Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Sosyoloji Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

TÜMELLERDEN YAPILARA: FELSEFİ VE SOSYOLOJİK 

DÜŞÜNCEDE PARÇA-BÜTÜN İLİŞKİSİ 

  

  

 

 

Berkan KOÇAŞ 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

 

 

Ankara, 2024



 
 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 
 

 
 

TÜMELLERDEN YAPILARA: FELSEFİ VE SOSYOLOJİK DÜŞÜNCEDE PARÇA-BÜTÜN 

İLİŞKİSİ 

 

 

 

 

 

 

Berkan KOÇAŞ 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Sosyoloji Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2024 



 
 

 
 

KABUL VE ONAY 

Berkan KOÇAŞ tarafından hazırlanan “Tümellerden Yapılara: Felsefi ve Sosyolojik Düşüncede Parça-

Bütün İlişkisi” başlıklı bu çalışma, 06.06.2024 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda başarılı 

bulunarak jürimiz tarafından Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. 

 

Doç. Dr. Rahşan BALAMİR BEKTAŞ (Başkan) 

 

 

Dr. Öğr. Üyesi Halim ÇAVUŞOĞLU (Danışman) 

 

 

 Prof. Dr. Tuğça POYRAZ 

 

Bu tez çalışmasında Sayın Prof. Dr. Cemal GÜZEL Ortak Danışman olarak görev almıştır.  

 

Yukarıdaki imzaların adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. 

 

 

Prof.Dr. Uğur ÖMÜR GÖNÜLŞEN 

Enstitü Müdürü 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 
 

 
 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI 

Enstitü tarafından onaylanan lisansüstü tezimin tamamını veya herhangi bir kısmını, basılı (kağıt) ve 

elektronik formatta arşivleme ve aşağıda verilen koşullarla kullanıma açma iznini Hacettepe Üniversitesine 

verdiğimi bildiririm. Bu izinle Üniversiteye verilen kullanım hakları dışındaki tüm fikri mülkiyet haklarım 

bende kalacak, tezimin tamamının ya da bir bölümünün gelecekteki çalışmalarda (makale, kitap, lisans ve 

patent vb.) kullanım hakları bana ait olacaktır. 

Tezin kendi orijinal çalışmam olduğunu, başkalarının haklarını ihlal etmediğimi ve tezimin tek yetkili 

sahibi olduğumu beyan ve taahhüt ederim. Tezimde yer alan telif hakkı bulunan ve sahiplerinden yazılı izin 

alınarak kullanılması zorunlu metinleri yazılı izin alınarak kullandığımı ve istenildiğinde suretlerini 

Üniversiteye teslim etmeyi taahhüt ederim. 

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayınlanan “Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, 

Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” kapsamında tezim aşağıda belirtilen koşullar 

haricince YÖK Ulusal Tez Merkezi / H.Ü. Kütüphaneleri Açık Erişim Sisteminde erişime açılır. 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulu kararı ile tezimin erişime açılması mezuniyet tarihimden 

itibaren 2 yıl ertelenmiştir. (1) 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile tezimin erişime açılması 

mezuniyet tarihimden itibaren  ….. ay ertelenmiştir. (2) 

o Tezimle ilgili gizlilik kararı verilmiştir. (3) 

    ……/………/……  

                                                                                                                              

                                                                                                                                   Berkan KOÇAŞ 

 

1“Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge”  

(1) Madde 6. 1. Lisansüstü tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi durumunda, tez 

danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu iki yıl süre 

ile tezin erişime açılmasının ertelenmesine karar verebilir.   

 

(2) Madde 6. 2. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patent gibi yöntemlerle 

korunmamış ve internetten paylaşılması durumunda 3. şahıslara veya kurumlara haksız kazanç imkanı oluşturabilecek 

bilgi ve bulguları içeren tezler hakkında tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine 

enstitü veya fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile altı ayı aşmamak üzere tezin erişime açılması engellenebilir. 

