 94) 

Birey dışarıya karşı ne ölçüde duyarlı ve iyiyse, buna karşı gölge aynı derecede 

bastırılmış zıt nitelikler barındırır. Bu nitelikler bireyin denetimi dışında olup, ortaya 

çıkışları bireyin kontrolünde değildir. Gölge, bütün ego-benlikle boy ölçüşen insanın 

iyi ve kötü üzerine yaptığı yargılamanın bir sorunudur. Ahlaksal bilinç üzerine 

çabalamaksızın, kimse gölgenin bilincine varamaz. Gölgenin bilincine varmak, 

kişiliğin karanlık yönlerinin var olduğunu saptamayı içerir. Bu saptama, bireyin 

kendisini tanımasının özündeki bir koşuldur. Gölgeyi oluşturan alçak nitelikler duygu 

patlaması yapısındadır. Bu duygu patlamaları genellikle güçlükle denetlenmektedir 

ve birey neredeyse ilkel davranışlar gösterir. Bağımsızlıkları sebebiyle ele geçirici 

niteliktedir ve genelde kişinin uyum sağlamasının en zayıf olduğu yerde ortaya çıkar. 

Aynı zamanda uyum zayıflığının nedenini de göstermektedir (Storr, 1983, s. 95). 



 

 

16 

 

 

Anima- Animus:  
Gölge, görülüp oldukça kolay saptanabilirken, anima ve animus bilinçten uzak 

olduğundan dolayı daha seyrek fark edilirler. Birey dışarıya “güçlü insan” rolü 

yaptıkça, içte anima veya animus oluşmaya başlar. İnsan personasıyla özdeşleştiği 

ölçüde kendindeki güçsüzlükleri kavrayamadığından, personanın öteki yarısı, 

anima/animus tümden karanlıkta kalır (Storr, 1983, s. 105). Persona toplumun 

bireyden olmasını istediği kişi ile ne kadar bütün olursa benliğini o derecede kurban 

etmiş olur. 

 

Persona gibi animayı da değiştirmek sağlam yapısı yüzünden oldukça güçtür. 

Anima da sıklıkla bağımsız ve değişmez bir varlıktır (personanın insanın tüm 

karakterini kurduğu gibi). Bireyin alışılmış tutumları vardır ve belli işleri yaparken 

alıştığı bir yol varsa onu izler. Dış tutumu (persona) tanımlayan bağımsızlığının 

aynısını iç tutum yani anima da sergiler. Personanın bütünleyicisi anima, bilinçte 

eksik olan insanların tüm ortak niteliklerini içerir. Kötü düşlerin, karanlık önsezilerin 

ve korkuların yönettiği bir zorba figürdür. Dışa karşı acımasız, kaba, ulaşılmaz 

biriyken; içeride güçsüz, duygusal ve her ruh haline giren biri olur (Storr, 1983, s. 

106). 

 

Kadın ruhu 11  yani animus için, baskın nitelikler duygulardır. Erkek yılgınlığa 

eğimliyken kadın içte her zaman kendini avutmanın ve umut etmenin yolunu bulur. 

Animanın insan bilincinde ilişkiye ve ilişkili olmaya yol açması gibi, animus da 

kadının bilincine düşünme ve kendini bilme yetisi verir (Storr, 1983, s. 110-111). 

 

Benlik:  
Arketiplerin en önemlisi benlik kişiliğin merkezidir. Diğer tüm arketiplerin birlik ve 

istikrarını sağladığı gibi kişilik gelişimini sağlar. Benliğin gelişebilmesi için diğer 

kişilik sistemleri gelişimini tamamlamalı ve orta yaşa varan belirli bir yaşam süresi 

                                            
11 İşlevsel kompleks ya da kişilik olarak Jung “ruh” terimini kullanır (Storr, 1983). 



 

 

17 

 

geçmelidir. Benliğin gelişimi; kişinin yaşamdaki temel amacı ve şimdiye kadar 

yapamadıklarını yapabilme dürtüsüdür (Schultz & Schultz, 2007). 

 

Freud’a göre korkunun konumlandığı tek yer benliktir. Korkuya yol açan ilgili 

koşullarda aslında başlangıçtaki doğum korkusunun tekrar ettiği, çünkü doğumun 

anneden bir ayrılış anlamına gelmektedir (Freud, 2016, s. 129). İnsan doğumundan 

itibaren benliğini oluştururken sahip olduğu kompleksler önem taşır. Olumsuz olan 

bastırılmış duygu ve anılara ait kompleksler ise insanın acı çekmesine sebep olur. 

Örneğin; kişi yaşadığı bir travma yüzünden acı çeker ve unutmak için bastırdığı 

duygularının enerjisi bilinçaltında birikir ve o duygu, anı ile ilgili bir kompleks 

oluşturur. Komplekslerin kabul edilmesi yerine sürekli bastırılması psikolojik 

rahatsızlıkların meydana gelmesine sebep olmaktadır. Komplekslerin varlığının en 

belirgin işaretleri ise korku ve dirençtir (Aydın, 2020). 

 

1.2.1. Unheimlich Kavramı ve Tekinsizlik Korkusu 
 

Freud, Imago dergisinde 1919 yılında yayımlanan Unheimlich12 (tekinsiz) başlıklı 

makalesinde şöyle bahseder: Bilinmediği, tanıdık gelmediği için tekinsizin kesinlikle 

korkutucu olduğu sonucuna varmak insanı cezbeder. Elbette yeni ve tanıdık 

olmayan her şey korkutucu olmak zorunda değildir, ancak bu ilişki tersine çevrilmez. 

Alışılmışın dışında olan şeyler kolayca korkutucu ve tekinsiz olabilir fakat her 

anlamda değildir. Bu şeylerin tekinsiz olması için bir şeylerin eklenmesi 

gerekmektedir (Strachey, 1964). Elbette yeni olan ve bilinmeyen her şey korkutucu 

değildir. Alışılmışın dışında olanın “tekinsiz” denebilmesi için bir şeylerin eklenmesi 

gerektiği tanımı ise, Freud’e göre yetersiz ve tamamlanmamış bir tanımdır. 

 

Çevresiyle daha iyi özdeşleşmiş kişiler, ortamda bulunan nesneler ya da olaylarla 

ilgili tekinsizlik hissini daha az hissederler. Bu durumda tekinsiz olan yeni bir şeyin 

yarattığı heyecan değil, önceden bilindiği varsayılan bir şeyin şimdi 

                                            
12 Unheimlich: Almanca bir kelime olan “unheimlich” tanıdık, bilindik, yerli ifadeleri için kullanılan 
“heimlich” ve “heimisch” kelimelerinin zıt anlamlısıdır. 



