Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Tarih Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

XIX. YÜZYIL OSMANLI İKTİSADİ DÜŞÜNCESİNDE DÖNÜŞÜM: BİR 
TANZİMAT PROJESİ OLARAK ÇUKUROVA 

 

 

 

Necmettin DURMUŞ 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

 

Ankara, 2023 



 
 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 
 

 
 

XIX. YÜZYIL OSMANLI İKTİSADİ DÜŞÜNCESİNDE DÖNÜŞÜM:  

BİR TANZİMAT PROJESİ OLARAK ÇUKUROVA 

 

 

 

 

 

 

Necmettin DURMUŞ 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Tarih Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

Ankara, 2023 



 
 

 
 

KABUL VE ONAY 

Necmettin DURMUŞ tarafından hazırlanan “XIX. Yüzyıl Osmanlı İktisadi 

Düşüncesinde Dönüşüm: Bir Tanzimat Projesi Olarak Çukurova” başlıklı bu çalışma, 

14/06/2023 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda başarılı bulunarak jürimiz 

tarafından Doktora Tezi olarak kabul edilmiştir. 

 

Prof. Dr. Mehmet SEYİTDANLIOĞLU (Başkan) 

 

 

Prof. Dr. Fatih YEŞİL (Danışman) 

 

 

Doç. Dr. Selda GÜNER ÖZDEN (Üye) 

 

 

Doç. Dr. M. Seven AĞIR (Üye) 

 

 

Dr. Öğr. Üyesi Selçuk DURSUN (Üye) 

 

 

Yukarıdaki imzaların adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. 
 

 

Prof.Dr. Uğur ÖMÜRGÖNÜLŞEN 

Enstitü Müdürü 



 
 

 
 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI 

Enstitü tarafından onaylanan lisansüstü tezimin tamamını veya herhangi bir kısmını, basılı 
(kağıt) ve elektronik formatta arşivleme ve aşağıda verilen koşullarla kullanıma açma iznini 
Hacettepe Üniversitesine verdiğimi bildiririm. Bu izinle Üniversiteye verilen kullanım hakları 
dışındaki tüm fikri mülkiyet haklarım bende kalacak, tezimin tamamının ya da bir bölümünün 
gelecekteki çalışmalarda (makale, kitap, lisans ve patent vb.) kullanım hakları bana ait olacaktır. 

Tezin kendi orijinal çalışmam olduğunu, başkalarının haklarını ihlal etmediğimi ve tezimin tek 
yetkili sahibi olduğumu beyan ve taahhüt ederim. Tezimde yer alan telif hakkı bulunan ve 
sahiplerinden yazılı izin alınarak kullanılması zorunlu metinleri yazılı izin alınarak kullandığımı 
ve istenildiğinde suretlerini Üniversiteye teslim etmeyi taahhüt ederim. 

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayınlanan “Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda 
Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” kapsamında tezim 
aşağıda belirtilen koşullar haricince YÖK Ulusal Tez Merkezi / H.Ü. Kütüphaneleri Açık Erişim 
Sisteminde erişime açılır. 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulu kararı ile tezimin erişime açılması mezuniyet 
tarihimden itibaren 2 yıl ertelenmiştir. (1) 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile tezimin erişime açılması 
mezuniyet tarihimden itibaren  ….. ay ertelenmiştir. (2) 

o Tezimle ilgili gizlilik kararı verilmiştir. (3) 

    14/072023 

                                                                                                                              

                                                                                                             Necmettin DURMUŞ 

 

1“Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge”  

(1) Madde 6. 1. Lisansüstü tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi 
durumunda, tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya 
fakülte yönetim kurulu iki yıl süre ile tezin erişime açılmasının ertelenmesine karar verebilir.   
 

(2) Madde 6. 2. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patent gibi 
yöntemlerle korunmamış ve internetten paylaşılması durumunda 3. şahıslara veya kurumlara haksız kazanç 
imkanı oluşturabilecek bilgi ve bulguları içeren tezler hakkında tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim 
dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile altı ayı aşmamak 
üzere tezin erişime açılması engellenebilir. 
 
 

(3) Madde 7. 1. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren, emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb. 
konulara ilişkin lisansüstü tezlerle ilgili gizlilik kararı, tezin yapıldığı kurum tarafından verilir *. Kurum ve 
kuruluşlarla yapılan işbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan lisansüstü tezlere ilişkin gizlilik kararı ise, ilgili 
kurum ve kuruluşun önerisi ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulu 
tarafından verilir. Gizlilik kararı verilen tezler Yükseköğretim Kuruluna bildirilir.  
Madde 7.2. Gizlilik kararı verilen tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından gizlilik kuralları 
çerçevesinde muhafaza edilir, gizlilik kararının kaldırılması halinde Tez Otomasyon Sistemine yüklenir.  
 

* Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte 
yönetim kurulu tarafından karar verilir. 



 
 

 
 

ETİK BEYAN 

Bu çalışmadaki bütün bilgi ve belgeleri akademik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi, 

görsel, işitsel ve yazılı tüm bilgi ve sonuçları bilimsel ahlak kurallarına uygun olarak 

sunduğumu, kullandığım verilerde herhangi bir tahrifat yapmadığımı, yararlandığım 

kaynaklara bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunduğumu, tezimin kaynak 

gösterilen durumlar dışında özgün olduğunu, Prof. Dr. Fatih YEŞİL danışmanlığında 

tarafımdan üretildiğini ve Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tez Yazım 

Yönergesine göre yazıldığını beyan ederim. 

 

Necmettin DURMUŞ 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 
 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu çalışma, erken yaşta kaybettiğim  

babam Servettin Durmuş, Muharrem Güneş ve 

kardeşim Kemal Serhat’a ithaf edilmiştir. 



iv 
 

 
 

TEŞEKKÜR 

Yüksek lisans ve doktora tezimi tamamladığım, on yıldan uzun süre araştırma görevlisi 

olarak çalıştığım Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü’ne çok şey borçluyum. Her 

şeyden önce bir araştırma görevlisinin, çalışarak kendisini geliştirebilmesi için her türlü 

kolaylık ve imkânın sağlandığına bizzat şahitlik ettim. Bu nedenle, görev yaptığım süre 

boyunca bölüm başkanlığı yapan Prof. Dr. Mehmet Öz ve Prof. Dr. Ramazan Acun’a 

anlayışları, destekleri ve sağladıkları kolaylık nedeniyle şükramlarımı sunmayı bir borç 

bilirim. 2018 yılında, bir yıl süreyle arşiv araştırması için gittiğim Londra’ya 

gidebilmem de yine bölümün gerekli kolaylığı sağlaması nedeniyledir. Fakat, kuşkusuz 

gerekli maddi imkânı yaratamasaydım yurtdışında araştırma yapma imkânına 

erişemeyeceğim de bir gerçektir. Sağladığı 2214-A Doktora Sırası Araştırma Bursuyla 

arşiv araştırmalarımı finanse eden TÜBİTAK’a teşekkür ederim. 

Hacettepe Üniversitesi Tarih bölümü hocaları, akademik katkılarının yanı sıra keyifli 

sohbetleriyle yoğun ve sıkıntılı tez yazım sürecinden kopmama vesile oldular. Bu 

anlamda Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Lekesiz, Prof. Dr. Rüya Kılıç, Doç. Dr. Resul Ay, Dr. 

Öğr. Üyesi Hakan Kaynar, Doç. Dr. Erkin Ekrem, Prof. Dr. Emine Erdoğan Özünlü ve 

Prof. Dr. Mehmet Özden’i tanımaktan son derece mutluluk duyduğumu içtenlikle 

belirtmem gerekir. Hepsine ayrı ayrı teşekkür ederim. Tarih bölümünde belki de 

teşekkür edemeyeceğim tek kişi Doç Dr. Serhat Küçük’tür. Abi gibi sevdiğim, onun da 

bana olan sevgisini iyi bildiğim Serhat hocamı çok erken kaybettik. Her zaman 

espirileriyle beni neşelendirirken, gidişiyle içimde kapanmayan bir yara bıraktı. Onu 

özlüyorum, doktora tezimi bitirebildiğimi görmesini çok isterdim.  

En büyük teşekkürlerden birisini hak eden ise kuşkusuz danışmanım Prof. Dr. Fatih 

Yeşil’dir. İçtenlikle sevdiğim ve aynı zamanda bilim insanı kimliğine sonsuz saygı 

duyduğum Fatih hocam, her daim yanımda oldu, güvendi ve desteklerini hiçbir zaman 

esirgemedi. Yüksek lisansımı Anadolu Selçukluları üzerine yapmışken bilmediğim 

sulara yelken açarak Tanzimat döneminde doktora yapmamın tek nedeni onunla 

çalışabilmekti. Bugün de “iyi ki” diyorum. Tez jürimde yer alan Prof. Dr. Mehmet 

Seyitdanlıoğlu, Doç. Dr. Selda Güner Özden, Doç. Dr. M. Seven Ağır ve Dr. Öğr. Üyesi 

Selçuk Dursun’a kıymetli katkılarından, yorumlarından ve önerilerinden dolayı sonsuz 



v 
 

 
 

teşekkür ederim. Onların önerilerinin ne kadarını gerçekleştirebildim bilmiyorum, fakat 

önerileri olmasaydı tezimin çok daha kötü olacağına hiçbir şüphem yok.  

Kendimi en şanslı hissettiğim konuların başında, varlıklarıyla dahi beni mutlu eden, 

dostlarım ve arkadaşlarım gelmektedir. Rümeysa Kalem ve Dr. Öğr. Üyesi Ömer Gezer 

her daim yanımdalardı. Şükran duyduğum şeyleri, benim için yaptıklarını sayacak 

değilim, fakat maddi manevi her konuda destekleri için minnettarım. Aynı şekilde, Dr. 

Kadriye Topal Doğan ve Dr. Öğr. Üyesi İrşat Sarıalioğlu destekleri, katkıları ve 

arkadaşım oldukları için şanslı hissettiğim kişilerdir. Onları gördüğüm zaman içimi 

mutluluk kaplayan Serpil Doğan Okumuş ve Dr. Öğr. Üyesi Nagihan Doğan’a bana 

kattıkları her şey için şükran duymaktayım. Doktora sürecini birlikte geçirdiğim 

arkadaşlarım Dr. Ece Özçeri, Ömür Şans ve Dr. Kâmil Erdem Güler’e bu süreçte bana 

eşlik ettkleri için ve son birkaç yıldır hayatımıza girse de kısa süre içerisinde eşim 

Aysun Güneş ve bana arkadaş ve kardeş olan, bize neşe katan Selin Karaca’ya teşekkür 

ederim. 

Teşekkürün yanında özür dilenmesi gereken kişiler vardır. Bunun başında kuşkusuz 

ailem gelmektedir. Bu günlere gelebilmemde en büyük paya sahip annem Zeynep 

Durmuş, abim Kahraman Durmuş ve kardeşim Gülnişan Serhat’a, maddi manevi her 

türlü destekleri ve anlayışları için sonsuz minnettarım. Fakat, onlara yeterli zamanı 

ayırmadığım, pek çok zaman ihmal ettiğim için beni affetmelerini diliyorum. 

Kayınvalidem Sultan Güneş ve abim Ersin Güneş, tahmin dahi edemeyecekleri şekilde 

bu süreçte destek sundular. Onlar olmadan hayat çok daha zor olurdu. Yakın zamanda 

ve çok genç yaşta kaybettiğimiz kardeşim Kemal Serhat, başa çıkılması zor bir acıyla 

bıraktı bizi. Onunla daha fazla zaman geçiremediğim için her zaman pişmanlık 

duyacağım. Çok erken yaşta babam Servettin Durmuş’u kaybetmiştim, onun kaybının 

ardından yaklaşık 20 yıl sonra tekrar baba diyebildiğim bir insana kavuşmanın 

mutluluğunu ne yazık ki çok kısa sürede yitirdim. Kayınpederim tertemiz kalpli, 

İstanbul beyefendisi Muharrem Güneş, seni özlüyoruz. Söylediğin gibi tezimi ilk senin 

okumanı dilerdim.  

Nasıl teşekkür edebileceğimi bilmediğim için en sona bırakmak zorunda kaldığım hayat 

arkadaşım ve ruh eşim Aysun Güneş kuşkusuz bana en büyük desteği sundu. Gücümü 

yitirdiğimde güç, inancımı kaybettiğimde inanç, yorulduğumda takatim oldu. Tez yazım 



vi 
 

 
 

sürecinin bütün stresini benimle birlikte yaşadı. Sevgisi ve varlığı olmasaydı tezi 

tamamlayabileceğimden emin değilim. Emin olduğum tek şey ise tezi bitirebilmemi 

sağlayanın o olduğudur. Yoğun çalışmalarım sırasında onu ihmal ettiğim, tezin stresini 

yaşamasına neden olduğum ve benim için kendinden feda ettikleri için özür diliyorum.  

        ODTÜ, Temmuz 2023. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



vii 
 

 
 

ÖZET 

DURMUŞ, Necmettin. XIX. Yüzyıl Osmanlı İktisadi Düşüncesinde Dönüşüm: Bir 
Tanzimat Projesi Olarak Çukurova, Doktora Tezi, Ankara, 2023. 

 

Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığını sona erdiren Birinci Dünya Savaşı arifesinde 

İmparatorluğun tarımsal üretiminin en önemli bölgelerinden birisi konumunda bulunan 

Çukurova bölgesi, yalnızca yarım yüzyıl önce bataklıklarla kaplı, göçebelerin 

hakimiyetinde bulunan ve tarımsal üretimin oldukça kısıtlı bir alanda neredeyse 

geçimlik bir seviyede yapıldığı bir bölge konumundaydı. Yarım yüzyılda kaydedilen bu 

gelişme kuşkusuz Tanzimat döneminin en önemli başarılarından bir tanesidir. Bu 

başarıda dünya ekonomisinin, yani Amerikan İç Savaşı’yla birlikte ortaya çıkan pamuk 

kıtlığı ve artan pamuk talebinin payı olmakla birlikte, en önemli rollerden birisini 

Çukurova’yı tarımsal üretime açacak ve ovada kolonizasyonu başlatacak Tanzimat 

bürokrasisi üstlenmiştir. Tanzimat bürokrasisini bölgeyi yeniden tanzime iten iktisadi 

zihniyet ise Tanzimat dönemi iktisadi zihniyetinden ayrı düşünülemez. Bir başka 

deyişle Çukurova’nın göçebe unsurlardan tasfiyesi ve bölgenin ticari tarıma açılması 

Tanzimat dönemi iktisadi zihniyetinin bir ürünü ve en önemli iktisadi projelerinden bir 

tanesidir. Bu nedenle 1865 yılında Fırka-ı Islahiye’nin göçebelere karşı gerçekleştirmiş 

olduğu harekât “Tanzimat’ın Çukurova Projesi” olarak adlandırılabilir. Ancak harekâta 

1865 yılında başlanmış olmakla birlikte, bölgeye yönelik ilgi Tanzimat’ın ilk yıllarıyla 

birlikte gelişmeye başlamıştır. Babıali’yi, bu projeyi önce kurgulayıp ardından da 

gerçekleştirmeye iten motivasyon, iktisadi zihniyetin yanı sıra, Tanzimat sonrası 

merkezi idareye hâkim olan devlet ve medeniyet zihniyetinin de bir ürünüdür. 

Dolayısıyla iktisadi, idari ve medeniyet zihniyetlerinin geldiği noktanın göçebeler 

açısından da sonuçları olacaktır. 