 

 

(3) Madde 7. 1. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren, emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb. konulara 

ilişkin lisansüstü tezlerle ilgili gizlilik kararı, tezin yapıldığı kurum tarafından verilir *. Kurum ve kuruluşlarla yapılan 

işbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan lisansüstü tezlere ilişkin gizlilik kararı ise, ilgili kurum ve kuruluşun önerisi 

ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulu tarafından verilir. Gizlilik kararı verilen tezler 

Yükseköğretim Kuruluna bildirilir.  

Madde 7.2. Gizlilik kararı verilen tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından gizlilik kuralları çerçevesinde 

muhafaza edilir, gizlilik kararının kaldırılması halinde Tez Otomasyon Sistemine yüklenir.  
 

* Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu 

tarafından karar verilir. 

 

 



 
 

 
 

ETİK BEYAN 

Bu çalışmadaki bütün bilgi ve belgeleri akademik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi, görsel, 

işitsel ve yazılı tüm bilgi ve sonuçları bilimsel ahlak kurallarına uygun olarak sunduğumu, 

kullandığım verilerde herhangi bir tahrifat yapmadığımı, yararlandığım kaynaklara bilimsel 

normlara uygun olarak atıfta bulunduğumu, tezimin kaynak gösterilen durumlar dışında 

özgün olduğunu, Dr. Öğr. Üyesi Halim ÇAVUŞOĞLU danışmanlığında tarafımdan 

üretildiğini ve Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tez Yazım Yönergesine göre 

yazıldığını beyan ederim. 

 

Berkan KOÇAŞ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



iv 
 

 
 

ÖZET 

 

 

KOÇAŞ, Berkan. Tümellerden Yapılara: Felsefi ve Sosyolojik Düşüncede Parça-Bütün İlişkisi, 

Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2024. 

 

Bu çalışmada, en yalın biçimiyle aktif eyleyenlerle yapısal etkenler arasındaki çelişki olarak ifade 

edilebilecek olan yapı-eylem ikiliği, tümeller problemi çerçevesinde tartışılmaktadır. Her iki 

araştırma alanına yönelik kuramların analiz edilmesine dayanan bu çalışmada, yapı-eylem ikiliği 

ile tümeller problemi arasındaki benzerliğin gösterilmesi ve bu benzerlik temelinde toplumla 

birey arasındaki ilişkinin yeniden ele alınması amaçlanmıştır. Çalışmada, parça-bütün (tikel-

tümel) ilişkisinin ele alınış biçimine göre tümeller konusundaki realist ve nominalist geleneklerin 

sırasıyla yapı yönelimi ve eylem yönelimli sosyolojik teorilerle benzer olduğu ve toplumun bir 

tümel olarak bireylerden ayrı ve onlara dışsal bir varlık olduğu sonucuna varılmıştır. Toplumla 

birey ya da yapıyla eylem arasında gerçek bir ikiliğin var olduğu kabul edilmiş ve topluma birey 

karşısında ontolojik bir öncelik tanınmıştır. Bu doğrultuda, sosyolojik teorinin söz konusu ikiliğe 

dayanması gerektiği ileri sürülmüştür. 

 

Anahtar Sözcükler  

Yapı-Eylem İkiliği, Tümeller Problemi, Tümel, Tikel, Parça, Bütün 

 



v 
 

 
 

ABSTRACT 

 

 

KOÇAŞ, Berkan. From Universals to Structures: The Whole-Part Relationship in Philosophical 

and Sociological Thought, Master’s Thesis, Ankara, 2024. 