 

 

18 

 

yabancılaşmasından doğan yeniden algılanıştır. Dolayısıyla tekinsizlik, kişinin ya da 

bir nesnenin kendi niteliğinde değil, ona bakanın algılayışındadır.  

 

Freud’a göre, tekinsizliğin oluşumu sadece zihinsel belirsizliğe bağlanarak 

açıklanamaz. Bilinçaltında bastırılmış olmasının bir sonucu olarak yeniden açığa 

çıktığında tuhaflaşmış, yabancılaşmış ve bu nedenle de karşılaşıldığında korku, 

kuşku ve endişe yaratmaktadır (Strachey, 1964). 

 

Günümüzde hala gizemli bir fenomen olan, “Uncanny Valley”13 terimi ilk kez Japon 

robot bilimci Masahiro Mori tarafından 1970 yılında icat edildiğinden beri robotların 

insani özellikler taşımalarının yarattığı zihinsel rahatsızlık sebepleri bilim insanları 

için araştırma konusu olmuştur. İnsansı robotların görünüşleri ve hareketleri gerçek 

bir insanın aşinalık hissetmesini sağladığından, insan beyninde beklentileri 

yükseltir. Fakat bu aşinalık hissi, robotun taklit etmede başarısız olduğu anlarda, 

tekrar eden mekanik hareket ettiğinde veya göz kontağı yapamadığında ortadan 

kaybolur (Hsu, 2012). 

 

 

Görsel 2: Masahiro Mori’nin robotlardaki insan benzerliği üzerine yarattığı grafik.  

 

                                            
13 Uncanny Valley: Türkçe’ye Esrarengiz Vadi olarak çevirilen terim; Cambridge Sözlüğü’ne göre 
insanların, otomatik hareket edebilen gerçekçi insana benzeyen (humanoid) bir robot gördüklerinde 
hissettikleri hoşnutsuz his olarak tanımlanmaktadır. 



 

 

19 

 

İnsan zihni bu benzerlik karşısında “Tekinsiz Vadi” 14  fenomenine ulaştığında 

yabancılık, rahatsızlık duygusu, korku ve endişe gibi negatif duygu değişkenleriyle 

karşılaşır (Caballar, 2019). Bu durum sadece robotlarla sınırlı kalmayıp, scan data 

kullanarak dijital oluşturulan üç boyutlu portreler, gerçekçi animasyon filmler ve 

video oyunlar da “Tekinsiz Vadi” hissini yaratmaktadır.  

 

Mori’nin makalesinde15 yer alan grafikte (bkz. Görsel: 2) örnek verdiği prostetik el 

üretimi gerçek insan eli ile kıyaslanabilecek benzerliğe ulaşmıştır. İlk bakışta organik 

görünen elin yapay olduğu dokunarak fark edildiğinde (derinin dokusuz olması, 

soğukluğu ve kemik hissedilmemesi) ürkütücü bir algı oluşturur. Öte yandan bir 

Bunraku16 kuklasının prostetik uzuv ile kıyaslandığında gerçekçiliği çok geride kalır. 

Fakat tiyatroda izleyicinin belli uzaklıklıktaki bir mesafede olması kuklanın 

hareketlerinin insanınkine yakın hissedilmesi daha muhtemeldir. Yürüme, koşma, 

sürünme gibi hareket kabiliyeti doğada sadece hayvanlara özgüdür. Dolayısıyla, 

protez bir el hareket ettiğinde tekinsizlik hissi de artmaktadır. (Mori, 2012). 

 

 

Görsel 3: Hiroshi Ishiguro’nun tasarımları Telenoid (solda), Geminoid HI (ortada) ve kendisi 
(sağda). 

 

Başka bir örnek; Telenoid adlı telekomünikasyon robotunun maskeyi andıran donuk 

yüzü (bkz. Görsel: 3), uzuvlarının olmaması onu dünya dışı gibi gösterirken, android 

                                            
14 Tekinsiz Vadi: Masahiro Mori’nin teriminin orijinal adı Bukimi no Tani’dir. 
15 Mori’nin Bukimi no Tani makalesinin İngilizce versiyonu IEEE Robotics & Automation dergisinin 
2012 Haziran ayı sayısında bulunmaktadır. Çeviri: Karl F. MacDorman ve Norri Kageki. 
16 Bunraku: Japon kukla tiyatrosuna verilen ad. 



 

 

20 

 

bir replika olan Geminoid HI’de Ishiguro gerçekçilik için kendi saçını kullanmıştır. 

Mori, bilimsel geçerliliği oldukça tartışmalı görülen teorisi ile insani özelliklerin robot 

tasarımında rahatsız edici etkileri gözlemlemiştir. Bu sebeple, insani özellikler 

taşıyan robot tasarımları yapılmaması gerektiğini savunur (Caballar, 2019). 

 

 

Görsel 4: Cadılar Bayramı için kostüm giyen çocuklar. 

 

İnsani özellikleri olan nesenelere karşı hissedilen rahatsız edici duygu sadece 

robotlar ile sınırlı değildir. Maskeler, palyaçolar, sosyal medya filtreleri yarattıkları 

ikililikten dolayı rahatsız edici ve korkutucu görünürler (bkz. Görsel: 4). Bu objeler 

açıkça bir tehdit oluşturmaz fakat görünüşlerinden dolayı korkutucudur. Claude Levi 

Strauss17’a göre maskelerin insanlara verdiği belli bir özgürlükten dolayı kişinin yeni 

bir kimlik yaratmasını sağlar. İnsanın duygu ve düşünceleri ele veren yüzü 

gizlemeyle yaratılan belirsizlik, sosyal etkileşimi geçici olarak ortadan kaldırır. 

Maske kötücül bir görsel taşımasa da kişinin gerçek duygularını ve amacını 

anlaşılmaz kıldığından rahatsız edicidir (D’Costa, 2011). 