 

Anahtar Sözcükler  

Tanzimat, iktisadi zihniyet, ideoloji, Çukurova, pamuk tarımı, Fırka-i Islahiye, öz-

kolonizasyon 



viii 
 

 
 

ABSTRACT 

DURMUŞ, Necmettin. The Transformation of the XIXth Century Ottoman Economic 
Thought: Çukurova as a Tanzimat Project, Ph.D. Dissertation, Ankara, 2023. 

 

On the eve of the First World War, which ended the existence of the Ottoman Empire, 

the Çukurova region, which was one of the most important regions of the Empire's 

agricultural production, was, only half a century ago, covered with swamps, dominated 

by nomads and agricultural production was in a very limited area almost at subsistence 

level. This progress made in half a century is undoubtedly one of the most important 

achievements of the Tanzimat period. Although the world economy, namely the cotton 

shortage and the increasing demand for cotton that emerged with the American Civil 

War, played a role in this success, one of the most important roles was played by the 

Tanzimat bureaucracy that would open Çukurova to agricultural production and initiate 

the colonization of the plain. The economic mentality that pushed the Tanzimat 

bureaucracy to rearrange the region cannot be separated from the economic rationale of 

the Tanzimat period. In other words, the elimination of Çukurova from nomadic 

elements and the opening of the region to commercial agriculture is a product of the 

economic thought of the Tanzimat period and one of the most important economic 

projects. For this reason, the operation carried out by the Fırka-ı Islahiye against the 

nomads in 1865 can be called the "Çukurova Project of Tanzimat". However, although 

the operation started in 1865, interest in the region began to develop in the early years 

of the Tanzimat. The motivation that led to the Babıali’s envisage and then realization 

was a product of the state and civilization rationale that dominated the central 

administration after the Tanzimat period, as well as the economic thought. Therefore, 

the point which economic, administrative and civilizational mentalities have reached 

will also have consequences for nomads. 

 

Keywords  

Tanzimat, economic thought, ideology, Çukurova, cotton farming, Fırka-i Islahiye, self-

colonisation 



ix 
 

 
 

İÇİNDEKİLER 

KABUL VE ONAY ........................................................................................................ i 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI................................. ii 

ETİK BEYAN ................................................................................................................ iii  

TEŞEKKÜR ................................................................................................................... iv 

ÖZET .............................................................................................................................. vii 

ABSTRACT .................................................................................................................. viii 

İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. ix 

KISALTMALAR DİZİNİ ............................................................................................. xi 

TABLOLAR DİZİNİ ................................................................................................... xiii 

GİRİŞ ............................................................................................................................... 1 

1. BÖLÜM: TANZİMATÇI İDEOLOJİNİN KÖKENLERİ: GERİLEME VE 
İLERLEME ARASINDA TANZİMATÇININ DÜNYASI ....................................... 16 

1.1. GERİLEME .................................................................................................... 17 

1.2. İLERLEME ..................................................................................................... 46 

1.3. SENTEZ .......................................................................................................... 63 

2. BÖLÜM: TANZİMATÇI İKTİSADİ ZİHNİYETİN TEZAHÜRÜ ................. 70 

2.1. AVRUPA’DA VE OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA YOKSULLUK 
VE NÜFUS MESELESİ…… ..................................................................................... 72 

2.2. TANZİMATÇILAR, İDEOLOJİ VE İKTİSADİ ZİHNİYET ........................ 89 

2.2.1. Sultana Nizam Vermek ............................................................................... 99 

2.2.2. İktisadi Zihniyet Metni Olarak Tanzimat Fermanı ................................... 111 

2.2.3. Günah Keçisi Olarak Baltalimanı Ticaret Antlaşması .............................. 134 

3. BÖLÜM: TEORİ VE İDEOLOJİ: TANZİMATÇI İKTİSADİ ZİHNİYETİN 
ESASLARI ................................................................................................................... 181 

3.1. İDEOLOJİK MÜCADELE ALANI OLARAK İKTİSADİ POLİTİKA ...... 182 

3.2. BİR KALKINMA METODU OLARAK YABANCI SERMAYE .............. 230 



x 
 

 
 

3.3. UYUM, İŞ BİRLİĞİ, GÖNÜLLÜ BAĞIMLILIK: TANZİMATÇILARIN 
DÜNYA EKONOMİSİYLE BÜTÜNLEŞME ÇABASI ........................................ 260 

4. BÖLÜM: İDEOLOJİDEN PRATİĞE: PAMUK ARZI KRİZİ VE 
TANZİMATÇILARIN PAMUK POLİTİKASI .................................................... 301 

4.1. MANCHESTER COTTON SUPPLY ASSOCIATION VE PAMUK ARZI 
KRİZİ…................................................................................................................ 306 

4.1.1. MCSA ve Osmanlı Devleti .................................................................... 312 

4.1.2. MCSA ve Osmanlı Devleti: İlk Temaslar............................................... 324 

4.1.3. Osmanlı İmparatorluğu’nda Pamuk Tarımının İmkanları ve Sınırları ..... 327 

4.1.4. 1861 Ticaret Antlaşması ve Osmanlı İmparatorluğu’nda Pamuk Tarımı 
Meselesi…….. ................................................................................................... 341 

4.1.5. Tanzimatçılar ve Pamuk Üretimini Teşvik Politikası ............................. 348 

4.1.6. Osmanlı İmparatorluğu’nda Pamuğa Hücum ve Pamuk Üretimini Teşvik 
Politikasının Sonuçları ....................................................................................... 372 

4.2. DÜNYA EKONOMİSİNİN ÖNÜNDEKİ ENGELLERİ KALDIRMAK: 
ÇUKUROVA VE ÖZ-KOLONİZASYON ............................................................ 413 

4.2.1. Amerikan İç Savaşı Sırasında Adana Eyaleti’nin Dünya Ekonomisiyle 
Bağlarının Güçlenmesi ...................................................................................... 413 

4.2.2. Tanzimatçının Çukurova Projesi ve Çukurova’da Kahramanlık Çağının Sonu
 .......................................................................................................................... 443 

SONUÇ .................................................................................................................... 473 

KAYNAKÇA .......................................................................................................... 480 

EK 1. ORİJİNALLİK RAPORU ........................................................................... 504 

EK 2. ETİK KURUL/KOMİSYON İZNİ YA DA MUHAFİYET FORMU ......... 506 

 

 

 



xi 
 

 
 

KISALTMALAR DİZİNİ 

A.}AMD.: Sadaret Amedi Kalemi Evrakı 

A.}DVN.MKL.: Sadaret Mukvelenameler 

A.MKT.: Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı 

A.}MKT.MHM.: Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı 

A.}MKT.MVL.: Sadaret Meclis-i Vala Evrakı 

A.MKT.NZD.: Sadaret ve Devair Evrakı  

A.MKT.UM.: Sadaret Umum Vilayat Evrakı 

Bkz. Bakınız 

BOA. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi 

C. Cilt 

C.İKTS.: Cevdet İktisat 

çev. Çevirmen 

der. Derleyen 

DİA.: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 

dn. Dipnot 

ed. Editör 

FO. Foreign Office 

HAT.: Hatt-ı Hümayun 

haz. Hazırlayan 

HR.İD.: Hariciye Nezareti İrade 

HR.MKT.: Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi 



xii 
 

 
 

HR.SFR.: Hariciye Nezareti Sefaret Evrakı 

HR.SFR.1.: Hariciye Nezareti Petersburg Sefareti 

HR.SFR.3.: Hariciye Nezareti Londra Sefareti  

HR.TO.: Hariciye Nezareti Tercüme Odası 

İ.DH.: İrade Dahiliye 

İ.HR.: İrade Hariciye 

İ.MMS.: İrade Meclis-i Mahsus 

İ.MSM.: İrade Mesail-i Mühimme 

İ.MVL.: İrade Meclis-i Vala 

Krş. Karşılaştırınız 

MCSA.: Manchester Cotton Supply Association 

MİL.E.: Milli Emlak 

MVL. Meclis-i Vâlâ 

No. Numara 

PLK.p.: Plan-Proje-Kroki 

s.: Sayfa  

S.: Sayı 

TS.MA.e.: Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı 

vd. Ve diğerleri 

YB.: Yabancı Arşivler 

 

 



xiii 
 

 
 

TABLOLAR DİZİNİ 

Tablo 1: 1827-1850 Yılları Arasında İngiltere'nin Toplam İhracatı ve Osmanlı İmparatorluğu'na 
Yaptığı İhracat ..................................................................................................................... 142 

Tablo 2: 1827-1850 Yılları Arasında İngiltere'nin Toplam İhracatı ve Osmanlı İmparatorluğu'na 
Yaptığı İhracat (Sterlin) ........................................................................................................ 143 

Tablo 3: Osmanlı Dış Ticareti (Altın, Gümüş Dışında) (Cari Fiyatlarla, Milyon Sterlin) ....... 145 

Tablo 4: Avrupa'da Haftalık Pamuk Tüketimi (Balya) .......................................................... 309 

Tablo 5: 1859-1861 Yılları Arasında Büyük Britanya'nın İthal Ettiği Pamuk Miktarı (Cwt.) . 312 

Tablo 6: 1850-1861 Yılları Arasında İzmir Limanı'ndan İngiltere'ye İhraç Edilen Pamuk Miktarı 
(400 librelik balya olarak) .................................................................................................... 339 

Tablo 7: 1862-1867 Yılları Arasında Makedonya'da Ekilen Pamuk Tohumu Cinsi ve Miktarı 
(Cwt.)................................................................................................................................... 380 

Tablo 8: 1862-1865 Yılları Arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda Pamuk Ekilen Arazi (Akre)
 ............................................................................................................................................ 380 

Tablo 9: 1862-1865 Yılları Arasında Osmanlı İmparatorluğu'ndan İngiltere'ye İhraç Edilen Ham 
Pamuk (Cwt.) ....................................................................................................................... 381 

Tablo 10: 1861-1866 Yılları Arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Rumeli, Anadolu ve Suriye-
Filistin Bölgelerinden ve Mısır Eyaleti'nden İngiltere'ye İhraç Edilen Ham Pamuk (Cwt.) ..... 382 

Tablo 11: 1862-1869 Yılları Arasında İzmir Limanı'ndan İngiltere'ye İhraç Edilen Pamuk (400 
librelik balya olarak) ............................................................................................................ 382 

Tablo 12: 1863-1866 Yılları Arasında İzmir, Mersin ve Selanik Limanlarından Marsilya'ya 
İhraç Edilen Ham Pamuk (400 librelik balya olarak) ............................................................. 383 

Tablo 13: 1844 Yılında Mersin Limanı'na Giren ve Çıkan Gemiler ....................................... 416 

Tablo 14: 1844 Yılında Mersin Limanı'ndan Yapılan Toplam İhracat ................................... 417 

Tablo 15: 1850 Yılında Mersin Limanı'ndan Yapılan Toplam İhracat ................................... 418 

Tablo 16: 1851 Yılında Mersin Limanı'ndan Yapılan Toplam İhracat ................................... 419 

Tablo 17: Adana'da 1862-1864 Yılları Arasında Üretilen Pamuk Miktarı .............................. 435 

Tablo 18: Maraş'ta 1862-1864 Yılları Arasında Üretilen Pamuk Miktarı ............................... 435 

 



1 
 

 
 

GİRİŞ 

Bugüne kadar pek çok tarihçi ve iktisatçı Tanzimat dönemi iktisadi zihniyetini, dönem 

boyunca iktisat üzerine yazılan eserlerden yola çıkarak inceledi. Avrupa iktisadi 

düşüncesine hâkim olan liberal ekonomi anlayışının, Tanzimat bürokratlarının iktisadi 

görüşlerinde varlığının veya yokluğunun izleri birkaç telif, tercüme kitapta yahut gazete 

makalesinde sürüldü ve klasik iktisatçıların, Osmanlı XIX. yüzyılında kaleme alınan bu 

eserlere, dolayısıyla eserlerin yazarlarına, olan etkilerine dair yorumlar kaleme alındı. 

Benzer şekilde, bu etkilerin hangi vasıtalarla Osmanlı düşünce hayatına sızdığı üzerine 

kafa yoruldu, fikirler beyan edildi. Bu çalışmalar pek tabii ki ziyadesiyle kıymetli olan 

ve yapılması gereken çalışmalardı. Fakat çok önemli ve birbiriyle bağlantılı iki noktanın 

gözden kaçırılması, yapılan çalışmaları eksik kılmıştır. Birincisi, Tanzimat dönemi 

bürokratı ve düşünürü arasında kesin bir ayrım yapmak mümkün değildir. Tanzimat 

düşünürleri bürokrat, bürokratları ise dönemin düşünürleridir. Bu girift yapı, kuşkusuz, 

Tanzimat dönemi eğitim sisteminin bir sonucuydu. İkincisi ise, söz konusu bürokrat-

düşünür kadroların zihniyetini, yazdıkları veya tercüme ettikleri eserler üzerinden 

sağlıklı ve bütünlüklü bir şekilde kavramamızın mümkün olmamasıdır. Zira, daha 

ziyade sözlü bir kültürün ürünü olan Osmanlı insanı, ne yazık ki, hiçbir dönemde yazılı 

eserler açısından yeterince üretken değildir, fazla eser üretmemiştir. Dahası, iktisadi 

konulara gelindiğinde üretkenlik daha da azalmaktadır. Bununla birlikte, Osmanlı 

insanının iktisadi konularda fazla yazılı eser üretmemiş olması, iktisadi zihniyet üzerine 

çalışma yapılması için elbette engel değildir, nitekim iktisadi zihniyetin zuhur ettiği 

kaynak yalnızca yazılı eserlerden ibaret değildir. Yazılı eserlerden daha önemli bir 

nokta vardır ki, Osmanlı iktisat zihniyeti araştırmaları açısından ihmal edilmiş olsa da 

bu zihniyetin en açık şekilde görülebileceği alan tam da burasıdır: İktisadi politika. 

Tanzimat dönemi boyunca sunulan çeşitli layihalar, çıkarılan kanunnameler, yayınlanan 

nizamname ve talimatnameler, devlet içerisinde yapılan iç yazışmalar ve yabancı ülke 

diplomatlarıyla görüşmeler Tanzimat iktisadi zihniyetinin gerçek eserleridir.  

Osmanlı Devleti iktisat politikalarının tarihi incelendiğinde II. Mahmud saltanatı, 

Tanzimat öncesi dönem ile Tanzimat sonrası dönem arasında bir geçiş devri olarak 

kabul edilirse bu dönemde, iktisadi zihniyette çok ciddi kırılmaların, dönüşümlerin 



2 
 

 
 

olduğu tartışmaya mahal vermeyecek biçimde açıktır. II. Mahmud döneminde yetişen 

Tanzimat bürokratları ile birlikte, genel olarak iktisat ve özelde sanayi ve ziraatı 

algılayış çok farklı bir biçim almıştır. Örneğin ziraat algısı yalnızca kendine yeten, 

yerel, geçimlik bir iktisadi anlayış olmaktan çıkmış, genel anlamda toplumun refahını 

sağlayacak, ülke ekonomisini kalkındırma çabalarında öncü rolü üstlenecek ve ziraî 

malların ihracı aracılığıyla dünya ekonomisine katılım sürecinde daha aktif bir rol 

alınmasını sağlayabilecek bir anlayışa evrilmiştir. Dolayısıyla, tarımsal üretimin 

artırılması meselesi, Tanzimat bürokratları için ziyadesiyle önemli bir konu ve meşgale 

haline gelmiştir. Daha açık bir ifadeyle, Tanzimat bürokratları üretim ve üretimin 

artırılması meselesiyle doğrudan ilgilenen ve buna yönelik politikalar uygulayan 

yöneticiler haline gelmişlerdir. Bu doğrultuda, basit bir örnek olarak, Tanzimat 

döneminde kurulan Ziraat ve Ticaret meclislerinin 1846 yılında birleştirilme 

gerekçesinin “Ticaret ve Ziraat yekdiğere lâzım ve melzum olmak ve her birisi aharın 

teferruatından bulunma” olarak ortaya konulmuş olması, ziraatın aynı zamanda ticarete 

dair bir mesele olarak algılanışını açık şekilde göstermektedir ki, bu da Tanzimat 

döneminde iktisadi zihniyette ve tarımsal üretime bakışta meydana gelen dönüşümün 

çok açık bir kanıtıdır. 