 

In this study, the duality of structure and agency, which can be expressed as a contradiction 

between active agents and structural factors in its simplest form, is discussed within the 

framework of the problem of universals. Based on the analysis of theories directed towards both 

research areas, this study aims to demonstrate the similarity between the duality of structure and 

agency and the problem of universals, and to reconsider the relationship between society and the 

individual on this basis. The study concluded that, based on the treatment of the part-whole 

(particular-universal) relationship, the realist and nominalist traditions regarding universals are 

similar to structure-oriented and action-oriented sociologicaltheories,respectively. And it has been 

concluded that society, as a universal entity, exists separately from individuals and is external to 

them. It has been acknowledged that there is a genuine duality between society and the individual 

or between structure and agency, and ontological priority has been given to the individual over 

society. In this regard, it has been argued that sociological theory should be based on this duality. 

 

Keywords 

 
Structure-Agency Duality, Problem of Universals, Universal, Particular, Part, Whole 

 

 

 

 

 

 

 

 



vi 
 

 
 

İÇİNDEKİLER 

 

KABUL VE ONAY ........................................................................................................... i 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI ................................... ii 

ETİK BEYAN  ................................................................................................................ iii 

ÖZET ............................................................................................................................... iv 

ABSTRACT ..................................................................................................................... v 

İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. vi 

GİRİŞ ............................................................................................................................... 1 

1. BÖLÜM : ARAŞTIRMAYA İLİŞKİN GENEL BİLGİLER ................................... 4 

1.1. ARAŞTIRMANIN KONUSU, AMACI VE ÖNEMİ ......................................... 4 

1.2. ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ ............................................................................ 5 

1.3. ARAŞTIRMANIN KAPSAMI VE SINIRLARI ................................................ 6 

2. BÖLÜM : TÜMELLER PROBLEMİ ....................................................................... 8 

2.1. REALİZM ........................................................................................................... 10 

2.1.1. Platoncu İçkin Realizm .................................................................................. 10 

2.1.2. Aristotelesçi İçkin Realizm ............................................................................ 13 

2.1.3. Armstrong’un Durumlar Teorisi .................................................................... 17 

2.1.4. Russell’ın Demet Teorisi ............................................................................... 20 

2.2. NOMİNALİZM .................................................................................................. 22 

2.2.1.Yüklem Nominalizmi ..................................................................................... 24 

2.2.2. Kavram Nominalizmi .................................................................................... 25 

2.2.3. Küme Nominalizmi........................................................................................ 26 

2.2.4. Benzerlik Nominalizmi .................................................................................. 29 

2.3. TROP TEORİSİ (NOMİNALİZMİ) ................................................................. 32 

2.3.1. Demet Teorisi ................................................................................................ 33 



vii 
 

 
 

2.3.2. Töz-İlinek Teorisi .......................................................................................... 38 

3. BÖLÜM : YAPI-EYLEM İKİLİĞİ ......................................................................... 41 

3.1. YAPI YÖNELİMLİ KURAMLAR ................................................................... 42 

3.1.1. Makro Düzey Yapı Yönelimli Kuramlar ....................................................... 43 

3.1.2. Mikro Düzey Yapı Yönelimli Kuramlar ........................................................ 59 

3.2. EYLEM YÖNELİMLİ KURAMLAR .............................................................. 64 

3.3. YAPI-EYLEM İKİLİĞİNİ AŞMAYA YÖNELİK İLİŞKİSEL    

KURAMLAR ............................................................................................................. 77 

4. BÖLÜM : YAPI-EYLEM İKİLİĞİNE FELSEFİ BİR BAKIŞ ............................ 86 

SONUÇ ......................................................................................................................... 102 

KAYNAKÇA  .............................................................................................................. 105 

EK 1. ORİJİNALLİK RAPORU ......……………………………………………… 114 

EK 2. ETİK KURUL MUAFİYET FORMU ............................................................116 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1 
 

 
 