 

 

 

                                            
17 Claude Levi Strauss: 1908 yılında Belçika’da dünyaya gelen antropolog, etnolog ve yapısalcı 
antropolojinin kurucusu. 



 

 

21 

 

1.2.2. “Uncanny Valley” Tanımına Göre Yüz İfadeleri 
 

Sosyal bir canlı türü olan insanların birbiriyle etkileşime geçme biçimi olarak 

duygularını ifade edebilme kabiliyeti vardır. İnsanlığın başlangıcından itibaren 

sosyal ilişkiler; hayata yön veren, davranışlarını yönlendiren ve karar vermelerini 

sağlayan bir etkileşim sağlamıştır. Tipik olarak temelde; mutluluk, nefret, korku, 

hüzün, iğrenme ve şaşkınlıktan oluşan altı duygu türü bulunur. Fakat yüzde anlık 

gerçekleşen duygu durumu dışarıdan gören insanların düşündüğü değil, kişinin 

algıladığını ifade etme şekli önemlidir. Buna örnek olarak; kişinin gülümsüyor olması 

her durumda mutluluk ifadesi anlamına gelmez. Gerçek bir gülümsemeye göz 

çevresindeki derinin kırışması da eşlik etmelidir. Bu durum fotoğraf gibi durağan 

görsellerde ayırt edilebilir. Dinamik bir görselde ise yüz ifadesi duygusunun anlık 

değişimi dış müdehaleler de etkilidir. Örneğin; kişi izlendiğini fark ederse, gerçek 

yüz ifadesini gizleme ihtiyacı hisseder ve bu değişim çok hızlı meydana gelir. Bir 

gülümsemenin hızla kaybolması kişinin gerçek duygularını gösterdiğiyle ilgili diğer 

insanların sorgulamasına sebep olur (Krumhuber, 2017). 

 

Korkmuş bir yüz, caydırıcı bir uyaranın olduğunu ve izleyicinin kaçınması 

gerektiğinin sinyalini verir. İğrenme ifadesi, izleyende hastalığa veya tatsız bir 

neseneye karşı negatif bir tepki uyandırır. Buna karşı, öfke veya utanç göstergeleri 

uyarıcı işlevi göstermek yerine sosyal durumlarda var olan davranışsal tepkileri 

modüle eder. Hem insanlarda hem de dijital karakterlerin insanı taklit ederken korku 

ve hüzün eşit derecede anlaşılabilir ve ayırt edilebilmektedir. Korku, hüzün, nefret 

ve iğrenme; bir tehdit varlığı veya stress kaynaklı hayatta kalma ile ilintili duygulardır. 

İnsana benzeyen dijital karakterlerde bu duyguların taklit edilmesi ile “Esrarengiz 

Vadi” tanımına en çok yaklaşan duygu türleridir. Mutluluk, şaşırma gibi pozitif 

duygular daha önemsiz görünse de görseldeki bulanıklık ya da animasyondaki 

hatalar yine aynı derecede tekinsiz yapabilir (Tinwell, Grimshaw, Nabi & Williams, 

2011). 

 



 

 

22 

 

 

Görsel 5: Matrix filminden bir sahnenin görüntüsü. 

 

Korku ve hüzün, ölümü çağrıştırdığından tekinsizlik hissiyle kuvvetli biçimde 

bağlıdır. Kaş ve ağız çevresindeki kasların bozulması ile ifade edilen bu duygular 

için biri eksildiğinde veya konuşma ile yüz ifadesi uyuşmadığında “Frankenstein’ın 

Canavarı Etkisi” gerçekleşir (bkz. Görsel: 5). Yani, duyguları canlandırma eksiklik 

görüldüğünde izleyicinin duygusal durumları yorumlamasını zorlaştırdığından 

tekinsiz olarak görülür. Hayatta kalma türü korku oyunlarındaki karakterlerin yetersiz 

biçimde canlandırılmalarından kaynaklı belirsizlik ise tekinsizlik duygusunu ortaya 

çıkarmaktadır (Tinwell, Grimshaw, Nabi & Williams, 2011).  

 

1.2.3. İkiz Karakterler Fenomeni: Doppelgänger 
 

Yaşayan bir kişi ile biyolojik bağı olmamasına karşın neredeyse farksız fiziksel 

benzerliği olan fakat kişinin karanlık ve şeytani ikizi anlamına gelen “Doppelgänger” 

ifadesi ile mitoloji ve folklörde paranormal bir fenomen olarak karşılaşılır. Bu tanım, 

insanlık tarihi boyunca folklor ve mitoloji hikâyelerinde18 kahramanın alter egosu 

olarak beliren doğaüstü varlık, sonrasında kişinin eylemlerini sorguladığı 

müdahalelerde bulunur.  

 

                                            
18 Mitolojide; Vardøgr (İskandinav), Etiänen (Fin), Ankou (Breton), Ka (Antik Mısır) gibi uyarlamaları 
bulunmaktadır. 



 

 

23 

 

Terimin yaratıcısı Jean Paul Richter19, kendilerini gören insanları anlatmak için 

kullanmıştır. Almanca’da “gang”, yürümek ve servis (yemek) gibi birden fazla 

anlama geldiğinden, yazar “aynı yemekten iki servis yemek gibi” olduğunu 

söylemiştir. Aynı yemek olsa da birbirlerinden ayrı ama bir bütünün parçasıdırlar 

(Fleming, 2006, s.126). Terimin anlamı edebiyat ve deyişler sözlüklerinde “kişiliği ya 

da zihni bölünmüş bir karakterin iki farklı kişi olarak kurgulanması”, “gizli benlik”, 

“gölge”, “ayna yansıması” “bölünmüş” veya “çoklu kişilik” kavramlarını 

karşılamaktadır. Kişinin bölünmüş benliğinin (Freud’un yaklaşımında; id ve 

süperego) çatışması sonucu olarak ikizleşme, kimlik kaybı yaşanır. Edebiyatta iki 

taraf sürekli savaş içersindedir ve bu durumdan kurtulmak yerine; birinin yenilmesi 

veya kahramanın kendiyle uzlaşmazlık içinde kalmasıyla sonuçlanır. Jung’un 

yaklaşımında anima ve animus olarak ifade edilen, kişinin zıt karakterini karşı cinse 

yansıttığı hayali varlığında tekinsiz bir durum vardır. Psikiyatri kişideki eş ruh 

oluşumunu narsisizm, şizofreni ve çoklu kişilik bozukluğu gibi hastalıklara bağlar 

(Nakıboğlu, 2014, s. 79-80). 

“Felsefi olarak kişinin kendisi üzerinden tanımladığı ötekine olan ihtiyacının devamı 
mahiyetinde kurgulanan eşruhlar… toplumun inanç, algı ve felsefi sistemlerini 
oluşturmakta büyük öneme sahiptir. Eşruhun toplumsal, psikolojik ve sosyolojik insan 
kimliğinin tanımlanmasında… Ben’in konumunu sınıflandırma problemlerinin ortaya 
konulmasında oynadıkları belirleyici role dayanmaktadır.” (Nakıboğlu, G., 2014, s. 82) 

Edebiyat, sinema ve video oyunlarında Doppelgänger konsepti kahramanın 

çoğunlukla bir travma sonrası kişiliğinin tamamıyla zıttı olan iyi veya kötü haline 

dramatik biçimde dünyevi gerçeklik veya hayali dünyasında evrildiği bir dönüşüm 

geçirir. Kendiyle bitmeyen bir çatışma içindeki karakterin yaşadığı içsel 

hesaplaşmalarının şiddeti kontrolden çıkarak yıkıcı sonuçlara sebep 

verebilmektedir. Sinemada 20  yönetmenler karakterlerin tek düşmanları olan 

kendilerine karşı verdikleri ruhani savaşlarınının yarattığı yıkımı görsel dille 

anlatmak için Doppelgänger fenomenini kullanmışlardır. 