Bu noktada bir parantez açarak, çalışmanın ilerleyen bölümlerinde de sık sık 

kullanılacak olan bir terime açıklama getirmek faydalı olacaktır. Tez boyunca, Tanzimat 

dönemi bürokratların tamamı “Tanzimatçı” bürokrat olarak nitelendirilmemektedir ve 

Tanzimatçı bürokrat tanımıyla Osmanlı bürokrasisindeki özel bir grup kastedilmektedir. 

Bu ayrımın yapılmasındaki esas fikir, önce 1839 yılında Mustafa Reşit Paşa tarafından 

okunmuş olan Tanzimat Fermanı ve daha sonra 1856 yılında ilan edilen Islahat 

Fermanı’nda ortaya atılan ve çerçevesi çizilen fikirlerin taşıyıcıları, uygulayıcıları ve 

sürdürücüleri olan bürokratları, yani bu fermanlarda ilan edilen fikirlerin tümünün 

devletin güçlendirilmesi ve İmparatorluğun varlığını sürdürmesi için gerekli olduğuna 

inanan bürokratlar, Tanzimatçı bürokratlar olarak nitelendirilmektedir. Kuşkusuz 

Tanzimat dönemi bürokratları içerisinde bu grup sayıca azdı ve fakat sayılarıyla ters 

orantılı bir politik güce sahiplerdi. Politik güçleri sayesinde, karşılarında bulunan daha 

kalabalık bir grubun yaptıkları muhalefeti, yavaş da olsa aşarak, Tanzimat ilkelerini 

hayata geçirmeyi başarabilmişlerdir. İlk neslini temsil eden ve en zorlu mücadeleleri 



3 
 

 
 

vermek zorunda kalan Mustafa Reşit Paşa ve Sadık Rifat Paşa gibi Tanzimatçıları, daha 

sonra Âli ve Fuad Paşalar ile (Kıbrıslı) Mehmed Emin Paşa, (Mütercim) Mehmed 

Rüşdü Paşa gibi önemli Tanzimatçı figürler takip etmiştir. Bu çalışmanın birinci 

bölümünde daha ayrıntılı açıklamaya çalışılacağı gibi, söz konusu küçük grubun, bu 

kadar etkili olabilmesinin temel nedeni kuşkusuz var oldukları dünyanın kendilerine 

uygun koşullar sunması olmuştur. Her şeyden önce, Tanzimatçılar, Tanzimat ile ilan 

edilen fikirlerin uygulanmasından yana olan padişahlar tarafından desteklenmişlerdir. 

Padişahlar tarafından destek bulamadıkları veyahut onlarla uygulanacak politikalar 

konusunda ters düştükleri dönemlerde ise Fransa ve İngiltere gibi güçlü Avrupa 

devletleri tarafından destek görmüşlerdir. Fransa ve İngiltere, Tanzimat ile ortaya atılan 

fikirlerin uygulanmasına destek verdikleri gibi, Tanzimat dönemi boyunca, bu fikirlerin 

uygulanması konusunda takipçi olmuş ve dönem dönem ilan edilen fikirlerin hayata 

geçirilmesi konusunda Babıali’ye baskı yapmaktan geri durmamışlardır.  

Batılı devletlerin gerek politik konularda gerekse iktisadi meselelerde zaman zaman 

baskıya varan önerileri ve yönlendirmeleri neticesinde, bazı araştırmacılar tarafından, 

Tanzimatçılar Batılı devletlerin isteklerinin ve önerilerinin basit bir uygulayıcısı olarak 

görülmüşlerdir. Özellikle Tanzimatçıların hayata geçirdiği iktisadi politikalar, Batılı 

devletlerin öneri veya baskıları neticesinde uygulanan politikalar olarak tanımlanmış, 

veyahut dünya ekonomisinin gidişatı doğrultusunda iradesizce ve adeta rüzgârda 

savrulan bir yaprak gibi tasvir edilmiştir. Dünya ekonomisi rüzgârı ne yöne eserse, 

Osmanlı ekonomisi o yöne savrulmuş, olan biten her iktisadi dönüşüm dünya ekonomisi 

ve onun yerli ve yabancı aktörleri veya aracıları tarafından yönlendirilmiştir. Bu esnada, 

Osmanlı devleti ve bürokrasisi ise engelleyici değilse bile en azından edilgen, 

engelleyici olmaya çalıştığında ise Batılı devlet temsilcileri tarafından yola getirilen bir 

aktör olarak sergilenmektedir. Kısacası, esas olan Batı’nın zorlamaları, baskıları ve 

istekleri ile dünya ekonomisinin ve temsilcilerinin ihtiyaçlarıdır. Bir başka deyişle, 

İmparatorluğun bölgeleri dünya ekonomisiyle bütünleşirken, Osmanlı bürokrasisinin bu 

süreçle ve Avrupa devletleriyle bir çatışma veya boyun eğme ilişkisi içerisinde olduğu 

varsayılmıştır. Dahası, bazı tarihçiler tarafından Avrupa ile var olan eşitsiz ilişkinin tam 

olarak sömüren-sömürülen karşıtlığı olarak açıklanmaya çalışılması da doğal olarak 

Osmanlı bürokratlarının uyguladıkları politikalara bu çerçevede anlam yüklenmesine 



4 
 

 
 

olan yatkınlığı doğurmuştur. Hem bir eşitsiz ilişki hem de iktisadi çıkar karşıtlığı 

varsayımı, Tanzimatçı bürokratların uyguladığı politikaların, bazen Avrupalı devletlere 

karşı duruş veya onların isteklerinin zorunlu kabulü, fakat her durumda bir karşıtlık, 

isteksizlik ve çaresizlik çerçevesinde anlatılmıştır.  

Tarihçiler tarafından, Tanzimatçıların bu denli edilgen tanımlanmasının ardında yatan 

önemli nedenlerden birisi, tarih yazıcılığının yirminci yüzyılda geçirdiği dönüşüm 

olabilir. 19. yüzyılda tarih yazımında hâkim olan ve günümüze kadar etkisini 

sürdürmesine rağmen, 1960’larda zirvesine ulaştıktan sonra yavaş yavaş düşüşe geçen 

devlet merkezli tarih yazımı, özellikle Annalles okulunun temsilcileri tarafından sosyal, 

iktisadi ve kültürel çalışmaların ön plana çıkarılmasıyla ilk ciddi meydan okumayla 

karşılaşmıştır. Özellikle 1980 sonrası post-modern tarih yazıcılığı ve yaygınlaşan kimlik 

çalışmalarıyla birlikte, devlet merkezli tarih yazımı yoğun bir eleştirinin muhatabı 

olmuştur. Tarih yazımının geçirdiği dönüşüm, pek tabiî ki Osmanlı tarih yazıcılığını da 

etkilemiş, iktisadi, sosyal, kültürel, yerel ve mikro tarih çalışmalarıyla birlikte devlet 

merkezli tarih yazımı sorgulanmıştır. Bununla birlikte, söz konusu eleştiriler bir ölçüde 

sınırı aşmış ve eleştiri sahiplerinin çalışmalarında merkezî devlet neredeyse tamamen 

göz ardı edilmiştir. Böylece, iktisat, tamamen devletin kontrolü dışında işleyen, dünya 

ekonomisi ve onun uluslararası ve/veya yerel aktörleri tarafından yönlendirilen, 

sürdürülen ve sürüklenen, kısacası iktisadi aktörler dışındaki aktörlerden neredeyse 

bağımsız bir yapı sergilemeye başlamıştır. Devletin neredeyse yok sayılması ise bazı 

problemleri birlikte getirmiştir. Her şeyden önce, daha önce de söylendiği üzere, 

meydana gelen bütün iktisadi dönüşümler ve ilişkilerin ya devletten bağımsız ya da 

devlete rağmen gerçekleştirildiği vurgulanmıştır. Bu anlamda devlet ve onun aktörleri 

neredeyse tamamen edilgen duruma getirilmişlerdir. Örneğin devlet tarafından altına 

imza koyulan bir ticaret antlaşması dahi, anlaşmanın maddelerinin Osmanlı 

bürokratlarına, anlaşmanın karşı tarafınca dikte ettirildiği, Osmanlı bürokratlarının ise 

ya çaresizlikten ya da ön-görüsüzlükten bunları kabul etmek zorunda kaldıkları şeklinde 

yorumlanarak, devletin uygulamalarıyla iktisat arasındaki bağ koparılmaya çalışılmıştır. 

İktisadi alanda devlet tarafından uygulanan bir teşvik politikası, Avrupalı diplomatlar 

veya kapitalistlerin yoğun ikna çabaları veyahut baskıları sonucunda mecburen 

uygulandığı iddia edilmiştir. Avrupalı kapitalistler tarafından Osmanlı İmparatorluğu 



5 
 

 
 

sınırları içerisinde girişilen bir altyapı yatırımı veyahut diğer sermaye aktarımları devlet 

tarafından zoraki olarak onaylandığı gösterilmeye çalışılmıştır. Dahası, İmparatorluk 

içerisinde herhangi bir bölgenin iktisadi gelişimi veya geri kalmışlığı tamamen dünya 

ekonomisinin o bölgeye ne kadar sokulabildiğiyle ilişkilendirilmiştir. Kısacası dünya 

ekonomisi ve Batılı kapitalistler, Avrupalı devletlerin desteğiyle, Osmanlı 

İmparatorluğu’na yönelik sömürgeci çabalarını başarılı bir şekilde uygulamakla birlikte, 

Osmanlı Devleti karşı çıkacak bir politikayı uygulayacak güçte değildir ve olan biten 

her şey karşısında neredeyse edilgendir.  

Merkezi devleti, dünya ekonomisiyle ilişkisinde bu denli edilgen tasvir etmenin bir 

diğer nedeni ise merkezi devleti yönetenlerin iktisadi zihniyetlerinin, iktisat tarihi 

çalışmalarına dahil edilmemiş olması olabilir. Bu nedenle, Tanzimatçı bürokratların 

iktisadi zihniyetini anlamaya çalışmaktaki temel amaç her şeyden önce yürüttükleri 

iktisadi politikanın mantığını anlayabilmektir. Bu mantık anlaşıldığı zaman, yürütülen 

iktisadi politikaların, Tanzimatçıların tamamen isteği dışında ve yalnızca Batı’nın 

sömürgeci istekleri doğrultusunda yaptığı baskılarla hayata geçirilmek zorunda 

kalmadığı görülmüş olacaktır. Söz konusu zihniyetin temel ilkelerinin en 

önemlilerinden bir tanesi dünya ekonomisi ile bütünleşmenin faydasına ve gerekliliğine 

duyulan inançtır. Kimi zaman kanıtlanmaya çalışıldığının aksine, Tanzimatçı 

bürokratların uyguladıkları iktisadi politika, dünya ekonomisi karşısında rüzgârda 

savrulan bir yaprak misali gibi hareket etmiyordu. Dünya ekonomisi ile olan ilişkide 

Tanzimatçılar, dünya ekonomisi rüzgarına maruz kalsalar da ne bu rüzgârı engellemek 

için uğraşmışlar ne de rüzgarla birlikte savrulmuşlardır. Bu çabalarında başarılı olsunlar 

veya olmasınlar, tamamen edilgen değil, etkin bir şekilde dünya ekonomisine dahil 

olmaya, savrulmak yerine onun itici gücüyle birlikte hareket etmeye ve onunla iş birliği 

yapmaya çaba göstermişlerdir.  

Osmanlı İmparatorluğu özelinde ve hatta Osmanlı İmparatorluğu’nun hakimiyet kurmuş 

olduğu topraklarda, Osmanlı öncesi ve sonrası devletlerin tamamı için konuşacak 

olursak, devletin neredeyse tamamen yok sayılabileceği denli edilgen bir yapı 

sergilemesinin görülmemiş olduğu gibi, bu tarz bir yaklaşımla yapılan çalışmalar da 

eksik olacaktır. Zira, Osmanlı Devleti, imparatorluk içerisindeki politik gücünün en 



6 
 

 
 

zayıf olduğu dönemlerde veyahut coğrafyalarda dahi, yok sayılması mümkün olmayan, 

yerel güçlerin bir şekilde ilişki kurmak istedikleri, müzakere ettikleri ve etmek zorunda 

oldukları ciddi bir aktördür. Elbette iktisadi gelişim özelinde devletin rolünün her 

zaman olumlu olduğunu söylemek mümkün olmamakla birlikte, olumlu veya olumsuz 

olsun, etkili ve hesaba katılması gereken bir faktördür. Dahası, hiçbir iktisadi faaliyetin 

olumlu veya olumsuz devlet dahli olmadan açıklanması da mümkün değildir. Devlet, 

iktisadi alana yaptığı müdahalelerle, iktisadi faaliyetleri kolaylaştırabilir ya da 

zorlaştırabilir. Örneğin, tarımsal üretimin ne oranda yerel ya da dış pazara yöneleceği 

devletin iktisadi politikaları tarafından tamamen belirlenmese de önemli ölçüde 

etkilenecektir. Bir başka deyişle, devletin iktisadi faaliyetlerle ne kadar uyumlu hareket 

ettiği iktisadi gelişiminin ve dünya ekonomisiyle olan bütünleşmesinin hızını ve 

biçimini etkileyecektir. Devletin üstleneceği görevler, altyapı yatırımları, can ve mal 

güvenliğinin sağlanması ve kanunilik, güvenilir, hızlı ve öngörülebilir bir hukuk 

sistemi, bunların tamamı ülkenin iktisadi gidişatına yön verecektir. Osmanlı Devleti için 

konuşacak olursak, her ne kadar kesin bir tarih vermek tehlikeli olsa dahi, üretim 

faaliyetlerinin artırılmaya, sınırsız sermaye birikiminin önünün açılmaya başlanmasının 

tarihi olarak 1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı’nı ortaya atabiliriz. En azından 

bu yönde davranacağına dair devlet bir taahhütte bulunmuştur. Dolayısıyla Tanzimat 

Fermanı öncesi dönemde iktisadi gelişmenin hızını yavaşlatacak kararları almaktan pek 

de kaçınmayan devletin, 1839 yılından sonra bu tip kısıtlayıcı önlemleri, yavaş da olsa, 

ortadan kaldırmaya başladığı görülebilmektedir.  