GİRİŞ 

Toplumla birey arasındaki ilişki sorunu, insanlık tarihi kadar eskidir. Çünkü insanın 

bireysel varoluşu ile toplumsal var oluşu arasında sürekli bir gerilim yaşanmaktadır. Bu 

gerilimin kaynağı ise bireyle toplumun farklı varlıklar olmaları ve bu nedenle farklı 

gereksinimlerinin olmasıdır. Durkheim’ın çok yerinde bir şekilde belirttiği üzere, 

bütünün yararına olan parçanın yararına olmayabilir (2016, s. 175). Bir tarafta bireysel 

arzular varken diğer tarafta toplumun talepleri vardır ve bunlar sıklıkla birbirleriyle 

çelişkilidir. Dolayısıyla bireysellik ile toplumsallık arasında sürekli bir antagonizm 

bulunmaktadır. İnsanın bu iki var oluş biçimi arasındaki karşıtlık, uyuşmazlık ve çatışma 

yaratmaktadır. Toplumsal yaşamın mümkünlüğü de toplumun kendisini bireylere 

dayatmasına ve insanın bireysel var oluşunun belirli bir ölçüde yadsınmasına 

dayanmaktadır. Toplumda belirli bir dereceye kadar bir düzen hüküm sürüyorsa bunun 

nedeni, bireysel olanın kimi veçhelerinin toplumsal olan tarafından denetim altına alınmış 

olmasıdır. Bu doğrultuda her toplumda bireylerle grup arasındaki ilişkiyi düzenleyen 

kurallar oluşturulmuştur. Kurallar, bireyle toplum arasındaki ikiliğin yaratabileceği olası 

çatışmaların yıkıcı etkilerine karşı bir savunmadır. Ancak bireyin toplumla olan ilişkisi 

zorlama ve dayatma biçimindeki olmak zorunda değildir. Bireylerin toplumu 

içselleştirmeleri, onu kendilerinde taşımaları gerekmektedir. Toplumun sürekliliğinin 

sağlanabilmesi için toplumsal olan bireysel olanda örneklendirilmelidir. Bir başla deyişle 

bireyler arasında temeli toplum olan çeşitli ortaklıkların kuruması zorunludur. Bir şey 

diğer şeylerde ortak olarak bulunuyorsa onlar karşısında bir önceliğe sahip olmalıdır. 

Buna göre toplum birey karşısında ontolojik olarak üstün bir konumda bulunmaktadır. 

Bundan ötürü toplum-birey ikiliğindeki hiyerarşide üstün pozisyonda olan birey değil, 

toplumdur. 

İnsanın ikili yapısından kaynaklanan bireysel-toplumsal karşıtlığı pratik olduğu kadar 

teorik bir problemdir. Söz konusu karşıtlık, her zaman entelektüel faaliyetlerin bir nesnesi 

olmuştur. Bireysel olanla toplumsal olan arasındaki ilişki entelektüel faaliyetlerin bir 

nesnesi olarak Antik Çağ filozoflarından toplum filozoflarına ve nihayetinde sosyolojik 

teoriye uzanmıştır. Sosyolojinin bağımsız bir disiplin olarak kurumsallaşmasından beri 



2 
 

 
 

temel ilgilerinden biri bireyle toplum arasındaki ilişki sorunu olmuştur. Toplum-birey 

karşıtlığı ya da daha terminolojik bir ifadeyle yapı-eylem ikiliği, sürekli olarak sosyolojik 

teorinin merkezinde yer almıştır. Sosyoloji tarihi, toplumla birey arasındaki ilişkinin ele 

alınış biçimine göre yapı yönelimli kuramlar ve eylem yönelimli kuramlar olmak üzere 

iki ana yaklaşımı içermektedir. Bu iki yaklaşım ilk olarak sosyolojinin kuruluş döneminde 