Sinemada kullanılan bir diğer görsel anlatım biçimi ise kişinin ayna karşısında 

kendilerini izledikleri sahnelerdir. Kişinin kendini ve dolayısıyla benliklerini 

                                            
19 Johann Paul Friedrich Richter: (1763-1825) Alman romantik akım yazarı. 
20  Örnekler: Kubrick (The Shining), Bergman (Wild Strawberries), Kurosawa (Kagemusha) ve Tarkovsky 
(Solaris). 



 

 

24 

 

tanımasının psikanalizde, Jacques Lacan21’ın teorisi Ayna evresi konsepti adı verilir. 

Küçük bir çocuğun aynada kendini ilk kez gördüğü an, çocuğun bir birey olarak kişilik 

algısını geliştirdiği andır. Bundan önceyse çocuk kendini birey olarak görmez ve her 

şeyin etrafında döndüğü, bütün bir özne olarak var olur. Çocuk kendi kişiliğini 

farkettiğinde öznenin özgünlüğü ve gerçekliği kaybolur. Kimlik aslında hayalidir, 

gerçek öznenin arkasında var olan bir yapıdır. Kişinin aynada kendini görmesi 

aslında diğer insanların onları nasıl gördüğüdür. Ayna evresi ise, kişinin birey olarak 

kişilik algısını geliştirdiği andır. Lacan’a göre bu yeni “benlik” (ego) kişinin kendi 

benliğinden (ID) kopuktur. Çocuğun “bütün bir özne olma hali” ile çocuğun bir kişilik 

oluşturma arasındaki ikili ilişki, imgesel ile gerçek arasındaki ilişkidir. Ayna 

evresinden önceki deneyimler özgün ve gerçek olsalar da ayna, kişilik ve karakterin 

bir bütün olduğu illüzyonunu yaratır (Then & Now, 2016).  

 

1.3. Psikoloji Tarihinde Toplumsal ve Kültürel Olaylar 
 

Batı toplumlarında akıl hastaları pozitif tıp biliminin bir sorunu olarak görülmeden 

önce “şeytan çarpmış” kimseler olarak din ve büyü ile bağdaştırılmıştır. Modern 

zamanlara kadar psikiyatrinin tarihi ise, Orta Çağ ve Rönesans devirlerinde insan 

doğası ve akli sorunlar dini kalıplara göre anlamlandırılmaya çalışılmıştır. 16. 

yüzyılda engizisyon pratiklerinin kontrolden çıkmasıyla, Katolik kiliselerinin yardıma 

çağırdığı doktorlar bütün ritüellerin, kendinden geçme, ele geçirilme gibi olayların 

insanların zihin ve ruh hallerindeki şiddetli hareketlenme kaynaklı olduğunu 

göstermeye çalışmışlardır. Bu olayların tıbbın kapsamına girmesi, tıbbın gelişmesi 

yönündeki bir çabanın aksine Kilise’nin kendisini baskın gösterme amacıyla bilimsel 

onaya çağrı yapmasından kaynaklanmıştır. Deliliğin “hastalık” olarak henüz 

görülmediği 19. yüzyıldan önce çok biçimli bir görüntüsü olan geniş bir alana 

yayılmıştır. Bu yayılma görünür boyutta olduğunda Gotik çağın ölüm ve delilik 

saplantılarının meydana getirdiği eserler tarihe geçmiştir (Foucault, 1954, s. 83,84).  

 

                                            
21 Jacques Lacan: 1901 yılında Paris’te doğan Fransız ünlü psikiyatrist. Kendi psikanaliz kuramını 
geliştirerek Freud’un kuramına yeni bir okuma ile psikanalizi “bilinçdışının dil bilimi” olduğunu 
vurgulayan bir yaklaşım getirmiştir (Tuzgöl, K., 2018, s. 42). 



 

 

25 

 

 

Görsel 6: Brueghel’in De Triomf van de Dood (Ölümün Zaferi) adlı tablosu. 

 

Avrupa’daki veba salgınının yarattığı yıkımdan sonra, Danse Macabre22 dramatik 

alegori türünde; ölüm, insanları öbür dünyaya çağıran tanrının ulağı gibi 

gösterilmiştir (Catholic Encyclopedia, 2020). Eserlerinde toplumun ruhsal 

bunalımlarını grotesk bir üslupla anlatan Bosch23 ve Brueghel24 (bkz. Görsel: 6) gibi 

sanatçıların ikonografilerinin yanısıra Erasmus25’un Deliliğe Övgü’sü gibi bilimsel 

metinler de örnek verilebilir. Tiyatroda dramatik sahnelerdeki ve çağdaşı 

romanlardaki gibi karakterlerin rüya ve gerçek arasındaki farkı göremeyen zihinlerin 

maceralarını anlatan Cervantes26 (Don Quijote) ve Shakespeare27 (Romeo & Juliet) 

deliliğin dramını anlatım biçimleriyle öne çıkan yazarlardır. Deliliğin dünyası halk için 

bir eğlence haline gelmişken 17. Yüzyılda ani bir şekilde dışlanan insanların; 

fakirlerin, dilencilerin, hastaların, kiliseye karşı gelen din adamlarının yani yerleşik 

                                            
22  Danse Macabre: İnsanların hangi sınıftan olursa olsun ölümün birleştirdiği ve dünyeviliğin 
kırılganlığını sembolize eden alegori türü. 
23 Hieronymus Bosch: (1450-1516) Hollandalı Rönesans ressamı. 
24 Pieter Brueghel: (1525-1569) Hollandalı Rönesans ressamı. Eserlerinde savaş, yıkım ve insanları 
konu edinmiştir. 
25 Desiderius Erasmus: (1466-1536) Hollandalı klasik edebiyat araştırmacısı ve filozof. 
26 Miguel de Cervantes: (1547-1616) İspanyol romancı, şair ve oyun yazarı. 
27 William Shakespeare: (1564-1616) İngiltere’nin ulusal şairi, trajedi, komedi ve tarihi oyun yazarı. 



 

 

26 

 

toplum düzenini bozacak herkes büyük ıslah evlerine kapatılmıştır. Böylece ruhsal 

hastalıklar, toplumsal ve ahlaki suçlulukla bağdaştırılarak toplumdan 

soyutlandırılmıştır. Bu hapsetmeye yönelik alınan tedbirler, cezalandırma amaçlı 

“tedavi” yöntemleri olmuştur. Baskıcı ve ahlakçı cezalandırma ortamında delilik, 

beden ve ruhu etkileyen evrensel bir olgu olmaktan çıkıp insan suçluluğunu ve 

özgürlüğünü ilgilendiren bir olgu haline gelmiştir (Foucault, 1954, s. 85-86,91).  