Tanzimat dönemine varıncaya kadar, merkezi devletin, iktisadı, maliyeden ve diğer 

alanlardan ayrı bir alan olarak gördüğünü söylemek mümkün değildir. İktisada dair olan 

ne varsa, aynı zamanda mali, askeri, politik ve kültüreldi. Daha doğrusu iktisadi 

meseleler, mali, askeri, politik ve kültürel alanlara içkindi. Zaten Osmanlı tarım sistemi 

daha baştan, büyük oranda askeri sistemi destekleyecek şekilde düzenlenirken, ithalat da 

büyük oranda ihtiyaç duyulan lüks malların tedariki olarak var olmuştur. Diğer taraftan 

lonca şeklinde örgütlenen imalat sektörü ise salt iktisadi olmanın çok ötesindeydi. Bu 

sayılan özellikler elbette Osmanlı İmparatorluğu’na özgü değildi ve kapitalizm öncesi 

dünyada yer alan devlet ve topluluklarda da benzer bir yapının bulunduğunu söylemek 

yanlış olmayacaktır. İktisadı, belirgin bir şekilde diğer alanlardan ayırmak için kapitalist 



7 
 

 
 

zihniyetin ortaya çıkmasını beklemek gerekecekti. Avrupa’da kapitalizmin ortaya çıkışı 

tarihi aynı zamanda diğer alanlardan bağımsız bir iktisadın var olduğuna dair zihniyetin 

hâkim bir konuma gelmesinin de tarihidir. İktisat, elbette diğer alanlarla ilişkisini güçlü 

bir şekilde sürdürmekle birlikte, ayrı bir analiz konusu olarak kendisini kabul 

ettirebilmiştir. Bir başka deyişle, kültürel, politik, mali ve askeri alanlardan 

soyutlanarak kendi başına incelenmeye başlanmıştır.  

Tanzimat döneminde dönüşüme uğrayan yalnızca iktisadi zihniyet değildir elbette. Aynı 

zamanda devlet idaresi, hukuk, ordu gibi pek çok alana dair algılayış da dönüşüme 

uğramıştır. Devletin, bahsi geçen alanlarda hedeflediği merkezileşme, yalnızca modern 

öncesi dönemin kadir-i mutlak padişah yönetiminden ibaret bir anlayış değildir. Aksine, 

19. yüzyıl Avrupası’nda şekillenen modern anlamda bir merkeziyetçiliktir. Bir başka 

deyişle merkezin, devlet sınırları dahilinde yer alan bütün beşerî ve tabiî kaynakları ve 

bunların potansiyelini tanımak, kontrol etmek ve dönüştürmek amacı kapsamında 

yürüttüğü politikalarla şekillenen bir merkezileşmedir. Tanzimat dönemi 

merkezileşmesine yön veren modern, merkezi devlet anlayışı çerçevesinde, devlet 

sınırlarında yer alan beşerî ve tabiî kaynakları tanıma çalışmalarına da hız verilmiştir. 

Bu kapsamda nüfus, emlak ve arazi sayım çalışmaları yapıldığı gibi gerek taşra ileri 

gelenlerinden gerekse merkezden gönderilen müfettişler aracılığıyla taşranın iktisadi 

durumu, sorunları ve potansiyeli hakkında raporlar hazırlatılmış ve bu konu üzerine 

taşra ileri gelenlerinin de dahil edildiği toplantılar yapılmıştır. Benzer şekilde, devlet 

sınırları içerisinde yer alan kaynakları tanıma ve uygulanacak politikalarda yardımcı 

olmalarını sağlamak amacıyla bölge ileri gelenleri, karar alma mekanizmasına dahil 

edilmeye çalışılmıştır. Bir başka deyişle merkezileşme çabaları, yapısal sorunlar, 

eksiklikler ve engeller nedeniyle taşra ileri gelenlerini de karar alma mekanizmasına 

dahil etmeye zorlanmıştır. Tanzimat’ın Çukurova projesi de tüm bu süreç ve ilişki ağları 

sayesinde ortaya çıkan bir konu olmuştur.  

Şimdiye kadar tasvire çalışıldığı gibi, eğer Tanzimat dönemi iktisadi zihniyetinin, iktisat 

konusunda kaleme alınan eserler üzerinden değil, uygulanan iktisadi politikalar 

üzerinden incelenmesi gerekiyorsa, Tanzimat dönemi iktisadi ve merkezileşme 

politikalarının en başarılı olduğu alanlardan birisi olan Çukurova bölgesi kuşkusuz 



8 
 

 
 

örnek olarak incelemeye değer bir bölgedir. Zira, 1865 yılına kadar, Adana’nın 

doğusundaki verimli Çukurova, savaşçı göçebe aşiretlerin hâkim olduğu büyük ölçüde 

tarımsızlaşmış bir ovadan, yalnızca yarım yüzyılda büyük bir dönüşüm geçirerek, 

İmparatorluk toprakları içerisinde ticari tarımın en yoğun yapıldığı, tarımsal üretimde 

makinelerin en fazla kullanıldığı ve ticari tarım yapan büyük tarımsal birimlerin 

bulunduğu bir bölge haline gelmiştir. Her ne kadar bölgenin gelişimi Tanzimat dönemi 

ile kısıtlı değilse de savaşçı göçebe aşiretlerin 1865 yılında Fırka-i İslahiyye aracılığıyla 

iskânının önemli ölçüde gerçekleştirilmesi ve daha da önemlisi bölgede var olan siyasal 

yapının ve savaşçılığın bir daha güçlenmemek üzere ortadan kaldırılması, Çukurova’nın 

kaderi konusunda çok büyük bir adım olmuştur. Dolayısıyla, Çukurova’nın esas iktisadi 

gelişiminin Tanzimat dönemi sonrasında hızlanması, Tanzimat’ın Çukurova projesinin 

ve asıl önemlisi, projenin ardındaki ideolojinin ve zihniyetin öneminden bir şey 

kaybettirmez. Her ne kadar 1865 yılında göçebelerin bölgeden tasfiyesiyle tarıma 

açılmış olsa da Çukurova’nın tarımsal potansiyeli, Tanzimat döneminin ilk yıllarından 

itibaren, bölgeye dair hazırlanan raporlarla birlikte merkezi devlet tarafından 

bilinmekteydi. 1865 yılına kadar beklenmiş olmasının Osmanlı Devleti’nin malî, 

bürokratik ve askerî alanlardaki yapısal sınırlılıklarından kaynaklanmış olma ihtimali 

yüksektir. Bununla birlikte, Amerikan İç Savaşı’nın 1861 yılında başlamasının ve 1862 

yılından itibaren kendisini en şiddetli biçimde hissettiren ham pamuk arzı krizinin 

ardından, Osmanlı Devleti’nin yürüttüğü pamuk tarımını yaygınlaştırma politikası ve 

Adana Eyaleti’nin bu süreçte kaydettiği başarı, Çukurova’daki göçebelerin tasfiye 

sürecinin ortamını hazırlamıştır. Bu, aynı zamanda Osmanlı iktisadi zihniyetindeki 

dönüşümün bir başka göstergesidir. Artık, dünyadaki iktisadi dönüşümlere, gelişmelere 

kayıtsız bir bürokrasiden bahsetmek mümkün değildir. Aksine dünya piyasasının 

taleplerini takip eden, cevap veren ve iktisadi aktörlerle iş birliği yapan Bâbıâli’deki 

Tanzimatçı bürokrat grubuyla karşılaşmaktayız.  

Dünya ekonomisiyle istekli entegrasyonun mükemmel bir örneğini, 1861-1865 yılları 

arasındaki döneme yayılan, Amerikan İç Savaşı sırasında Tanzimatçı bürokratların 

uyguladığı politikadan görebilmekteyiz. Elbette Amerikan İç Savaşı sırasındaki pamuk 

tarımını teşvik politikasının Tanzimat dönemi için bir istisna olduğu ve bu politikanın 

yeterince başarılı olmadığı öne sürülebilir ve bu kısmen doğrudur da. Bununla birlikte, 



9 
 

 
 

söz konusu teşvik politikası kadar yoğun bir çabaya hiçbir zaman girilmemiş olsa da 

tarımsal üretimin arttırılması ve uluslararası ticarete konu olması isteği dönem boyunca 

vurgulanmıştır. Amerikan İç Savaşı ve neden olduğu pamuk kıtlığı, merkezi devlet için 

kaçırılmayacak bir fırsat sunmuş ve dört yıla yayılan iç savaş boyunca, Osmanlı 

tarihinde örneğine hiçbir zaman rastlanmamış bir canlılık ve istekle tek bir ürünün 

ülkede yaygın bir şekilde üretilmesi için inanılmaz bir çaba gösterilmiştir. Elbette bu 

çabada Manchester’da kurulmuş olan Manchester Cotton Supply Association’ın1 

(Manchester Pamuk Tedarik Birliği) teşvikleri ve yol göstericiliği ile Büyük Britanya 

konsoloslarının iş birliği son derece önemli olmakla birlikte, bahsi geçen dönemde 

yapılmış bütün pamuk tarımını teşvik çalışmalarında en büyük paya sahip olduklarını 

iddia etmeyeceğim. Bununla birlikte, Tanzimatçı bürokratların daha önceden 

görülmemiş bir gayret ve isteklilikle pamuk tarımını imparatorlukta yaygınlaştırmak 

amacıyla uyguladıkları politikalar ve hevesli işbirlikçilikleriyle MSCA yetkililerini nasıl 

şaşkına çevirdiklerini de göstermeye çalışacağım. Osmanlı merkezi yönetiminin pamuk 

tarımını teşvik politikası, kısmen mevcut tarım arazilerinin geçmişe oranla daha büyük 

bir kısmının pamuk tarımına ayrılmasını teşvik ederken, esas olarak tarım yapılmayan 

arazilerin pamuk tarıma açılmasının sağlanması üzerinden yürütülmüştür. Bu maksatla 

bireysel üreticiler tarım dışı arazileri pamuk tarımına açmaya teşvik edildiği gibi, devlet 

de bu politikaya dahil olarak, tarım yapılamayan bazı bölgelerin tarıma açılmaya uygun 

hale getirilmesine yönelik politikalar geliştirmiştir. Devletin en önemli projesi ise, 

yüzyıllardır göçebelerin hakimiyetinde olması nedeniyle tarımsızlaşmış Çukurova’nın 

tekrar tarıma açılmasıydı. Bu nedenle, Adana, Mersin ve Çukurova’nın gelişimini 

anlattığı önemli eserinde, Çukurova’yı var edenin Amerikan İç Savaşı olduğunu iddia 

eden Meltem Toksöz’den2 biraz farklılaşarak, Çukurova’yı asıl var edenin, Amerikan İç 

Savaşı’nın doğurduğu iktisadi fırsatın Çukurova’nın tamamında uygulanmasının 

önündeki en önemli engel konumunda bulunan göçebelerin bölgedeki varlığına son 

verilmesini sağlayan, uluslararası ekonomiyle bütünleşmeye istekli ve iş birliği içinde 

olan bir bürokrasi olduğunu ileri süreceğim. İç Savaşın, pamuk kıtlığının veya yerel ve 

uluslararası iktisadi aktörlerin devlet müdahalesi olmadan, böyle güçlü bir göçebe siyasi 

yapısının ortadan kaldırabilmesi mümkün değildir. Bir başka deyişle, bölgede iktisadi 

yapıyı tamamen değiştirecek olan iktisadi aktörler değil, iktisadi aktörlere böyle bir 
                                                             
1 Bundan sonra MCSA. 
2 Toksöz (2010). 



10 
 

 
 

alanın açılmasını sağlayacak devlet müdahalesidir. Her ne kadar barışçıl ve “doğal” bir 

şekilde gelişmiş izlenimi yaratılmaya çalışılsa da ticari tarım, ticari kapitalizm veyahut 

genel olarak kapitalizm, gelişimini ve varlığını her zaman devlet gücüne borçlu 

olmuştur. Bu borç, sömürgeci amaçlarla genişlemede olabileceği gibi, köylülerin 

topraklarından çıkarılmalarının yasal zemine oturtulması, bir grevin veya ayaklanmanın 

bastırılması, belli üretim dallarının koruma altına alınması veyahut Çukurova’da 

göçebelerin varlığına son verilmesi gibi yöntemlerle devletin her zaman müdahil olduğu 

bir süreçtir.  

Tanzimat’ın “Çukurova projesi”, bir yandan Tanzimatçıların iktisadi zihniyetinin bir 

prototipi iken, diğer yandan ise Tanzimat dönemi Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi 

modernleşmesinin önündeki yapısal engellerin pek çoğunun ortaya çıktığı yapısal 

engellerin bir özetidir. Bir başka deyişle, “Çukurova projesi”, bölge üzerine, 

uygulamaya konulsun veya konulmasın, yapılan tüm planlarıyla Tanzimatçıların iktisadi 

zihniyetinin bir izdüşümü ve öte yandan yapılmak istenip de gerçekleştirilemeyen 

planlarıyla da Osmanlı’nın gelişimi önündeki yapısal engellerin incelenebileceği bir 

projedir. Farklı bir açıdan incelendiğinde ise, merkez ile taşra ileri gelenleri, tüccarlar ve 

Batı sermayesi temsilcilerinin pamuk üzerinden kurmaya çalıştıkları iş birliği veya 

mücadelenin alanıdır. Dahası, kapitalizmin girmeye çalıştığı, girmeye başladığı ve 

sonuçta ise egemen hale geldiği bir bölgede göçebelere yer olmadığının kanıtıdır. Zira 

farklı iki üretim tarzının, yani ticari tarım ve savaşçı göçebelerin, aynı sınırlar içerisinde 

gelişebilmesi mümkün gözükmemekteydi. Bu bağlamda Osmanlı merkezi idaresi, 

kendileri açısından anlaşılabilir bir şekilde, bölgeyi kapitalizmin gelişimine bıraktı. 

Elbette bu amaçla göçebelerin bölgeden tasfiyesi rıza yoluyla değil, oldukça şiddetli bir 

biçimde gerçekleştirildi. Böylelikle, bölgeye kapitalizmin hâkim olması önündeki en 

büyük ve tek engel olan göçebeler bölgeden çeşitli yollarla tasfiye edildi. 

Tanzimat dönemi boyunca göçebelere yönelik politika, aynı kararlılıkta ve aynı 

araçlarla sürdürülmemiştir. Örneğin Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinde 

yer alan çoğunluğu Kürt olan göçebe aşiretlere, Çukurova bölgesi göçebelerine 

uygulanan şiddetli tasfiye sürecinin tatbiki yoluna gidilmemiş, aksine İmparatorluğun 

son nefesine kadar işbirliğine ve aynı zamanda adem-i merkeziyetçiliğe varan bir 



11 
 

 
 

politika benimsenmiştir. İki bölge arasında yapılacak bir göçebe siyaseti 

karşılaştırmasının, merkezin iki farklı politikaya yönelmesindeki temel nedenin, 

bölgelerin sahip oldukları farklı koşullar olduğunu göstermesi kuvvetle muhtemeldir. 

Her şeyden önce Çukurova bölgesi kapitalizmin girmeye başladığı ve bölgeye daha 

fazla dâhil olmak için de sabırsızlıkla beklediği bir bölgeydi. Dolayısıyla bölgedeki 

kapitalist gelişimi ve ticari tarımı kısıtlayacak unsurlara bölgede yer yoktu. Öte taraftan 

Doğu Anadolu, kapitalizmin ve dünya ekonomisinin henüz ulaşamadığı bir bölge 

durumundadır. Dahası, bölgenin Rusya sınırına yakın olması nedeniyle, göçebelerin bir 

yandan Ruslara karşı kullanılabilecek hazır kıtalar olarak görülmeleri, diğer taraftan ise 

St. Petersburg’da üretilen siyasetin bir sonucu olarak Ruslar tarafından kullanılabilecek 

potansiyel bir güç olmaları, onlara karşı sert tedbirler almak yerine, görece bir adem-i 

merkeziyete dayanan işbirliği yoluna gidilmesine neden olmuştur. Kısacası Tanzimat 

döneminin göçebe politikasını belirlemede bölgesel koşulların önemli bir etkisi 

olmuştur.  