özellikle Fransız sosyolojisi Alman sosyolojisi arasındaki karşıtlıkla şekillenmiştir. İki 

sosyoloji biçimi arasındaki karşıtlık klasik dönemden sonra yapısal işlevselcilik, genel 

sistem kuramı yapısal, çatışma kuramı gibi yaklaşımlarla; sembolik etkileşimcilik1, 

etnometodoloji, fenomonolojik sosyoloji, gibi yaklaşımlar arasındaki farklılıklarla 

sürdürülmüştür. Ana akım sosyolojiyle ilişkili olmakla birlikte kendine özgü ayrı bir 

tarihi bulunan Marksist düşüncede, Lukacs ve Gramsci gibi istisnalar olmasına rağmen 

Ortodoks Marksizm ve Althusser’in yapısalcı kuramında görüldüğü üzere yapı yönelimli 

anlayış baskındır. Sosyolojik teorideki yapı-eylem ikiliğini aşmak adına kimi düşünürler 

ilişkisel, bütünleştirici kuramlar geliştirmişlerdir. Bununla birlikte sosyoloji içerisinde 

yapı-eylem ikiliğinin tam anlamıyla aşılabildiği bir kuram bulunmamaktadır. İlişkisel 

kuramlardan her biri, yapı ya da eylem yönelimi yaklaşımlardan birine daha yakındır. 

Dolayısıyla her sosyolojik teorinin yapı ya da eylem yönelimli olduğu söylenebilir.  

Bu çalışma, sosyolojik teorinin merkezi ilgilerinden biri olan yapı-eylem ikiliğini felsefi 

bir temelden yeniden ele alma girişimidir. Felsefedeki tümeller tartışması ile yapı-eylem 

ikiliği arasında temel bir benzerlik bulunmaktadır. Benzerliğin kökenini teşkil den şey, 

parça-bütün ilişkisidir. Tümeller problemindeki farklı yaklaşımların tümel-tikel ilişkisini 

ele alış biçimleri sosyolojik teorideki yapı-eylem (toplum-birey) ilişkisinin ele alınış 

biçimleriyle benzeşmektedir. Tümeller tartışmasındaki iki ana yaklaşım olan nominalizm 

ve realizmin sosyolojik versiyonları bulunmaktadır. Tümelleri gerçek var olanlar olarak 

görmeyen nominalizm, toplumu bireylere ayrı ve dışsal bir gerçeklik olarak 

kavramsallaştırmayan eylem yönelimli teorilerle; tikellere ek olarak tümellerin gerçek 

varlığını onaylayan realizm ise toplumu bireylerden bağımsız bir gerçeklik olarak 

kavramsallaştıran yapı yönelimli teorilerle aynı doğrultudadır.  

 
1 Gündelik yaşam sosyolojisi ile eylem yönelimli sosyoloji anlayışı arasında zorunlu bir ilişki yoktur. Bir kuramcı 

gündelik yaşam üzerine çalışıp aynı zamanda yapısalcı yaklaşımı benimsemiş olabilir. 



3 
 

 
 

Tümeller problemi ile yapı-eylem ikiliği arasındaki benzerliğin göstermeyi ve bu 

benzerlik temelinde felsefi ve sosyolojik teoriler arasında ilişki kurup toplumla birey 

arasındaki ilişkiye dair yeni bir anlayış geliştirmeyi amaç edinen bu çalışma, üç ana 

bölümden oluşmaktadır. Birincisinde, tümeller problemine ilişkin farklı geleneklere ait 

yaklaşımlar sunulacaktır. Nominalizm, trop teorisi(nominalizmi) ve realizm olmak üzere 

tümeller problemini ele alan üç ayrı yaklaşım bulunmaktadır. İkincisinde, yapı-eylem 

ikiliğine ilişkin teorilere yer verilecektir. Bunlar; yapı yönelimli teoriler, eylem yönelimli 

teoriler ve yapıyla eylemi bütünleştirmeye yönelik ilişkisel teorilerdir. Üçüncüsünde ise 

tümeller problemi ile yapı-eylem ikiliği arasında çeşitli örnekler üzerinden bir ilişki 

kurulacak ve toplumla birey arasındaki ilişki yeniden ele alınacaktır. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