 

16. yüzyılda yaşanan bir toplu histeri vakasında kadınların şehvetli arzularından, 

lanetlenmiş olmaya kadar pek çok sebepler gösterilmiştir. 1518 yılında 

Strasbourg’daki işlek bir at pazarında, “Dans Salgını” olarak bilinen koreomani adlı 

bu psikoz, benzer olaylar arasındaki en ölümcülü olarak kaydedilmiştir. Frau Troffea 

adlı bir kadının durmaksızın, uzuvlarını kontrolsüzce hareket ettirmesi ile başlayan 

olay, onu gören insanların taklit etmesiyle devam etmiştir. Din adamları intikam 

peşindeki Aziz Vitus28’un laneti olarak görmüşse de doktorlara göre hümoral bir 

rahatsızlıktı ve bundan kurtulmak için kişinin kanaması gerektiği tedavisini 

önermişlerdir. Pazarlar ve salonlar dans pisti haline getirilmiş, “lanetlenmiş” insanları 

ayakta tutabilmek için enstrümanlar eşlik etmiştir. Başlangıçta halka açık yerlerde 

yapılmaya izin verilse de olay kontrolden çıkınca insanlar gözden uzak kalmaya 

zorlanmıştır. Durmaksızın dans edenlerin sayısı arttıkça insanlar olayın doğaüstü 

kaynaklı olduğuna inanarak Aziz Vitus’un lanetinin kalkması ve af dilenmek için 

çeşitli ritüeller yapılmıştır. Daha önce de yaşanan “Dans Salgını” bulaşıcı 

hastalıklar, ekonomik ve siyasi sorunlar gibi toplum üzerinde yarattığı sıkıntıları 

histerik bir dans ile göstermiştir. İnsanların hayatta kalma mücadelesini ve en büyük 

korkularını açığa çıkarmanın bir yolu olarak lanetlendiklerine güçlü biçimde 

inanmışlardır (Şemin, 2020). 

 

1.4. Folklor ve Korku Hikayelerinin Evrimi 
 

Toplumların üzerinde yaşadığı topraklar ile mitler birbirlerinden ayrılmaz biçimde 

bütünleşmiştir. Efsaneler, insanlar ve ruhani dünyalar arasındaki yakın ilişkiden 

                                            
28 Aziz Vitus: 935’te suikast sonucu öldürülen Bohemya Dükü I. Wenceslaus’a azizlik mertebesi 
verildikten sonraki adı. 



 

 

27 

 

doğmuştur. Bu hikâyeler heyecanlı olduğu kadar belirsizlikleri ve tuhaflıkları ile 

gerçeklik ve fantezi arasındaki sınırdadırlar. Dünyanın her yerinde mitler ve 

efsaneler yazının icadından çok önce ortaya çıkmıştır. Tarih öncesi görenekler, 

yazarlara, bestecilere, ressamlara ve heykeltıraşlara ilham kaynağı olarak Orta ve 

Doğu Avrupa’ya ait çoğu hikâyenin günümüze ulaşmasını sağlamışlardır. Avrupa 

mitolojisinin kanlı savaşları, vahşet olayları, ahlak kurallarının çoğu kez gözardı 

edilmesi ortak özellikleri olarak kalmıştır. Cadılar, devler, su canavarları, 

kurtadamlar, cehennem yaratıkları ve daha pek çok karanlık varlık, insan suretindeki 

tanrılar kadar vahşi ve korkutucudur (Wilkinson, 2010, s. 12-13). 

 

Halk kültürünün bir parçası olmuş korku hikâyeleri insan düşünce biçimi, dil ve 

iletişimi kadar eski bir tarihi vardır. Tarih öncesi çağlarda toplumların kültürlerinde 

yerleşmiş korku öğeleri görülmektedir. Mısırlılar, Araplar, İbraniler, Aramiler ve 

Süryaniler gibi halkların şeytan ve ruh çağırma olaylarını içeren törensel dini ayinler 

kutsal yazılarında, şiir ve günlük yazılarında görülmektedir. Eski Doğu kültürlerinin 

esrarengiz gücü üzerine inşa edilen gelenekler günümüze kadar ulaşarak kalıcılığını 

sağlamıştır. Ortadoğu’nun korku edebiyatının kaynağı Binbir Gece Masalları29’nda 

doğanın yarattığı varlıklar, Çin ve Japon edebiyatındaki doğaüstü varlıklar 

kendilerine ait biyolojik bir sınıftır. Batı’nın metafizik olarak gördüğü varlıklar Doğu 

için yaşam ve ölümün parçalarıdır (Turan, 2014 s. 17). Avrupa’da cadı, kurt adam, 

vampir ve gulyabaniler gibi hayali varlıkların anlatımı insanların onlara karşı 

duyduğu korkuyu güçlendirmiştir. Tarım öncesi dönemlerden gelen Kelt 

topluluklarının çok tanrıcılık inancına ait geleneksel ayinleri büyücülüğü 

kışkırtmasının yanısıra büyü efsanesinin de merkezi olmuştur. Avrupa yazılı 

edebiyatında devam eden mit ve efsanelerin çoğu modern teknikle değiştirilmiş 

veya yumuşatılmıştır. Buna karşın tarihin kalıcı bir mirası olmuştur. (Lovecraft, Ç.: 

Dursun, 2018).  

 

İlkel çağdan beri korkularını, öte dünya inancını ve tanrılarını tanımlamaya ve sözle 

açıklamaya başlayan insan hayalgücünü de ekleyerek sistematik bir inanç sistemi 

                                            
29 Bin Bir Gece Masalları: Orta Çağ’da yazılmış Arap edebiyatı eseridir. 



 

 

28 

 

oluşturmuştur. Korku ve dehşetin bitmeyen nedenleri; ölüm, afetler, şeytanlar, 

cinler, yaratıklar ve “açıklanamayan” olaylar gibi dünya çapında mitolojiyi besleyen 

bir bellek oluşturulmuştur. Korku geleneği çağlar boyu boyutlarını genişletmiş ve 

kötü güçlerle savaşmak, yok etmek için Tanrısal ya da yarı Tanrısal kahramanların 

hikâyelerinden güç almıştır. Theseus30, Herkül31, Gılgameş32, Beowulf33, İzanagi34, 

Kutoyis35, Krishna36 gibi dünyanın çeşitli uygarlıklarının efsanelerinden kötülükle 

savaşan ilahi figürler “yeniden doğuşu” gerçekleştirmek için öte dünyanın 

dehşetlerini aşmaları gerekmiştir (Scognamillo, 2014, s. 19-20). 