Bu noktada göçebeler ve merkezi devlet arasında çok büyük bir uyuşmazlık olduğunu 

da eklemek gerekir. Göçebe aşiretler her şeyden önce katı, hiyerarşik siyasi bir yapıya 

sahiptirler. Aşiret liderleri aynı zamanda siyasi liderlerdir ve aşiret mensupları, aşiret 

lideri dışında herhangi bir emir mercii tanımazlar, yani merkezi devlete olan bağlılıkları 

aşiret lideri aracılığıyladır. Modern-merkezi bir devlet ise, devlet-birey ilişkilerinde 

aracıların bulunmasını elbette tercih etmeyecektir. Aksine, vatandaşlık kavramıyla 

devlet-birey ilişkilerini kurmayı hedef edinir. Tanzimat dönemi boyunca da Osmanlı 

vatandaşlığı kavramını oluşturma çabalarını görebilmekteyiz. Göçebe aşiretler 

hiyerarşik yapılarının yanı sıra, bu otorite ilişkisinin sürmesinde önemli bir faktör olan, 

hukuki yapıya, yani töreye sahiptir. Diğer taraftan, modern-merkezi devletlerde hukuk 

devlet-birey arasındaki ilişkiyi sağlayan en önemli araçlardan bir tanesidir. Aynı 

zamanda hukuk, bir otorite ilişkisini de içermektedir. Dolayısıyla hukuk, devletin birey 

veya topluluklar üzerinde otorite kurmasının da bir aracıdır. Alternatif hukuk yapılar ise 

alternatif otorite ilişkilerini doğuracaktır. Bu ise, doğal olarak, modern-merkezi bir 

devletin kabul edemeyeceği bir durumdur. Benzer şekilde göçebe aşiretler, hareketli 

topluluklar oldukları için iktisadi açıdan da denetlenmeleri güçtür ve Osmanlı tarihinde 

sıklıkla görüldüğü üzere, mevsimlik göçleri sırasında tarım arazilerine ve ticaret 



12 
 

 
 

yollarına büyük zararlar verebilmektedirler. Son olarak savaşçı göçebe aşiretler, 

modern-merkezi bir devletin toplum üzerinde kontrolünü sürdürebilmesinin belki de en 

önemli aracı olan “meşru şiddet tekeli”ni de tehdit etmektedirler. Zira göçebeler 

çoğunlukla, aynı zamanda askeri birer yapı ve savaşçı toplulukturlar. Kısacası devletin 

tekel iddia ettiği idari, iktisadi, hukuki ve askeri her alanda alternatif yapılara sahip olan 

göçebeler, merkezileşme ve modernleşme çabasındaki bir devlet için istenmeyen ve bu 

bağlamda tanzim edilerek medenileştirilmesi gereken topluluklardır.  

Bugüne kadar, Osmanlı İmparatorluğu’nda büyük tarım işletmelerinin gelişme süreci 

neredeyse tamamen küçük köylü işletmelerinin tasfiye edilip edilmediği, başka bir 

deyişle, köylülerin mülksüzleştirilip mülksüzleştirilmedikleri üzerinden tartışılmıştır. 

Söz konusu tartışmalarda ortaya çıkan nihai eğilim Osmanlı merkez idaresinin küçük 

köylülüğün tasfiyesine şiddetle karşı çıktığı ve büyük tarım işletmelerini ellerinde 

bulunduranların ise emek kıtlığı nedeniyle küçük köylülüğün mülksüzleştirilmesine 

yönelmekten ziyade kira toplamakla ya da ortakçılık sistemiyle yetindikleri yönündedir. 

Bununla birlikte gerek Çukurova üzerine yapılan çalışmalar gerekse İmparatorluğun 

geneli için tartışılan büyük tarım işletmelerinin oluşum sürecindeki tartışmalar, 

göçebelere yönelik politikalardaki mülksüzleştirmeyi ya da üretim ilişkilerindeki 

dönüşümü görmemiş veyahut görmezden gelmiştir. Örneğin Çukurova’da yaşanan 

süreç, “mevat arazi”lerin şenlendirilmesinden ibaret bir süreç değildir. Zira mevat 

arazinin şenlendirilme sürecinde, söz konusu olan üretim yapılmayan arazilerdir. 

Çukurova ise 1865 yılı öncesinde üretim yapılmayan bir arazi değildir. Aksine 

Çukurova, imparatorluğun en canlı pastoral üretim tarzının hâkim olduğu bölgelerden 

birisidir. 1865 yılında başlayan dönem, bölgede hâkim üretim tarzının şiddetli bir 

şekilde tasfiyesi, göçebelerin temel üretim araçlarından birisi olan meralarından 

koparılmaları ve hatta bazı örneklerde hayvanlarının devlet tarafından satılması yoluyla 

mülsüzleştirilerek farklı bir üretim tarzına geçmeye zorlandıkları bir süreci tarif 

etmektedir. Bu süreç sonunda göçebeler, tarımsal üretim ve kendilerine dağıtılan pamuk 

tohumu aracılığıyla Tanzimatçıların, dünya ekonomisiyle bütünleşme sürecinde 

üstlenmek istediği hammadde sağlayıcılığı rolüne dâhil edilmek istenmişlerdir.  



13 
 

 
 

Tanzimat’ın Çukurova Projesi olarak isimlendirdiğimiz tezimizde, yalnızca dördüncü ve 

son bölümün, sonuncu alt başlığında Adana Eyaleti’nden ve Çukurova’dan 

bahsedilmektedir. Bu, bilinçli bir tercihtir, zira asıl kıymet verdiğimiz, “projenin” 

arkasında yatan zihniyeti ortaya çıkarmaktır. Dolayısıyla tezin ilk üç bölümünde, 

Tanzimatçı zihniyetin izi sürülecektir. Birinci bölüm temel olarak Tanzimatçıların nasıl 

bir dünyaya doğduklarını incelemektedir. Dünyaya geldikleri Osmanlı 

İmparatorluğu’nda ve zihinsel olgunluklarına eriştikleri Avrupa’da, on dokuzuncu 

yüzyılın ilk çeyreğine kadarki iktisadi ve düşünsel dönüşümler incelencek, 

Tanzimatçıların iktisadi zihniyetlerinin nasıl bir ortam ve düşünce dünyasında 

şekillendiği sergilenmeye çalışılacaktır. İkinci ve üçüncü bölümlerde, Tanzimatçıların 

oluşturdukları ideolojileri ve iktisadi zihniyetlerinin temelleri ortaya koyulacaktır. Bu 

bölümde asıl dikkat çekilmek istenen mesele ise Tanzimatçıların, Avrupa’da hâkim olan 

liberal iktisat teorinin temel ögelerinden serbest ticarete ve dünya ekonomisiyle 

bütünleşmenin toplumsal refahı sağlayacağı etkisine dair güçlü inançlarıdır. Dördüncü 

ve son bölümde, ideolojik olanın pratikteki yansımasına örnek olmak üzere anlatılacak, 

1861-1865 yılları arasındaki Amerikan İç Savaşı sırasında, Osmanlı Devleti’nin 

yürüttüğü pamuk tarımını teşvik ve yaygınlaştırma politikası ve bu politika sonucunda 

gerçekleştiğini iddia ettiğimiz Çukurova ve çevresinde yer alan dağlardaki bağımsız 

savaşçı siyal topluluklara yönelik “ıslah” harekatıdır. Tanzimat dönemi zihniyetinin 

yalnızca bu dönem boyunca yazılmış çeşitli eserler üzerinden hareketle 

incelenemeyeceği iddiasından hareketle incelenecek olan Tanzimat’ın “Çukurova 

projesi” çerçevesinde, aynı zamanda devletin yapısal sınırlılıkları da ortaya konulmaya 

çalışılacaktır. Yaklaşık yarım yüzyıllık bir süreçte, bataklıklarla kaplı ve büyük ölçüde 

tarımsal üretime kapalı olan Çukurova’nın, imparatorluğun en önemli tarımsal üretim 

alanlarından birine dönüşmesi, kuşkusuz Tanzimat dönemi bürokrasinin en değerli ve 

belki de en başarılı projelerinden birisidir. Kuşkusuz bu başarı, bölgedeki göçebe üretim 

tarzının ve kültürünün büyük ölçüde tahrip edilmesi pahasına başarılmıştır.  

Son olarak, tez boyunca kullanılacak birkaç kavramı vurgulamanın, okuyucu açısından 

faydalı olacağı kanısındayız. Uzun yıllar Osmanlı tarih yazımında hâkim bir anlatı 

haline gelse de artık büyük ölçüde terk edilmeye başlanmış olan Osmanlı Devleti’nin 



14 
 

 
 

gerilediği argümanı,3 tez boyunca doğrudan tartışılmasa da “gerileme” kavramının pek 

çok yerde geçeceği görülecektir. Burada kullanılan anlamıyla “gerileme” fikri 

tarafımıza ait olmayıp, Osmanlı bürokratları arasında hâkim olan Osmanlı Devleti’nin 

gerilediği yahut Avrupa devletleri karşısında daha güçsüz bir duruma geldiğine dair 

kaygıların anlatımından fazlası değildir. Esas önemli husus, Osmanlı bürokratlarında, 

var olan kaygı ve gerilediğine inanılan devletin, bu gidişattan nasıl kurtarılacağı 

meselesine fazlasıyla kafa yoruyor olduklarıdır. Geçmişe gelecekten bakmak ve 

geçmişin geleceğini bilmek gibi bir avantaja sahip olan modern araştırmacılar, ne 

düşünürse düşünsünler, geçmişin içerisinde yaşayan Osmanlı bürokratları açısından 

gerileme bir gerçeklikti. Mustafa Âli veyahut Koçi Bey gibi kimileri bu gerilemenin 

nedenini ve çözümünü devletin klasik kurumlarının bozulması ve tekrar ihya edilmesi 

düşüncesi üzerinden geliştirirken, 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gözünü 

Avrupa’ya daha fazla çeviren Osmanlı bürokratları artık Osmanlı Devleti’nden daha 

güçlü olduğunu kabul ettikleri Avrupa devletleri kurumlarının örnek alınmasında 

bulmuşlardır. Yani gerileme kaygısı bir bütün olarak klasik dönemde mükemmel 

işlediği varsayılan kurumların bozulması şeklinde değil, bir güç mücadelesi içerisinde 

bulunulan Avrupa devletleriyle gerçekleşen karşılaşmalarda rakip karşısında sahip 

olunan karşılaştırmalı güç yarışında geride kalınmasıdır. Kurumlar gerilesin, sabit kalsın 

veyahut dönüşsün, karşılaştırılan bir başka güç daha hızlı ilerliyorsa, geride 

kalınmaktaydı. 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hissedilen gerileme kaygısının 

ortaya çıktığı kaynak da burasıydı: Güç mücadelesinde geride kalındığı gerçekti.  

Bu noktada bahsedilmeye değer bir başka kavramlar setiyle karşılaşmaktayız: 

Modernleşme, Batılılaşma, Çağdaşlaşma. Tez boyunca söz konusu üç kavram birbirinin 

alternatifi ve eşanlamlısı olarak bilinçli bir tercih doğrultusunda kullanılacaktır. Tez 

boyunca kullanmış olduğumuz modernleşme kavramı Batılılaşma ile eşanlamlı olarak 

kullanılmaktadır. Batılılaşmadan kasıt ise Avrupa kurumlarının benimsenmesidir. 

Seçilen kavramlar, klişeleşmiş kullanımların bilinçsiz bir tercihi değil, bilinçli bir 

seçimdir. Modern olanın tanımını, çok pratik bir şekilde iki nedenle tercih ettik. 

Öncelikle, içinde yaşanılan çağ için en verimli ve faydalı olarak görülen kurumların 

Batı’da bulunmasıdır. İkinci olarak, buradaki seçimi kendi kriterlerimiz doğrultusunda 

                                                             
3 Gerileme üzerine yapılan tartışmalar için bkz. Armağan (2007). 



15 
 

 
 

belirlemek yerine, Tanzimatçıların neyin daha verimli ve faydalı olduğuna dair 

seçimleriyle belirledik. Kısacası Tanzimatçı için modern olan Batı kurumları ve iktisadi 

yapısıydı. Osmanlı İmparatorluğu’nun batısını kastetmek amacıyla kullandığımız 

tamamen coğrafi bir tanımlama olan Batı’yı, bir bütün olarak Avrupa’yı tanımlamak 

için kullanmaktayız. Bunun nedeni Tanzimatçıların, kurumsal örnek alma konusunda, 

tek bir ülkeye odaklanmak yerine farklı ülkelerin farklı kurumlarını veya düşüncelerini 

aktarmaları ve örnek almalarıdır. 

Metin boyunca kullanılan burjuva tabiri, bir sınıf olmakla birlikte, üretim ilişkilerindeki 

konumlarıyla değil, sınıf ideolojisi çerçevesinde tanımlanmaktadır. Özellikle altını 

çizmek gerekir ki, burjuva sınıfına ait olmak, aidiyet düşüncesiyle ilgili olan ideolojik 

bir benimsemedir, ki söz konusu ideolojik benimseme bir toplumsal, siyasal ve iktisadi 

yapıyı oluşturma hedefini içermektedir. Bu kapsamda, bir burjuva, genellikle 

karıştırıldığı anlamda bir kapitalist olmak zorunda olmadığı gibi, bir kapitalist de 

zorunlu olarak burjuva sınıfına ait olmayabilir; bununla birlikte burjuva toplum düzeni 

kapitalistin var olabilmesi açısından en uygun siyasal ve iktisadi yapıyı 

hedeflemektedir. Benzer şekilde burjuva sınıfı, bir bütün olarak üretim ilişkilerindeki 

konumla özdeş olmadığı için bürokratları, esnafı ve hatta işçileri de içerebilmektedir. 

Tekrar etmek gerekirse kullandığımız anlamda burjuva, Tanzimatçının doğduğu 

dünyada, büyük oranda 18. yüzyıl Aydınlanma felsefesi tarafından oluşturulmuş 

düşünsel geleneğin ve siyasal, toplumsal ve iktisadi hedeflerin belirlediği bir sınıfsal 

oluşumdur.4 Bu konuyu son bir örnekle desteklemek gerekirse, salt üretim 

ilişkilerindeki konumu nedeniyle bir burjuva olarak tanımlamak mümkünken sınıfsal 

konumlanışı itibariyle işçi sınıfı önderlerinden birisi olan Friedrich Engels, Karl Marx’a 

yazdığı 7 Ekim 1858 tarihli mektubunda, İngiltere’de işçi hareketinin gittikçe 

burjuvalaştığından yakınıyordu. Kuşkusuz burjuvalaşma tanımını üretim ilişkilerindeki 

konumlarının değiştiği anlamında değil politik, kültürel ve ideolojik benimseme 

anlamında kullanıyordu.5 

 

                                                             
4 Benzer bir yaklaşım için bkz. Wood (78; 137-140). 
5 Engels’in mektubu için bkz. Marx; Engels (1995: 125). 



16 
 

 
 

1. BÖLÜM 

TANZİMATÇI İDEOLOJİNİN KÖKENLERİ: GERİLEME VE 
İLERLEME ARASINDA TANZİMATÇININ DÜNYASI 

19. yüzyılın ilk çeyreğinde dünyaya gelen Tanzimatçılar, kendilerini buldukları 

imparatorlukta, çeşitli şekillerde tartışılagelen “gerileme” fikriyle karşılaştılar. 