4 
 

 
 

1. BÖLÜM  

ARAŞTIRMAYA İLİŞKİN GENEL BİLGİLER 

Bu bölümde öncelikle araştırmanın konusu, amacı ve önemi sunulacaktır. Ardından 

araştırmanın amaçlarına ulaşılabilmesi için nasıl bir yöntem izlendiği aktarılacaktır. En 

son olarak ise araştırmanın kapsam ve sınırlarına yer verilecektir 

1.1. ARAŞTIRMANIN KONUSU, AMACI VE ÖNEMİ 

Bu çalışmanın konusunu, sosyolojik teorinin merkezi ilgilerinden biri olan yapı-eylem 

ikiliği ile en eski felsefi sorunlarından biri olan ve kökenleri Platon ve Aristoteles’e kadar 

uzanan tümeller problemi arasındaki ilişki ve bu ilişki temelinde toplumla birey 

arasındaki ilişkinin yeniden ele alınması oluşturmaktadır. Çalışmanın konusuna ilişkin 

felsefi ve sosyolojik literatüre bakıldığında her iki araştırma alanının da oldukça geniş ve 

derinlikli olduğu görülmektedir. Tümeller tartışması, tikel varlıkların dışında tümel 

varlıkların olup olmadığı ve farklı şeylerin nasıl aynı doğal kümenin üyeleri olarak 

görüldüğü gibi sorular çerçevesinde şekillenmektedir. Bu sorulara verilen cevaplara göre 

realizm (gerçekçilik) ve nominalizm (adcılık) olmak üzer iki ana gelenek bulunmaktadır. 

Sosyolojik teorideki yapı-eylem ikiliği tartışması ise, toplumun kavramsallaştırılma 

biçimine göre şekillenmektedir. Kimi kuramcılar sosyolojik çözümlenin merkezine 

toplumsal yapıyı koyarken, kimileri toplumsal eylemi koymaktadır. Bu durum sosyolojik 

teori içerisinde bir ikilik yaratmakta ve ikiliğin aşılması için ilişkisel kuramlar 

geliştirilmektedir. Ontolojik problemler olan tümeller tartışması ile yapı-eylem ikiliği 

arasındaki temel bağıntı, her ikisinde de parça-bütün ilişkisinin ele alınmasıdır. 

Bu çalışmada, yapı-eylem ikiliği ile tümeller problemi arasında bir benzerlik ilişkisinin 

bulunduğu şeklindeki kabulden hareket edilmektedir. Bu doğrultuda çalışmada iki ana 

amaç bulunmaktadır: Birincisi, kökene dair bir soruşturmayla yapı-eylem ikiliği ile 

tümeller problemi arasındaki benzerliğin gösterilmesidir. İkincisi ise tümeller 

tartışmasının sunmuş olduğu içgörülerle yapı-eylem ikiliğine ilişkin felsefi temelli yeni 



5 
 

 
 

bir anlayış geliştirmektir. Bu amacın gerçekleştirilmesi için Aristoteles ve Armstrong’un 

realizminden faydalanılacaktır. 

Sosyoloji içerisinde yapı-eylem ilişkisini ele alan oldukça fazla çalışma bulunmaktadır. 

Çünkü yapı-eylem ilişkisi sosyolojik teorinin merkezi ilgilerinden biridir. Bununla 

birlikte yapıyla eylem arasındaki ilişkininin tümeller tartışmasından hareketle incelendiği 

ve yeniden ele alındığı bir çalışmaya rastlanmamıştır. Realizm ve nominalizmin 

sosyolojik teori ile ilişkilendirildiği kimi çalışmalar bulunsa da bunların hiçbiri bu 

çalışmadaki gibi geniş ölçekli değildir ve hiçbirinde yapı-eylem ikiliğine ilişkin tümeller 

tartışması çerçevesinde yeni bir anlayış geliştirilmemiştir. Tezin asıl önemi de buradan 

kaynaklanmaktadır. Tezi önemli kılan bir başka husus, farklı bağlamlarla ilgili olmalarına 

rağmen tümeller tartışmasıyla toplumla birey arasındaki ilişki sorununun benzer 

problemler olduğunun ortaya konulmasıyla disiplinler arasındaki ayrımların çoğu zaman 

yapay bir karakterde olduğu şeklindeki düşüncenin gösterilmesine bir katkı yapılmış 

olmasıdır. 