 

1.4.1. Batı Kültüründe Cadılar, Şeytan Çıkarma ve Vampir İnancı 
 

İlkel çağlarda Paganların, Antik Mısır ve Yunan’daki çok tanrılı dinlerde tanrıların 

öfkesine sebep olacağını düşündükleri dini suçların cezalandırılması zamanla 

hukuk kurallarını da etkilemiştir. Avrupa Tarihi’nde Hristiyanlığın zamanla büyük 

devletlerce kabul edilmesinin ardından yaygınlaşan şiddet, Katolik Kilisesi’ne bağlı 

Engizisyon tarafından bastırılmaya çalışılmıştır. Hristiyanlığın otoritesine karşı 

gelenleri cezalandıran Engizisyon 37 , 14. Yüzyıldaki veba hastalığının Tanrı’nın 

öfkesi olarak çıkan söylentileri yatıştırmak için Avrupa’nın birçok kentinde binlerce 

Yahudi yakılarak öldürüldü. Kamu düzenini bozan en ufak bir hareket bile toplumu 

kaosa sürükleyebileceğinden ağır cezalar ve infaz ile önüne geçmeye çalışılmıştır. 

Şiddetin cezalandırılması için getirilen yasaların ağır şiddet içeren yargılama 

toplumun önünde yakılma, idam, teşhir ve çeşitli işkence aletleri kullanılarak aslında 

Kilise’nin otoritesini sağlamlaştırma amaçlanmıştır (D. Gürtaş Dündar, 2020, s. 61-

63,67).  

“Engizisyon, Yahudilere ve sapkınlara karşı uygulanan işkenceyi ilahi bir hak olarak 
görüyordu. Engizisyon örgütü din adına sayısız ve çaresiz mahkûmu sapkın veya cadı 
diye nitelendirerek onlara işkence uygulamıştır.” Schaf, 2002:6, 273 Aktaran: Dündar, 
2020, s. 141) 

                                            
30 Theseus: Atina kralı ve İyonya’nın baş kahramanı. 
31 Herkül: Yunan mitolojisindeki adı ile Herakles, Zeus’un oğlu. 
32 Gılgameş: Antik Mezopotamya mitolojisi kahramanı, Uruk kralı. 
33 Beowulf: Anglosakson destanı. Beowulf adındaki bir İskandinav savaşçısını anlatır. 
34 İzanagi: Japon yaratılış mitolojisindeki tanrılardan biri.  Yedi Tanrı Kuşağı’nın sonuncusudur. 
35 Kutoyis: Kuzey Amerika Yerlilerinin bir kahramanı. 
36 Krishna: Hindu inancında tanrının (Vişnu) sekizinci avatarıdır (yeryüzündeki görsel). 
37 Engizisyon: Latince’de soruşturma anlamına gelen Katolik Kilisesi’nin mahkeme sistemi. 



 

 

29 

 

 

 

Görsel 7: Joseph Baker’ın 1892 tarihli “Salem Cadısı” litografı. 

 

Engizisyon’un en merhametsizlerinden biri gaddarlıkları ile ünlü Kral Ferdinand ve 

Kraliçe Isabella’nın kurduğu İspanya Engizisyonu’dur. 15. Yüzyılda başlayan ve 

yaklaşık dört yüz yıl kadar devam eden mahkemelerde Kiliseye muhalif olan 

Heretiklere, Müslümanlara, Yahudilere ve eşcinsellere karşı en merhametsiz 

yargılamaları yapılmıştır. Fakat bu gruplar arasında Kilisenin dinsel sapkınlar olarak 

nitelediği Heretikler ve “Cadılar” Engizisyon’un en büyük şiddet ve işkencesine 

maruz kalmış iki gruptur (bkz. Görsel: 7). Avrupa toplumu yaşadığı tüm 

olumsuzlukları şeytanın destekçileri olan Kilise düşmanları ve dışlanmış grupların 

komplosu olarak görülmüştür. Toplumun bu günah keçisi arama çabası ruhban sınıfı 

tarafından da bir çıkar yolu olarak sömürülmüştür. Büyü yapan ve kısmen insana 

benzeyen dişi bir varlık olarak görülen cadıların avlanmasına başlamasında 

Avrupa’daki büyük veba salgınına cadıların sebep olduğu söylentileri büyük oranda 

etkili olmuştur. Yahudilerin de cadılar gibi şeytanla iş birliği yaptıklarına 

inanıldığından İbranice’de yedinci gün anlamına gelen Sabbat38 (Şabat) kelimesi 

cadı ayinleri için kullanılmaya başlanmıştır. Bu ayinlerde ise; küçük çocukların 

yendiğine, zehir hazırlandığına ve cinsel ilişkiye girmek için toplandıklarına 

inanılmıştır. Kökeni Antik Dönem’e kadar uzanan Cadılık hakkında Engizitör 

                                            
38 Sabbat: Sebt Günü. Yahudilerin dinlenme gününü (Cumartesi) ifade eder. 



 

 

30 

 

Heinrich Kramer’ın Malleus Maleficarum39  (1486) adlı kitabında terimin karşılığı 

“kötülük yapmak ve inanca küfretmek” diye nitelendirilen cadı figürü şeytanın 

destekçisi olarak tüm Avrupa’da ilan edilmiştir. Eserde Orta Çağ’dan günümüze 

kadar ulaşan “şeytan ile cadı iş birliği” ve sahip oldukları şeytani güç kabul edilerek 

cadılık suçlamalarına yasal bir zemin hazırlamıştır. De La Demonomanie Des 

Sorciers (1580) ve Le Fléav des Demons et Sorciers (1616) eserleri ile cadı davaları 

için kılavuz olarak binlerce insanın yakılarak öldürülmelerine sebep olmuştur (D. 

Gürtaş Dündar, 2020, s. 227-239).  

 

Cadılık ithamlarının büyük oranda kadınları hedef almasının sebepleri ise Malleus 

Maleficarum’da görülmektedir. Kitapta kadınlar, “eksik zekalarından dolayı imandan 

dönmeye meyilli” ve “düzensiz mizaçları ve tutkuları yüzünden büyücülük ile intikam 

yolları arayan” bireyler olarak gösterilmiştir. Kadınlar, zayıf hafızalarından dolayı 

dürtüleriyle hareket eden, kötü doğalarından dolayı cadıya dönüştüklerini iddia 

etmiştir (Kramer, Sprenger, 1486; 2018, s.118). Kitaba göre, cadıların imanlı 

insanlar üzerinde uyguladıkları bedensel ve ruhsal hastalıkların yanı sıra cüzam ve 

epilepsi tedavileri için Kilise’nin yasal şeytan çıkarma ayinlerinin faydalı olduğundan 

bahsedilmiştir. Bu ayinler için özel yetkileri olan papazların görevlendirilmesinin 

dışında, dini bütün insanların dua ve tılsımları da bir cadı büyüsünü bozabildiği 

belirtilmiştir. İnsanın günah işlemeye meyilli doğası şeytanın gücünü ve insan 

üzerindeki hakimiyetinin arttığından dolayı şeytan çıkarma ayinleri kişinin iç 

saldırılardan arınması için yapılmıştır. (Kramer, Sprenger, 1486; 2018, s.422, 430). 