İmparatorluğun gerilediğine yahut nizamının bozulduğuna dair fikir ve kaygılar, 16. 

yüzyılın ikinci yarısından itibaren bazı Osmanlı düşünürleri ve bürokratları tarafından 

kaleme alınan metinlerde tartışılmış ve bu durumu tersine çevirmeye dair çözüm 

önerileri geliştirilmişti. Tanzimatçı kuşağın ilk temsilcisi ve öncüsü Mustafa Reşit’in 

doğduğu yıl olan 1800 yılına gelindiğinde, gerileme fikri, yani Osmanlı Devleti’nin 

çağdaşı devletler karşısında güçsüzleştiği fikri, artık bir yorum veyahut iddia olmaktan 

çıkmış ve neredeyse herkesin kabul ettiği bir olgu haline gelmişti. Osmanlı 

İmparatorluğu’nda gerileme fikri tartışılır ve çözüm önerileri geliştirilirken, 

İmparatorluğun Batı sınırlarının ötesinde, Avrupa’da, bambaşka bir fikir ortaya çıkıp 

serpilmiş ve yine Mustafa Reşit’in doğduğu yıla (1800) gelindiğinde kemale ermişti. Bu 

fikir, Avrupalı düşünürlerin, bürokratların, tüccar ve sanayicilerin pek çoğunun 

coşkuyla selamladıkları “ilerleme”ydi.  

Osmanlı düşünürleri arasında, özellikle Avrupa devletleri karşısında alınan askeri 

yenilgilerle birlikte ortaya çıkmaya başlayan karamsarlığa karşılık Avrupa’da 

aydınlanma ve ilerleme, devlet yönetiminden iktisada, bilimden askeriyeye pek çok 

alana yayılmakta ve geleceğe yönelik iyimserliğe yol açan etkisini açıkça 

göstermekteydi. Asıl önemli nokta ise, dünyanın bu iki farklı coğrafyasında bahsi geçen 

hâkim fikirler birbirlerinden yalıtılmış, yani siyasal sınırların içerisinde sıkışıp kalmış 

değillerdi: Özellikle on sekizinci yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı bürokratları 

ve düşünürleri yalnızca kendi devletlerinin gerilediğini değil, Avrupa’nın ilerlemekte 

olduğunu keşfetmeye başlarken; aynı dönemlerde Avrupalılar, Osmanlı Devleti’nin 

eskisi kadar korkulacak bir güç olmadığının farkına varmaya başlamışlardır.  

İşte Tanzimatçılar, bu iki farklı coğrafyada ortaya çıkan iki zıt ve olgu haline gelmiş 

fikrin veya inancın arasına sıkışmış olarak kendilerini buldular: gerileme ve ilerleme, 



17 
 

 
 

yani iflah olmaz bir karamsarlık ve fazlasıyla cüretkâr bir iyimserlik. Tanzimatçıları var 

eden, söz konusu iki farklı fikri tanımaları, iki farklı durumu deneyimlemeleri ve bu 

farklılığı ve zıtlığı zihinlerinde birleştirerek, kendilerinden önceki kuşaklardan 

bambaşka bir zihniyet oluşturabilmeleridir. Dolayısıyla Tanzimatçıların dünyası, 

zihniyetleri, yapmak istedikleri, başardıkları ve başarısızlıkları, onları var eden gerileme 

ve ilerleme fikrini ve bu fikrin kaynaklandığı maddi koşulları ortaya çıkarmadan 

anlaşılamaz. Zira bu ikilemin zihinlerde yansımasına neden olan iki farklı maddi 

gerçeklik, yani Avrupa devletlerinin kurumsal, iktisadi ve askeri ilerlemesinin 

karşısında Osmanlıların bu alanlardaki gelişmeyi yeterince hayata geçirememesi, bir 

taraftan Tanzimatçıların arzularını körüklüyor, diğer taraftan yapabileceklerinin 

sınırlarını belirliyordu. Farklı bir şekilde söylemek gerekirse, Tanzimatçıların 

Avrupa’da şahit oldukları maddi gelişme, kendi İmparatorluklarında yapmak 

istediklerini; kendi İmparatorluklarının mevcut maddi koşulları ise arzularının ne 

kadarının gerçeğe dönüştürülebileceğini gösteriyordu. Kısacası Tanzimatçılar, belli 

tarihsel koşullar içerisinde dünyaya gelmişlerdi ve bu tarihsel koşulların ortaya koyduğu 

imkanları, yol açtığı sorunları ve kısıtlılıkları miras alarak işe başlamak zorunda 

kalmışlardı. Bundan dolayı, Tanzimatçıların yürüttükleri politikaları 

anlamlandırabilmek için, hem doğdukları toprakları çevreleyen dünyada şahit oldukları 

maddi ilerlemenin ve ilerleme ideolojisinin hem de kendi imparatorluklarında hüküm 

süren maddi koşullar ile gerileme kaygısının ve fikrinin iyi anlaşılması gerekmektedir.  

1.1. GERİLEME  

Osmanlı Devleti’nin gerilediğine dair kaygı, Tanzimatçıların ilk kuşağına varıncaya 

kadar temel olarak iki aşamadan geçmiştir. Söz konusu iki aşamanın esasını oluşturan 

kaygı ve problem aynı olsa da varılan sonuçlar farklılık göstermiştir. İki farklı dönemin 

fikir dünyasında devletin gerilediğine dair ileri sürülen tezin çıkış noktası karşılaşılan 

askeri başarısızlıklar – veyahut geçmişin askeri başarılarının tekrar etmiyor oluşu – ile 

merkezi devletin toplum ve maliye üzerindeki kontrolü kaybediyor oluşuna dair 

iddiaydı. Bununla birlikte, yaklaşık olarak on altıncı yüzyılın ikinci yarısından itibaren 

ortaya çıkmaya başlayarak on sekizinci yüzyıla kadar, Osmanlı bürokratları tarafından 

kaleme alınan metinlerdeki neredeyse hakim düşünce olarak kalan ilk aşamadaki dikkat 



18 
 

 
 

çekici husus, gerilemenin nedeninin ve çözümünün devletin kendinde ve geçmişinde 

bulunduğuna dair güçlü inanıştır.6 Bu yorumlama tarzına göre eski askeri başarıların 

kesilmesi,7 toplumsal8 ve mali kontrolün9 kaybedilmesi, başarıların kaynağı olduğuna 

ve klasik dönemde10 kemale erdiği gibi kusursuz bir şekilde işlediğine inanılan Osmanlı 

kurum ve kanunlarından uzaklaşılması veyahut kullanılan genel tabirle klasik dönem 

kurumlarının bozulması ve alemin nizâmına ihtilal gelmesi nedeniyledir.11 Bu dönemde 

nizâm-ı âlemin dört temel sütun üzerinde, yani erkân-ı erbaa olarak tanımlanan dört 

sınıf üzerinde yükseldiği ve dengede durduğu tasavvur edilmekteydi.12 Dolayısıyla 

kusursuz işlediğine inanılan nizâmın devam etmesi için erkân-ı erbaayı oluşturan 

toplumsal sınıflar birbirleriyle denge içerisinde olmalı, bu dengeyi korumak için her bir 

sınıfın ait olduğu yerde kalması sağlanmalı, dengeyi bozacak sınıflar arası geçişler 
                                                             
6 Söz konusu dönemde hâkim olan gerileme edebiyatı hakkında bkz. Öz (2013).  
7 Bkz. İnalcık (2007:46-57).  
8 Toplumsal kontrolün kaybedilmesinde, on altıncı yüzyılın ortalarında başlayarak on sekizinci yüzyıla 
kadar uzanan Celali İsyanlarının büyük bir payı vardır. Bu konuda bkz. Akdağ (2009), Barkey (2011), 
Griswold (2011), Özel (2013), Özel (2018), White (2013). 16. yüzyılla birlikte doruğa ulaşan nüfus artışı 
ve devamında ortaya çıkan köylerin terk edilmesi hem tımar sistemini hem de devletin mali kaynaklarını 
etkiliyordu. Köylerin terk edilmesi ve nüfus azalışıyla ilgili bkz. Akdağ (2009: 423-464), Erdoğan-Özünlü 
(2017), Öz (2004), Özel (2015), White (2013: 280-288), Lewis (1968: 32-33). Söz konusu dönemde 
köylülükten göçerliğe geçiş için bkz. Barkey (2011: 118-127); Keyder; İslamoğlu (2009: 215). Hem kırsal 
nüfusta meydana gelen dramatik düşüş hem de göçebelerden kaynaklanan asayiş sorunlarıyla başa 
çıkmaya çalışan Osmanlı Devleti, 18. yüzyılda göçebeleri iskân ederek hem asayiş sorununu çözmeye 
hem de onları iskân edip köylüye dönüştürerek Osmanlı maliyesine dahil etmeye yönelik yoğun gayret 
sarf edilmiştir. Bkz. Ahmed Refik (1989), Orhonlu (1963), Halaçoğlu (1991), White (2013: 330-336). 
9 Osmanlı Devleti kuruluşundan itibaren bir askeri yapı olmuş ve kurumlarını buna göre örgütlemişti. 
Dolayısıyla mali yapısı da bu var oluştan bağımsız değildi. On altıncı yüzyılın ikinci yarısından itibaren, 
ithalat ve ihracatın sebep olduğu ticari dengesizlik nedeniyle bir yandan devletin elinde bulunan değerli 
madenlerin ülke dışına çıkması diğer yandan da Avrupa’da ortaya çıkan askeri taktik ve teknolojideki 
gelişme ve dönüşümler hem parasal ekonomiyi gerekli kılıyor hem de tımar sistemini mali ve askerî 
açıdan verimsiz bir hale getiriyordu. Bunun iki temel nedeni bulunmaktaydı: Askeri taktik ve 
teknolojideki dönüşüm, ateşli silahları ve piyadeyi önemli hale getirirken, aynı zamanda sayısı artan 
piyade askeri bulundurmak parasal bir ekonomiyi gerekli kılıyordu. Tımar sistemi hem parasal 
ekonominin gelişimini engellemekte hem de piyade gerekliliğini karşılamamaktaydı. Tımar sistemi için 
bkz. Barkan (1980), İnalcık (2012); Mali bunalım ve tımar sisteminin çözülmesi için bkz. Pamuk (2007b: 
122-130), Pamuk (2007a: 77-101); Keyder; İslamoğlu (2009: 214-218). 
10 Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu’nun klasik dönemini anlattığı kitabında, bu dönemi 1300-1600 
tarihleriyle sınırlandırmıştır. İnalcık, klasik çağı neden 1600 yılında bitirdiğini şöyle tanımlıyor: “16. 
yüzyıl sonlarında Osmanlı İmparatorluğu, devlet ve hükümet gelenekleri, maliye politikaları, toprak 
düzeni ve askeri örgütüyle Ortadoğu imparatorluklarının en gelişmiş örneği idi. Ancak, Avrupa’nın askeri 
ve ekonomik üstünlüğü, Osmanlılara, Ortadoğu devlet geleneklerinin zamanının geçtiğini, bunların yeni 
çağa uygun olmadıklarını öğretti. 
“Bu noktadan sonra Osmanlı tarihi, eski imparatorluk kurumlarının bozulmuş biçimlerinin tarihçesi, daha 
doğrusu, bir Ortadoğu devletinin Avrupa’nın ekonomik, politik ve kültürel meydan okuyuşu karşısında 
kendine çeki düzen verme çabalarının tarihidir.” Bkz. İnalcık (2007: 9).  
11 Osmanlı düşünürlerine göre “nizâm-ı âleme ihtilâl ve reâyâ ve berâyâya infiâl” gelmişti (Öz 2013: 16). 
Niyazi Berkes’in tanımlamasına göre Nizam-ı alem, yani “alemin düzeni”, “Tanrı tarafından olduğu gibi 
konmuştur. Değişmez ve değiştirilmemelidir. Olduğu gibi tutulursa sonsuz ömürlüdür” (2014: 30).  
12 Osmanlı düşünürlerinde bu dört sınıf genellikle ulema, asker, tüccar ve çiftçiden oluşmaktadır. Kâtip 
Çelebi’nin tanımı için bkz. Öz (2013:94).  



19 
 

 
 

önlenmeliydi.13 Söz konusu dört sınıfın dengede bulunması gerekliliği, aynı zamanda, 

organik bir biçimde, yani insan vücuduyla özdeşlik kurularak tanımlanmakta ve 

düzeninin devamlılığına yüklenen anlam ve önem böylelikle daha fazla 

kuvvetlendirilmekteydi.14 Tıptan devşirilmiş bir kavram olan ahlât-ı erbaa ile 

tanımlanan organik görüşe göre toplumun temelini oluşturan dört sınıf, insan vücudunda 

bulunan ve dengeli bulunması halinde insanın sağlıklı olmasını sağlarken, dengenin 

bozulmasıyla hastalığa neden olan dört sıvıyla özdeşleştirilmekteydi.15 Bu anlamda 

bakıldığında, geçmişte mükemmel bir şekilde işlediğine inanılan düzenin devamının 

sağlanması veyahut bozulması halinde yeniden oluşturulması gerekliliğine kuvvetli 

inanç her şeyden önce toplumsal dönüşümün ve ilerlemenin olumsuzlanması veya 

dışlanması nedeniyle muhafazakar bir endişeydi. Berkes’in tanımlamasıyla “…değişme 

(inkılap) bozulmaya (‘ihtilal’ haline) yol açar. Dengesi bozulan toplumlara kurtuluş 

yoktur.”16  

Bazı Osmanlı bürokratları tarafından bu tarz muhafazakâr ve idealist kaygıların dile 

getirilmesi,17 gerçekte Osmanlı toplumsal ve kurumsal yapılarının mevcut dönüşümüne 

ve uyum sağlama çabasına gösterilen tepkiden başka bir şey olmadığı gibi, aynı 

zamanda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki değişimin, dönüşümün ve uyum sağlama 

çabasının gerçekliğini göstermektedir. Söz konusu Osmanlı yazarlarının, başta padişah 

olmak üzere, onun gücünün uygulayıcıları bürokratlardan bekledikleri, bir değişime 

öncülük etmeleri değil, mevcut yapının, yani nizâm-ı âlemin korunması ve 

devamlılığının sağlanmasıydı. Zira nizâm-ı âlemin devamlılığı, Tanrı tarafından 

padişaha verilen bir görevdi.18 Bununla birlikte, dünya değişmekte ve bu değişim 

dünyadan yalıtılmamış Osmanlı İmparatorluğu’nu ve kurumlarını da etkilemekte ve 

                                                             
13 İnalcık (1968: 42-44). Reâyâlıktan askeriliğe geçişe Osmanlı yazarlarının karşı çıkma nedenini İnalcık 
(2007: 75) şöyle tarif eder: “Vergi ödeyicisi ve üretici olan reâyânın vazgeçilmezliği nedeniyle, 
reâyâlıktan askerîliğe geçmek devletin temel ilkelerini çiğnemek sayılırdı. 17. yüzyıl başlarında Osmanlı 
yazarları, bu usulden vazgeçilmesini, imparatorluğun başlıca çökme nedeni olarak görürler.” 
14 Organik toplum görüşü, aynı zamanda değişimdeki insani boyutu dışlamaktadır (Abou-El-Haj 2000: 
79-80). Naîmâ’nın organik toplum görüşü için bkz. Ermiş (2014: 47-58). 
15 Bu sıvılar kan, sarı safra, kara safra ve balgamdır. Tıpta kullanılan ahlât-ı erbaa tanımlaması için bkz. 
Erdemir (1989: 24). Ayrıca bu tanımlamanın toplumsal uyarlaması ve Osmanlı düşünürlerinin kullanımı 
için. bkz. Ermiş (2014: 44-59).  
16 Berkes (2014: 31). 
17 Söz konusu eserler için bkz. Kınalı-zâde Ali Çelebi (2014); Kâtip Çelebi (2008); Koçi Bey (2008); 
Gelibolulu Mustafa Âlî (2015). Ayrıca bkz. Öz (2013); Ermiş (2014). 
18 Berkes (2014: 31). 