1.2. ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ 

Bu çalışma, literatür incelemesine dayanan bir araştırmadır. Araştırma konusuyla ilgili 

felsefi ve sosyolojik literatüre dayanan bu çalışma, kavramsal ve kuramsal bir tartışma 

yürütmek üzerine tasarlanmıştır. Çalışma, ilgili konuda yeni kavramsallaştırmalara ulaşıp 

bilimsel bilgi birikimine katkı sağlamayı hedeflediği için temel (saf) bir araştırmadır. 

Araştırma aşağıdaki sorular üzerinden kurgulanmıştır: 

1) Tümeller problemi ile yapı-eylem ikiliği arasında bir benzerlik ilişkisi var 

mıdır? 

           2) Tümeller problemi ile yapı-eylem ikiliği arasındaki benzerlik temelinde 

toplumla birey arasındaki ilişki nasıl ele alınabilir? 

3) Yapıyla eylem ya da toplumla birey arasında gerçek bir ikilik bulunmakta 

mıdır? 



6 
 

 
 

4)Yapıyla eylem ya da toplumla birey arasında gerçek bir ikilik varsa bunun 

nedeni nedir? 

5) Belirli bir toplumsal-kültürel ortamdaki bireylerin eylemlerindeki benzerliğin 

nedeni nedir? 

6) Sosyolojik teorinin ikili yapısının -yapı yönelimli teoriler ile eylem yönelimli 

teoriler arasındaki karşıtlık-kaynağı nedir? 

7) Sosyolojik teorideki yapı-eylem ikiliği aşılabilir mi? 

8) Sosyolojik çözümlemenin merkezinde toplumsal yapı mı yoksa toplumsal 

eylem mi olmalıdır? 

Bu sorular çerçevesinde iki farklı araştırma alanı olan tümeller problemi ile yapı-eylem 

ikiliği arasında çeşitli örnekler üzerinden bağıntı kurulup toplumla birey arasında nasıl 

bir ilişkinin olduğu tartışılmıştır. 

 1.3. ARAŞTIRMANIN KAPSAMI VE SINIRLARI 

Bu araştırmada tümeller problemi ile yapı-eylem ikiliği arasındaki benzerliğin 

gösterilmesi ve bu benzerlik üzerinden yapı eylem ikiliğine dair yeni bir anlayış 

geliştirmek hedeflendiği için araştırma konusuyla ilgili felsefi ve sosyolojik literatür geniş 

ölçekli bir incelemeye tabi tutulmuştur. Bu doğrultuda araştırma konusundaki kuramsal 

çeşitliliği yansıtacak şekilde felsefi ve sosyolojik literatürdeki farklı yaklaşımlar 

incelenmiştir. Bununla birlikte hem tümeller tartışması hem de yapı-eylem ikiliğiyle ilgili 

bütün kuramlara yer verilmemiştir. Dolayısıyla, araştırma konusuyla ilişkili olmasına 

karşın araştırma kapsamı dışında bulunan çeşitli kuramlar bulunmaktadır. Bu durum, 

araştırma için bir sınırlılık teşkil etmektedir. Araştırma için bir diğer sınırlılık, ele alınan 

düşünürlerin kuramların geniş içeriğinin değil, yalnızca araştırma konusuyla ilgili 