 

Avrupa’da büyücülük, cadılık, heretiklik gibi kılıflardaki şeytan figürünün mistik 

boyutu 16. yüzyılda şeytan çıkarma performansları ile büyük ölçüde artmıştır. 

Kilise’nin otoritesini güçlendirmeye yarayacak bir düşman olan şeytanı toplumu 

korkutmak amaçlı kullanmıştır. Kilise’nin toplum üzerindeki baskısı ile şeytanın 

sürekli şekil değiştirerek; kurtadamlar, vampirler ve cadılar insan suretinde şeytana 

hizmet eden varlıklar olduğu algısı oluşmuştur. Keçi olarak tasvir edilen şeytanın 

görüntüsü aslında Pagan Kültürü’ne dayanmaktadır. Paganlığın vahşi doğa 

bağlantısı ve cinsel aşırılıklarla korku duyulan şeytan ve tapınma ayinleri ile 

                                            
39 Malleus Maleficarum: Cadı Çekici 



 

 

31 

 

ilişkilendirilmiştir. Şeytanın cinsel köleleri olarak görülen cadılar, Engizisyon’un 

dikkatini Cadılık ile itham edilenler üzerine çekmiştir (D. Gürtaş Dündar, 2020, s. 

259-262). Değişim geçirmek Batı’nın en belirgin korku unsuruyken Doğu’da ise 

korku, doğaüstü bir boyut taşır (Turan, 2014 s. 16). Mezopotamyalılar, İbraniler, 

Antik Yunanlılar ve Romalıların kültüründe varlığını sürdürmüş olan şeytanlar, 

cadılar ve kötü ruhlar modern vampir efsanesinin temelini oluşturmuştur (Silver, 

1997, s.: 22). 

 

11. yüzyılda Türk dillerinden Slav dillerine geçmiş olan “obur”, “ıbır”, “über” kelimeleri 

“upir” kelimesine dönüşmüş olan vampir teriminin temeli olduğuna inanılmaktadır. 

Folklorik vampir inanışının ise bölgelere göre değişen bölgesel özellikleri bulunur. 

16. yüzyılda folklorik vampirleri Rum Ortodokslardan öğrenen Müslüman toplum, 

kültürlerarası geçişte Osmanlı’nın hukuki yaklaşımından, vampir yok etme 

yöntemlerine kadar farklı halk inanışları oluşturmuştur (Kırgi, 2018, s. 29-30). 

Vampir olduğundan şüphelenilen cesedin kafasını kesmek, vücuduna kazık 

saplamak, kalbini çıkarmak ve nihayetinde bedenini yakmak gibi folklorik 

uygulamalar modern vampir fenomenine değişmeden süregelmiştir. Cadıların 

ölümden sonra vücutlarının bozulmadan vampir olarak yeniden hayata döndüklerine 

olan inanç, vampir inanışının tartışılan konularından biri olmuştur. Ölümden sonra 

vücudun bozulmaması özellikle Hristiyan inancında “azizlik” belirtisiyken, dinden 

çıkarıldığı için hortladığına inanılan vampirlere bu vasfın verilmesi dini otoriteler 

tarafından ayıplanmıştır (Kırgi, 2018, s. 22). 

 

Pagan kültüründen Hıristiyan inancına geçen Vampir efsanesine karşı sarımsak, 

yaban gülü dalı, hardal tohumu kullanma, cesedi yakma ve kalbe kazık çakma gibi 

Paganlık’tan gelen önlemler korunma amaçlı kullanılmıştır (Barber, 1988, s.:63). 

Erkek (incubi) ve dişi (succubae) şeytanların hem ölüleri hem de yaşayan insanları 

etkisi altına alabildiği İskoçya Kralı James’in Daemonologie40 adlı incelemesinde 

şeytanın ölü bir vücudu ödünç almasıyla dünyaya gelebildiği belirtilmiştir (King 

James, 1597; 2016, s.:80). 

 

                                            
40 Daemonologie: Kara büyü ve Nekromansi üzerine Orta Çağ felsefi denemesi. 



 

 

32 

 

19. Yüzyıl Gotik korku edebiyatından günümüze dek gelen soluk benizli Vampir 

tasvirinin aksine Avrupa kültürlerinde karanlık yüzlü, kefen giysili, saçları ve 

tırnakları uzamış, abdominal şişkinliği olan ölümsüz yaşayan varlıklardır. Endüstri 

devrimi öncesi Avrupa toplumları ölümü ve bedenin çürümesini açıklamak için 

vampir inancını kullanmışlardır. Bir kadavranın beklenmedik biçimde bozulması, 

kan sızması, cildin koyulaşması ya da hiç bozulmamasını sıcaklık, toprak bileşenleri 

gibi çevresel faktörlerin etkisi yerine ölünün hâlâ hayatta olduğu inanışı başlamıştır. 

Dönemin tıp bilimi kısıtlı olduğu için canlı gömülme olayları, “gizemli ölümler” olarak 

salgın hastalıklar da vampir efsanesinin bir parçası olmuştur (Barber, 1988, s.: 131-

136).  

 

Kurgusal ve folklorik bağlamda vampir kavramının doğasına dair çeşitli 

tanımlamalar bulunur. Anne Rice 41 , Sheridan Le Fanu 42  ve Bram Stoker 43 ’ın 

romanlarında yarattığı ve bunlardan uyarlanan vampir karakterleri ile tarihi 

anlatılarda yer alan vampir efsaneleri birbirleri arasında farklılık gösterir (Kırgi, 2018, 

s. 8-9). Bram Stoker Dracula eserinde tarihi bir karakter üzerinden anlattığı vampir 

hikâyesini gerçekçi bir korku romanı yazmak için tarihi bir karakter olan Dracula ve 

halk efsaneleri üzerine araştırmalar yaptığı bilinmektedir. Eflak Prensi “Kazıklı 

Voyvoda” lakaplı Vlad Dracula’nın yaşadığı dönemde çıkan vampir söylencelerine, 

Stoker’ın romanında yer verilmiştir. Osmanlı’ya karşı Macar desteğini almak için 

mezhep değiştirip Katolik olan Dracula’nın vampire dönüşerek hayata döndüğüne 

inanılmıştır. Romen halk inancında din ve mezhep değiştirme kâfirlik olarak 

görüldüğünden sadist ve despot bir lider olan Vlad Dracula’nın ölümden sonra huzur 

bulamayacağına inanılmıştır. (Yaltırık, 2015). 