20 
 

 
 

dönüştürmekteydi. Değişmeye başlayan dünyada aynı kalmaya çalışmak ve mevcut 

düzeni korumak, eğer böyle bir niyet vardıysa, artık Osmanlı padişahının ve onun 

iradesinin temsilcilerinin kontrolünün ötesindeydi.19  

Osmanlı düşünürleri tarafından, gerileme hastalığının ilacı olarak kanun-ı kadime 

dönmenin gerekliliğine dair muhafazakâr görüşle kaleme alınan metinler, esasında on 

sekizinci yüzyıl başında yavaş da olsa değişmeye başlayarak ikinci aşamaya kapı 

aralamıştır. Bu aşamada gerilemeye dair sorulan soru değiştiği gibi, doğallıkla aranan 

cevap da değişmiştir. İlk aşamada sorulan “Gerilemenin sebebi ne?” sorusu yerini 

“Avrupa’nın gücünün kaynağı ne?” sorusuna bırakmaya başlamıştır. Ortaya çıkmaya 

başlayan fikirsel dönüşümün önemli nedenlerinden bir tanesi, artık askeri 

başarısızlıkların fazlasıyla ve kesin bir şekilde görünür olmaya başlaması ve bunun 

önüne önceki sorular ve cevaplarla geçilmekte zorlanılmasıydı.20 Bununla birlikte, 

özellikle 18. yüzyılın ikinci yarısından sonra Avusturya ve Rusya ile yapılan savaşlar, 

yalnızca Osmanlı ordusunun taktik ve teknik yetersizliğini değil, aynı zamanda uzun 

yıllara yayılan savaşlarda orduyu destekleyecek mali ve kurumsal yapının zayıflığını 

ortaya sermekteydi. Diğer taraftan Osmanlıların, yalnızca savaş meydanlarında gücünün 

farkına varmaya başladıkları Batı hakkında bütüncül ve kapsamlı bilgiye sahip 

olduklarını söylemek henüz mümkün değildi.21 Dolayısıyla savaş alanlarında gücünün 

farkına vardıkları çağdaş Avrupa devletlerinin ordularını ciddiyetle incelemeye 

başlayacaklardı.   

                                                             
19 Kaleme alınan metinlerin aksine, Osmanlı Devleti’nin güncel gereklilikler karşısında bir direnç 
göstermekten ziyade tüm bu süreç boyunca dönüştüğü ve bunun bir gerileme olarak 
tanımlanamayacağının artık genel kabul gördüğünü belirtmek gerekir. Bu konuda bkz. Abou-El-Haj 
(2000); Armağan (2007); Farouqhi (2004). Yakın tarihli, kapsamlı bir tartışma için bkz. Sümer (2023: 43-
61). Bu nedenle, kaleme alınan metinlerin aynı zamanda ideolojik ve politik kaygılarla kaleme alındığı 
hatırda tutulmalıdır.   
20 Öğreten (2014:36); Kaynar (2010: 19). İlber Ortaylı’ya (2014: 49) göre 18. yüzyılın sonunda, Osmanlı 
Devleti’ndeki reform girişimlerinin tek bir nedeni vardır: “Hıristiyan Avrupa’ya, özellikle Rusya’ya karşı 
durabilmek için orduyu modernleştirmek.”  
21 Davison (2005: 14) bu konuda şunları söylüyor: “Avrupa’nın üstünlüğünün belirginleştiği alan savaş 
alanıydı, ama bu üstünlük, sadece Batı’daki, Osmanlı dominyonlarının katılmadığı ve Osmanlıların uzun 
süreden beri kavrayamaz oldukları genel entelektüel, ekonomik ve siyasal gelişmelerin dışsal bir 
sonucuydu.” Ayrıca bkz. Lewis (1968: 32). Ignatius Mouradgea d’Ohsson da Avrupa’ya karşı ilgisizliğin 
aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin geri kalmasının temel nedeni olduğunu vurguluyordu: “Yaygın 
önyargılar, daha doğrusu eski adetlere karşı beslenen batıl inançlar, Avrupalılarla temas yokluğu, yabancı 
dillere karşı düşmanlık, Avrupa eserlerinin çevrilmesinin ihmal edilmesi, ülkelerinin sınırları dışına 
seyahat etmeye karşı beslenen nefret, Avrupa devletleri nezdinde elçi göndermeme tutumu, Osmanlıların 
geri kalışlarının başlıca nedenleridir.” Aktaran: Berkes (2014: 126, dn. 2). 



21 
 

 
 

Gerilemeye çare arama konusunda 18. yüzyılla birlikte görünmeye başlayan ikinci 

aşama, Avrupa kurumları ve askeri teknikleri hakkında çeşitli yollardan bilgi edinmiş 

Osmanlıların, Avrupa’da bahsi geçen alanlardaki gelişmelere dair kısmi de olsa bilgiler 

içeren yazılarıyla başlamış ve Batı’nın Osmanlı’ya kıyasla özellikle askeri teknik ve 

taktikte ileriye gittiğine ve gerilemeyi tersine çevirmek için Batı’nın askeri yapısının 

örnek alınması gerektiğine dair seyahatname, layiha gibi kaynakların çoğalmasıyla 

devam etmiştir.22 Askeri başarısızlıkların yalnızca Osmanlı’nın geçmiş kurumlarının 

bozulmasından veyahut Osmanlı’nın kendi güçsüzlüğünden kaynaklanmadığını, aynı 

zamanda Avrupa’nın gelişiminden de ileri geldiğini fark eden padişahlar ve üst düzey 

bürokratlar Batı’yı örnek olarak önlerine koymaları gerektiğine ikna olmuşlardır.23 

Ahmet Cevdet Paşa’nın belirttiği gibi, askeri yenilgiler, devlet adamlarının uyanmasına 

ve ders almasına sebep olmuştur.24 Böylelikle, en azından askeri taktik ve tekniklerin, 

Avrupa’dan ödünç alınması gerektiği fikri, kanun-ı kadime dönme önerisine güçlü bir 

rakip olarak ortaya çıkmış ve her geçen gün güçlenmeye devam etmiş, askeri alanda 

yapılan her bir reform kanun-ı kadime dönme fikrinden uzaklaşmaya destek 

sunmuştur.25 Bununla birlikte, Avrupa devletleri karşısındaki güçsüzlüğün yalnızca 

                                                             
22 Gücün geçmişte olduğuna dair hâkim yazınsal gelenekte gediği açan öncülerden birisi İbrahim 
Müteferrika’dır. Önce Sadrazam İbrahim Paşa’ya ardından ise 1731 yılında Sultan I. Mahmud’a layihalar 
sunmuş olan Müteferrika, Avrupa askeri sistemini inceleyerek, bu yapının örnek alınması gerekliliğini 
vurgulamıştır (Lewis 1968: 47). İbrahim Müteferrika Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-ümem isimli söz konusu 
eserinde askeri alanda Batı’yı örnek almanın önemini daha dikkat çekici kılmak amacıyla Rusya’nın bu 
yola girerek nasıl güçlendiğini de vurgulamıştır. Dahası, yalnızca askeri tekniklerin örnek alınmasını 
önermekle yetinmemiş, aynı zamanda fizik, astronomi ve coğrafya bilgisinin devlet yönetimi için ne denli 
önemli olduğunu da göstermeye çalışmıştır. Müteferrika’nın eserini ilginç kılan bir diğer öge ise, 
Avrupa’nın yeni askeri taktik ve stratejilerini anlatırken ilk defa “Nizâm-ı Cedîd” kavramını 
kullanmasıdır. (Berkes 2014: 53-54). İbrahim Müteferrika’yla benzer şekilde Rusya’nın Avrupa’daki 
askeri ve bilimsel ilerlemeleri örnek alarak güçlendiği üzerinde daha sonra Vakanüvis Asım Efendi de 
duracaktır. bkz. Sayar (2013: 57), Lewis (1968: 71). 
23 1787/88 yılında başlayan Osmanlı-Avusturya-Rus savaşında ordunun ağır bir yenilgiye uğraması 
sonrası Avrupa savaş tekniklerini uygulamadan askeri bir başarıya ulaşmanın mümkün olamayacağı 
Yeniçeri Ağası ve diğer subaylar tarafından da kabul edilmişti. Söz konuşu savaşın sona ermesinden 
sonra Sadrazam Koca Yusuf Paşa’ya subaylar şu itirafta bulunmuşlardır: “Biz bu defa 120.000’den fazla 
ocaklı askeri iken 8.000 Moskof askeri Tuna’yı geçti ve üzerimize gelip sebat gösterdi. Düşmanın böyle 
düzenli askerine bizim askerimiz yeni savaş sistemini bilmediğinden karşı gelemedi. Bu halimizle biz 
kıyamete kadar zafer göremeyiz.” Zikreden: Öğreten (2014: 54); Berkes (2014: 91). Ayrıca bkz. Beydilli 
(1999: 30). Osmanlılar, topçuluk konusunda Avrupa ordularıyla aralarındaki farkın ne kadar açıldığının 
farkına da yine 1770 yazında, Rus ordusuna karşı alınan mağlubiyetlerle varacaklardı. Rusların küçük 
kalibreli, hızlı ve son derece isabetli sahra toplarına karşılık, Osmanlıların hantal, büyük kalibre topları 
savaşın sonucunu belirlemede önemli bir etkendi. Bu nedenle Osmanlıların, topları ve topçu birliklerini 
modernize etme amacıyla Fransızlara başvurmalarıyla Baron de Tott resmi olarak görevlendirilmiştir. 
Bkz. Gezer-Yeşil (2018: 141-142). 
24 Berkes (2014: 91); Kaynar (2010: 19). 
25 Batı örnek alınarak ciddi anlamda yapılan askeri reform girişimlerinden ilki, 1730 sonrası İstanbul’a 
gelerek, humbaracı kıtalarını ıslah etmekle görevlendirilmiş ve aynı zamanda kısa ömürlü olsa da bir 



22 
 

 
 

askeri alanla ilgili olduğuna dair sanının uzun bir süre devam etmesi nedeniyle,26 

kapsamlı ve programlı bir mali ve kurumsal modernleşmenin ciddi anlamda 

düşünülmeye ve uygulanmaya başlanması için bir sonraki yüzyılı, yani üçüncü aşamayı 

beklemek gerekecektir.27  

Askeri yenilgilerin başlaması ve Avrupa karşısındaki güçsüzlüğün farkına varılmasının 

Osmanlılar için bir diğer önemli sonucu diplomasinin keşfi ve önem kazanması 

olmuştur.28 İslami gaza ideolojisinin büyüsüyle girilen ve ağır bir askeri yenilgi ve aynı 

ağırlıkta Küçük Kaynarca Antlaşması’yla sona eren 1768-1774 Rus Savaşı’nın 

ardından, artık yalnızca gaza fikrinin heyecanıyla modern ordulara karşı başarı 

kazanılamayacağını Hülasatü’l-itibâr isimli eserinde öne süren Ahmet Resmî Efendi, 

Avrupa devletleriyle savaşın değil barışın öncelendiği, Avrupa devletler hukuku 

çerçevesi içerisinde diplomatik ilişkiler kurulması gerektiğini öne sürmüştür.29 Benzer 

                                                                                                                                                                                   
Hendesehane açmış olan Comte de Bonneval, sonradan aldığı isimle Humbaracı Ahmet Paşa ile birlikte 
olmuştur. Berkes (2014: 64-66), Lewis (1968: 47-48), Yeşil (2013: 80-81). 
26 Akyıldız (2012: 18). 
27 Norman Itzkowitz’e (1977:25) göre 18. yüzyılın ilk yarısında 1711’de Prut’ta Rusya’ya karşı ve 1736-
1739 yıllarında Rusya ve Avusturya ordularına karşı kazanılan zaferler ile 1715 yılında Mora’nın yeniden 
alınması gibi askeri başarılar, Osmanlı’nın reform konusunda dikkatini Avrupa’ya çevirmesini 
gecikmiştir. Bunu tersine çeviren ise 1774 yılında Ruslar karşısında alınan yenilgi olmuştur. Benzer bir 
görüş için ayrıca bkz. Berkes (2014:73). 
28 Kuran (1968: 11), Akyıldız (2012: 22). Fatih Yeşil’e (2011: 14-15) göre 1606 yılında Habsburglarla 
Zitvatorok’ta imzalanan anlaşmayla birlikte şartlarını kolaylıkla kabul ettirebilen geleneksel Osmanlı 
diplomasisinde ilk gedik açılmış, 1699 yılında imzalanan Karlofça Barışı ile de Osmanlı açısından 
savaşın bir diplomasi aracı olmaktaki yetersizliği gözler önüne serilmiştir. Dolayısıyla 18. yüzyıl öncesi 
İslami dünya görüşüyle oluşturulmuş dış politika algısının temellerinden birisi olan Darü’l-harb ve 
Darü’l-islam böylelikle anlamını kaybetmeye başlamıştır. Naff (1977: 97). Thomas Naff (1977: 89-90), 
18. yüzyıl boyunca göreli uzun barış dönemleri olan 1718-1736; 1739-1768; 1774-1787 ve 1792-1798 
yıllarında Yeniçerilerin esnaflık ve ticaretle uğraşmalarının artmasıyla askeri yönden zayıfladığını, buna 
karşılık sivil bürokrasinin Osmanlı’da güçlendiğini ve onların etkisiyle devletin daha az askeri ve daha 
fazla bürokratik bir hale gelmeye başladığını belirtmektedir. İmparatorluğun sivil bürokrasisi yeni 
fikirlere ve reformlara askerlerden daha yatkındır. 
29 Bkz. Berkes (2014: 86). Ahmet Resmî Efendi, gaza fikrini savunmaya devam edenlere alayla karışık 
bir öfkeyle karşı durmaktadır: “…diğer dinlerde bulunanları bütün dünyadan kaldırmak veyahut her 
zaman düşmanın burnunu yere sürtüp haddini bildirmek İslamların üzerine vacip olduğuna inananlar 
vardır. Bu yadigârlar hareket olmayınca bereket olmaz derler. Bu memleketler kılıç ile alınmıştır; İslâm 
Padişahının bahtı açık devlet adamları pişkin, kılıcı da keskindir; Aristo akıllı bir vezir ve beş vakit namaz 
kılan 12.000 asker ile Kızıl elma’ya kadar gitmeye ne mâni vardır? diye yuvarlak laflarla cahilliklerini 
ortaya vurup Hamzaname anlatan yalancı pehlivan gibi atıp tutarlar. Bunlar, Kızıl Elma semtini 
Buğdan’dan gelen al yanak elma gibi yeni şey zannederler.” Aktaran: Karal (2012: 117). Ayrıca bkz. 
Beydilli (1999: 29). Ahmet Resmî Efendi’nin eleştirdiği, kendine güven ve kibir arasındaki ince çizgide 
salınan bu 18. yüzyıl duyguları, 19. yüzyılda, alınan onca askeri yenilgiden sonra dahi, devam etmektedir. 
Bunun birçok örneğine, 1830’ların sonlarında şahit olan Moltke şaşkınlığını gizleyememektedir: 
“Denilebilir ki Avrupa Türkiye ile bizzat Türkiye’nin kendisiyle olduğundan daha fazla alakalıydı. Hiç 
değilse halk tabakasından olan adam, Hünkarın gavur olmak için neden zahmete katlandığını 
kavrayamamaktadır ve hala, elçilerin kralları için padişahtan bir taç rica etmek üzere burada 



23 
 

 
 

şekilde, 1790 yılında Berlin’e, Prusya’yı Rusya’ya karşı savaş açması için ikna etmek 

amacıyla elçi olarak gönderilen ve orada on bir ay kalan Ahmet Azmî Efendi de,30 

Avrupa devletlerinin barışı savaşa tercih ettiklerini anlatmış ve aynı zamanda barışla 

elde edilebilecek faydaları vurgulamıştır. Aslında Azmî Efendi, bu tip eserlerde sıklıkla 

şahit olunduğu üzere, Avrupa’yı anlatmaktan ziyade Osmanlı yönetimine öneride 

bulunuyor gibidir: “…Avrupa’da olan düvel-i nasara harbi icab edecek bir illet zuhur 

etmedikçe mücerred tevsii memleket zımnında birbirleriyle cenk ve harbe ibtidar 

etmeyüp ticaret ve sair veçhile mümkün olan menafi ve fevaid-i mülkiyelerini teksir ile 

memleketini mamur ve abadan etmeğe sarf-ı vus’u meknet edüp…”31 Azmî Efendi’nin 

Avrupa hakkındaki yorumları, savaş yerine diplomasinin ve ganimet yerine ticaret ve 

iktisadi gelişimin önemine dair Osmanlı bürokratları arasında fikrî bir yayılmanın 

gerçekleşmekte olduğunu göstermekteydi. 