 

Vampir ritüellerine benzer biçimde kurbanlarını öldüren seri katiller de halk arasında 

bu efsanevi varlıklar olarak anılmışlardır. Bunlardan en ünlüsü 16. yüzyılda yaşamış 

Macar soylusu olan Kontes Elizabeth Bathory’dir. Söylentilere göre; genç ve bakire 

kızların kanıyla yıkanarak genç kalacağına inanan Kontes’in işlediği cinayet sayısı 

kesin olarak bilinmemekle beraber yüzlerce kurbanının olduğu düşünülmektedir. 

                                            
41 Anne Rice: (1941) Amerikalı yazar. Punk’ın alt türü Goth akımında eserleri bulunur. 
42 Joseph Thomas Sheridan Le Fanu: (1814-1873) İrlandalı gotik roman ve gizem hikayeleri yazarı. 
43 Abraham Bram Stoker: (1847-1912) İrlandalı romantik gotik roman yazarı. 



 

 

33 

 

Fakir ve muhtaç genç kızları iş vermekle kandırıp daha sonra fiziksel ve psikolojik 

işkence çektirerek öldürmüştür. Bathory’nin yaşadığı evde gece duyulan 

çığlıklardan halkın şikâyet etmesi üzerine cinayetleri ortaya çıkmış fakat bir soylu 

olduğu için Csejte Kalesi’nde ev hapsi cezası verilmiştir. Ancak burada da 

hizmetkarı vasıtasıyla sadist cinayetlerine devam etmiştir (Pallardy, t.y.). 

Vampir efsanelerinin Viktorya Dönemi’nde Gotik edebiyatla birlikte 

popülerleşmesinde Bram Stoker’ın 1897 tarihli romanı Dracula’nın büyük payı 

vardır. The Vampyre (1819) ve Carmilla (1872), Stoker’ın Dracula romanı öncesi 

karizmatik ve aristokrat vampirler folklorik bağlamından kopup kurgusal korku figürü 

olarak karakterize edilmiştir. 

 

Orta Doğu mistisizmi, Binbir Gece Masalları, Atlantis Efsanesi ve Antik Mısır 

mitolojisinden etkilenerek korku hikâyelerini yazan Amerikalı yazar Howard Philip 

Lovecraft insanın algılarının ötesindeki tanrısal varlıkları eserlerinde konu 

edinmiştir. Lovecraft’ın hikâyelerinde bahsedilen Abdul Alhazred adlı hayali 

karakterin yazdığı Necronomicon, kadim güçlerin anlatıldığı ve kara büyü kullanımı 

üzerine mistik yazıların olduğu bu büyü kitabı okuyanları delirttiği anlatılır (Körpe, 

1994, s.:10). Cthulhu mitosunun dayandığı kozmik tanrılar, hortlaklar, karabasanlar 

ve okyanusun derinliklerinden gelen tanrılara tapan mutant insanlar, doğaüstü 

güçlerin 20. Yüzyılın çağdaş kültürü ile birleştiği hikâyelerinde yer alır. Örneğin; 

“Deliliğin Dağlarında” gibi hikâyelerinde bilimsel detaylara önem veren Lovecraft, 

doğaüstü varlıkları hiçbir zaman açıkça betimlemez ve olaylar nihayete varmaz. 

“Charles Dexter Ward Vakası” ve “Innsmouth Üzerindeki Gölge” hikâyelerinde 

olayların gizemi ana karakterin kendisi hakkında bilmediği gerçekleri keşfettiği 

karakter gelişimi içerir. 

 

1.4.2. Doğu Kültüründe Doğaüstü Efsaneler 
 

Japon masalları, gerçeküstü Dünya (ikai) ve Gerçek Dünya (ikyou) arasındaki zıtlık 

üzerine kuruludur. Birbirlerine zıt fakat dengeleyen bu iki dünya; karanlık ve korkunç 

mekânlar ya da zenginlik ve mutluluk dolu yerler olabilmektedir. Gerçeküstü 

Dünya’ya ait unsurlar ve betimlemeler masallarda açık biçimde yer verilmez. 



 

 

34 

 

Özellikleri her masalda değiştiğinde somut bir anlatımı olmayan gerçeküstü dünya 

dinleyicinin hayalgücüne bırakılarak boşlukları kendi zihinlerinde tamamlanması 

istenmektedir. Gerçeküstü Dünya’ya ait periler, ruhlar, şeytanlar gibi bedensiz 

varlıklar olduğu gibi insansı varlıklar da olabilmektedir. Görünüş olarak insanlara 

benzemeleriyle birlikte intikam alma, vefalı olma gibi insani duygulara da sahiptirler. 

İnsanların kutsadığı varlıklar; Kami (ulu varlık) ve kutsamadıklarına verilen ad ise, 

Youkai’dir. İnsanlarla arasındaki anlaşmaya göre Kami insanları korur ve onlar da 

karşılık olarak saygı göstererek itaat ederler. Youkai’ler ve insanlar arasındaki ilişki 

karanlık ve belirsiz olduğundan insanların dünyasına yaptıkları ziyaretler karmaşa 

ve tehlikeye yol açar. Aynı şekilde Gerçeküstü Dünya’nın kendine ait acımasız 

kuralları hakkında bilgisi olmayan insanlar bu kuralları bozduğunda ise büyük 

kayıplara uğrarlar. Masal kahramanının Gerçek Dünya’dan Gerçeküstü Dünya’ya 

yapılan “Ruh yolculuğu” (yuukon) ile geçiş yapmak Japon toplumundaki ruhun ebedi 

olduğuna ilişkin inancı göstermektedir. Bedenden ayrılan ruh, evrende özgürce 

hareket edebildiği gibi ölüm gerçekleşmeden de çeşitli hayvan görünümünde 

bedenden çıkabildiğine inanılmıştır. Olayların olağanüstü biçimde çözümlenmesi 

için Gerçeküstü Dünya’ya yolculuğun gerekli olduğu masallar kişinin ders çıkarması 

istenilen durumlardır. Dağlar, ormanlar, denizler ve göllerin Gerçeküstü Dünya’ya 

açılan geçitler olarak düşünüldüğünden; Kami44, Ujigami45, Kappa46, Tengu47 ve 

Yamauba48 gibi varlıkların yaşa