Yaklaşık dört yüz yıl boyunca, Osmanlı Devleti’nin iktisadi ve politik gücünü 

yaymasının ve diplomasiyi sürdürmesinin temel enstrümanı olan savaşın, Osmanlı 

açısından nüfuz yayma gücünü kaybetmesiyledir ki Osmanlı Devleti nüfuzunu yaymak 

için değil, varlığını devam ettirebilmek için diplomasiye yönelmek zorunda kalmıştır. 

Diplomasinin öne çıkışında kuşkusuz devletler arası ilişkilerde artık başarısız ve 

maliyetli olmaya başlayan savaşın yerine diplomasiyi ön plana çıkarma düşüncesi 

bulunmasına rağmen, en az onun kadar ve belki de daha fazla etkili düşünce, 

Avrupa’nın Osmanlı karşısında ispatlanmış gücünün kaynaklarını araştırmaktı. Zira on 

sekizinci yüzyılın ikinci yarısında Avrupa’ya gönderilen Osmanlı elçilerinden beklenen 

tam olarak buydu. Örneğin, 1720 yılında III. Ahmed tarafından Paris’e elçi olarak 

gönderilen32 Yirmisekiz Çelebi Mehmed’in yazdığı sefaretname ile on sekizinci 

yüzyılın ikinci yarısından itibaren gönderilen bazı elçilerin sefaretnameleri arasındaki 

fark da Avrupa’ya karşı ilginin düzeyi tarafından belirlenmekteydi. Çelebi Mehmed’in 

                                                                                                                                                                                   
bulunduklarına inanarak yaşar. Bir molla Birecik’teki toplantıda: ‘Neden hemen bugün on bin Osmanlı 
atlarına binip Allah’a olan kuvvetli imanları ve keskin kılıçlarıyla ta Moskova’ya kadar gitmesin?’ 
demişti. Oradaki bir Türk subayı ‘Evet neden?’ diye cevap vermişti. ‘Yeter ki pasaportlarını Rus 
sefarethanesi vize etsin!’. Bu subay Reşit Beydi, tahsilini Avrupa’da yapmıştı; fakat bu sözleri Fransızca 
söylemişti, böyle kendisini kimse anlamadıktan sonra en cüretli sözleri söyleyebilirdi. Nizip felaketinden 
sonra halk ‘ne zarar’ diyordu, ‘Padişah ara sıra bir muharebe ve birkaç vilayet kaybetmesinden bir şey 
çıkmayacak kadar zengindir’.” Moltke (1960: 324). 
30 Unat (2008: 150-151). 
31 Ahmed Cevdet Paşa’dan aktaran: Sayar (2013: 174); ayrıca bkz. Findley (2012: 498). 
32 Unat (2008: 56). 



24 
 

 
 

sefaretnamesi, metnin okur için yarattığı cazibe yanında oldukça yüzeysel ve yalnızca 

gözün görebildiklerinin tasvirinden ibarettir, zira ondan kapsamlı, Avrupa kurumlarını 

inceleyen bir eser yazması gibi bir beklenti de bulunmamaktaydı.33 

III. Selim dönemine kadar padişah cüluslarını haber vermek veya Avrupa krallarının taç 

giyme törenlerine katılmak, yapılan antlaşmaların bir kopyasını götürmek, savaş ve 

barış ilanını bildirmek gibi çeşitli görevleri yerine getirmek üzere ad hoc diplomasinin 

gereği olarak muvakkat elçiler gönderilmiştir.34 Bahsi geçen sefirlerin yazdığı 

sefaretnamelerin çok büyük bir kısmı Avrupa’nın kurumlarından bahsetmekten ziyade, 

elçilik güzergahı, huzura kabul ediliş ve Avrupa’nın göz ile görülen kısmını kapsayan 

genellikle yüzeysel yazılardır. Bir başka deyişle kurumların değil, elçilik sırasında 

görülenlerin ve gerçekleşen olayların anlatımıdır. Fakat, özellikle on sekizinci yüzyılın 

ikinci yarısından sonra ortaya çıkan, Avrupa’nın gücünün kaynaklarını araştırmaya 

dönük merak ve girişimler, Avrupa kurumlarına dair ilk derli toplu fikirlerin Osmanlı 

Devleti’ne girişine kapı açmıştır. Önce bireysel inisiyatifle, daha sonra bizzat padişahın 

emriyle Avrupa kurumları, Avrupa’nın çeşitli ülkelerine giden geçici ve kalıcı elçilerin 

eserleri ve raporlarında yer almaya başlamıştır. Bu tarz önemli eserlerden birinin yazarı, 

1791 yılında Viyana’ya elçi olarak gönderilen Ebubekir Ratib Efendi’nin 112 kişilik 

elçilik heyetine Avrupa kurumlarını Osmanlı Devleti’ne taşımaya yardımcı olacak 

“diloğlanları ve ‘pergel ve cetvel’ kullanmayı bilen kişiler” dahil edilmesi tesadüf 

değildir.35 1792 yılında alınan bir kararın ardından Avrupa’yla iletişimi sürekli hale 

                                                             
33 Yirmisekiz Çelebi Mehmed’in sefaretnamesi Osmanlı ‘Batılılaşmasının’ başlangıcı olarak kabul eden 
yaklaşıma karşı bkz. Burçak (2007). Sefaretnameye Osmanlı ‘Batılılaşması’nın miladı olarak yaklaşan 
araştırmalara örnek olarak bkz. Göçek (1987). 
34 Kuran (1968: 9), Unat (2008: 17-19), Lewis (1968: 60). 1835 yılına kadar çeşitli ülkelere gönderilen 
sefirlerin bir listesi için bkz. Unat (2008: 221-236). Kısa süreyle gönderilen bu elçilere “fevkalâde elçi” 
denilirdi. bkz. Akyıldız (2011: 504). 
35 Yeşil (2011: 63). Ebubekir Ratib Efendi, bir Osmanlı olarak yalnızca Avrupa’yı görmemiş, aynı 
zamanda Avrupa’nın Osmanlı’yı nasıl gördüğüne de şahit olmuştur. Osmanlı’nın güçsüzlüğünün yalnızca 
askeri modernleştirmeyle tedavi edilemeyeceğinin de göstergesi olarak alınabilecek bir örneği konuştuğu 
Avusturyalıdan yaptığı şu alıntıyla ortaya koymaktadır: “…ziraat ve harasette olan bolluk ve bereket 
memleketinizden başka bir devlet ve memlekette yoktur. Hal böyle iken gerek maden hususunda ve gerek 
zahire işlerinde zahmet ve darlık görülmektedir. İstanbul’dan Edirne’ye kadar olan yolun sağı ve solu 
ekilmemiş olup bomboştur. Nüfus kalabalıktır. Fakat işsiz güçsüz ve serseri olanlar vardır. Bunların 
ziraate ve ticarete sevk ve teşvik edilmesi hususunda hiç gayret sarfedilmemesi hayret ve merak vericidir. 
Siz Avrupa’ya sefaretle gelirken bu kadar arazi ve memleketten geçtiniz, arazimizde ziraatten yoksun bir 
yer gördünüz mü? Ve memleketimizde işi gücü ve kazancı olmayan bir insan gözünüze ilişti mi?” Ratib 
Efendi kendisi de daha sonra Avusturya’nın ziraat konusundaki durumu şöyle tasvir etmektedir: 
“…Bunların ziraat hususunda nizam ve ihtimamları öyledir ki, her köyde bir ferdi işsiz bırakmazlar; eğer 
tarlası yoksa ona tarla verirler ve tohumu yoksa tohum verirler ve toprağı at ile sürmek âdetleri olmakla, 



25 
 

 
 

getirmek üzere, ilki 1793’te Londra’da olmak üzere, Viyana, Berlin ve Paris’te daimi 

elçilikler açılmıştır.36 Avrupa devletlerinin kurumlarını incelemenin yanı sıra, 

gönderilen elçilere verilen talimatlardan bir diğeri elçilikteki genç Türk çalışanların dil 

ve bilimleri öğrenmesinin sağlanmasıydı.37  

Şimdiye kadar anlatılmaya çalışıldığı gibi bu dönem, reformun kaynağının Avrupa’da 

olduğunun genel kabul görmeye başladığı bir döneme geçiştir. Bununla birlikte, örnek 

alınacak gücün kaynağı Avrupa olarak belirlenmişse de yalnızca Avrupa askeri 

sisteminin Osmanlı Devleti tarafından tatbik edilmesiyle bütün sorunların çözüleceğine 

dair inanç güçlü bir şekilde devam etmiştir. Bu güçlü inanç uygulamaya da yansıyarak, 

neredeyse II. Mahmud’un iktidarının son on yılına kadar, Osmanlı Devleti’ni 

güçlendirme çabaları yalnızca veyahut neredeyse tamamen askeri ve ona yönelik mali 

ve kurumsal reformlar odaklı devam edecektir.38  

1792 yılında III. Selim, Osmanlı devletini güçlendirmek için neler yapılması gerektiğine 

dair bazı üst düzey Osmanlı bürokrat ve askerlerin fikirlerine başvurarak, Osmanlı 

İmparatorluğu’nun durumu ve yapılacak reformlara dair görüşlerini kaleme almalarını 

                                                                                                                                                                                   
eğer atları ölmüş ise ona at ve takım ve araçlar verirler veyahut çiftçi tayin edip başkasının tarla ve 
bağında ve bostanında çiftinde çalıştırırlar.” Zikreden: Karal (2012: 118-119). Bu fikirleri Ebubekir Ratib 
Efendi’yi, Nizam-ı Cedid döneminde askerlik sahası dışında tesis edilen reform kurumlarından birisinin, 
Zahire Nezareti’nin başına getirilmesine yol açacaktır. Bkz. Yeşil (2004: 127).  
36 İlk Osmanlı daimî elçileri ve faaliyetleri için bkz. Kuran (1968), Unat (2008: 168-201). Elçilerin görev 
süreleri üçer yıl olarak belirlenerek, diplomatik amaçların yanı sıra “Avrupa ahvaline yakından vukuflu 
kimseler yetiştirilmesi” amaçlanmıştır. Unat (2008: 168). 
37 Lewis (1969: 63), Berkes (2014: 99). Bu dönemde elçiliklerde yabancı dil ve Avrupa kültürünü 
öğrenen Osmanlıların en iyi örneklerden birisi belki de Mahmud Raif Efendi’dir. 14 Ekim 1793’te, 
Avrupa’daki ilk Osmanlı ikamet elçisi Yusuf Âgâh Efendi’nin maiyetinde Londra’ya gitmiş ve orada 
kaldığı süre boyunca Fransızca öğrenmiştir. Aynı zamanda Londra’ya gidişini ve oradaki anılarını içeren 
Fransızca bir kitap kaleme almıştır. Sultan III. Selim döneminde reisülküttaplığa kadar yükselmiş ve 
reformları desteklemiştir. Boğazlardaki yamaklara Nizâm-ı Cedîd kıyafeti giydirmek isteyince ayaklanan 
askerler tarafından öldürülmüştür. bkz. Unat (2008: 178-179), Berkes (2014: 101 ve 125), Kuran (1968: 
65). 
38 Berkes’e (2014: 49) göre Osmanlı bürokratları 18. yüzyılın ilk yarısında askeri çağdaşlaşma için 
öncelikle mali ve ekonomik kalkınmanın gerekliliğini yeterince anlayamamışlardı. Bununla birlikte, Fazıl 
Mustafa Paşa ve Halil Hamid Paşa gibi reformcu bürokratların mali reformlar yapılması konusunda istekli 
oldukları bilinmektedir. (Beydilli 1999: 25, 26). Aynı zamanda Ebubekir Ratib Efendi, Behiç Efendi, 
Tatarcık Abdullah Efendi gibi bürokratlar kurumsal, mali ve iktisadi reformların gerekliliğine inanan ve 
bu konuyu lâyihalarına taşıyan kişilerdi. Ebubekir Ratib Efendi’nin fikirleri için bkz. Yeşil (2011); Behiç 
Efendi için bkz. Beydilli (1999); Tatarcık Abdullah Efendi için bkz. Öğreten (2014: 61-65); Kaynar 
(2010: 8-13). 



26 
 

 
 

istemiştir.39 Birçok Osmanlı bürokratı tarafından artık kanun-ı kadiminin bir kurtarıcı 

olarak görülmediğinin en iyi örneklerinden bazılarını III. Selim’e sunulan layihalarda 

görebilmek mümkündür.40 Fakat söz konusu layihaların bizlere sunduğu önemli bir 

başka veri ise, 18. yüzyılın sonuna varılmışsa da, Osmanlı Devleti’nin kurtuluşunun 

hâlâ askeri reform merkezli görülmesidir. Bir başka deyişle, ordu Avrupa tarzında 

modernize edildiği zaman, yaklaşık üç asırdır tekrarlanagelen gerileme kaygısı son 

bulacaktır. Diğer taraftan hem bazı lâyihalar hem de 18. yüzyılın son on yılındaki başka 

veriler, üçüncü aşamaya geçiş sürecini göstermektedir. Bunun kanıtlarını en iyi 
                                                             
39 Beydilli (1999: 30); Mardin (1998: 164), Lewis (1968:57), Berkes (2014:91-92). III. Selim’in kendisi 
de henüz şehzadeliği döneminde hem Avrupa’yı tanımaya ve oradaki gelişmeleri öğrenmeye hem de 
reform düşüncelerini oluşturmaya başlamıştı. Seleflerine nazaran görece özgür bir şehzadelik dönemi 
geçiren Sultan Selim, kendisine tahsis edilen Avrupalı hocalardan eğitim almış, Avrupalı uzmanlarca 
oluşturulmakta olan yeni askeri teşkilatı gözlemleme fırsatı yakalamış, İstanbul’daki Avrupa devletlerinin 
büyükelçileriyle haberleşebilmiş, yakın çevresinde Avrupa’dan bilgi alabileceği kişiler bulundurmuş ve 
dahası reformla ilgili XVI. Louis ile mektuplaşmıştır. Öğreten (2014: 51, 52), Lewis (1968: 38-39). 
40 Söz konusu lâyihalar için bkz. Çağman (2010); Öğreten (2014). Örneğin Mustafa Rasih Efendi ve 
Mustafa Raşid Efendi’nin lâyihaları, kanunların ve kuralların tarihselliğinin vurgulandığı ilginç 
örneklerdir. Lâyiha yazarlarına göre kadim kanunların bir kısmının o çağın gereklerine göre belirlendiği, 
üzerinden geçen yüzlerce asırda değişen şartları artık karşılayamadıkları için Yeniçeri ocaklarında 
zamana uygun yeni kanunlar konulması gerekmektedir. Öğreten (2014: 117, 124). Kanunların 
ta