7 
 

 
 

taraflarının ele alınmış olmasıdır. Ancak bu sınırlılıklar tezin kendisi için bir tehdit 

oluşturmamaktadır. Çünkü amaç ne felsefe tarihi ne de sosyoloji tarihi yapmaktır.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



8 
 

 
 

2. BÖLÜM 

TÜMELLER PROBLEMİ 

Tümeller problemi, felsefe tarihinin en eski tartışmalarından biridir. Tartışma, belirli bir 

özelliğin farklı nesneler tarafından nasıl taşınabildiği probleminden doğmuştur. Tümeller 

problemi temelde tikel varlıkların dışında tümel varlıkların olup olmadığına ilişkindir. 

Dolayısıyla kökensel olarak ontolojik bir problemdir. Özelliklerin ve ilişkilerin farklı 

nesnelerde içerilen ortak (tümel) şeyler olarak mı yoksa kendilerine sahip olan tikeller 

gibi tikel şeyler olarak mı görülmeleri gerektiği sorusuyla şekillenen tümeller 

probleminin çözümüne dair realizm, nominalizm ve trop teorisi olmak üzere üç yaklaşım 

bulunmaktadır. Realizm tümellerin nesnel varlığını kabul ederken nominalizmde var olan 

her şey tikel olarak görülür. Trop teorisi ise nominalizmde olduğu gibi tümellerin nesnel 

varlığını yadsır ancak özelliklerin ve ilişkilerin gerçek ama tikel var olanlar olduğunu 

kabul eder. 

Tümeller problemi felsefeye Platon ve Aristoteles’in çalışmalarıyla girmiştir. Söz konusu 

problem hem Platon hem de Aristoteles tarafından realist bir bakış açısıyla ele alınmıştır. 

Her iki düşünür de tümelleri çoklu örneklenebilen gerçek varlıklar olarak görmüştür. 

Bununla birlikte Platon’un realizmi tümellerin tikellerden bağımsız olarak var olduğunu 

ileri sürdüğü için aşkın, Aristoteles’in realizmi ise tümelleri tikellerin içinde 

konumlandırdığı için içkin bir yapıdadır.  

Tümeller problemi Antik Yunan felsefesinde ortaya çıkmış olmasına rağmen Orta Çağ 

felsefesi ile özdeşlemiştir. Bu durumun en önemli nedeni tümeller tartışmasının Hristiyan 

teolojisi çerçevesinde ele alınmasıdır. Orta çağ felsefesinde nominalizm ve realizm dinsel 

öğretilerle ilişkilenme biçimlerine göre değerlendirilmiştir. Hem nominalizmin hem de 

realizmin Hristiyan teolojisi ile uyumlu olan ve ondan ayrışan içerimleri bulunmaktadır. 

Örneğin, Hristiyan teolojisinin en önemli unsurlarından biri olan “Kutsal Üçleme İnancı” 

nominalizm tarafından açıklanamaz. Çünkü nominalizmde yalnızca bireylerin (tikeller) 

varlığı kabul edilir. Bu durumda Baba, Oğul ve Kutsal Ruh arasındaki gerçek ortaklık 

açıklanamaz ve onlar arasındaki tek ortaklık yalnızca “Tanrı” adına ortak olarak sahip 



9 
 

 
 

olmaları olur. Benzer şekilde “İlk Günah” konusunda yalnızca bireylerin (tikellerin) var 

olduğunun kabul edilmesi durumunda söz konusu günaha ortak olunamaz.  Realizmin 

tümeller konusundaki teolojik güçlüklerinden biri gerçek var olanların yalnızca tümeller 

olması ve dolayısıyla Tanrının tek tek olanları değil de türleri ve cinsleri bilmesi 

durumunda yaratıcının dünya ile eksik bir ilişki kuracak olmasıdır. Bir diğer güçlük ise 

var olanların tümel-tikel ilişkisine göre hiyerarşik bir biçimde sınıflandırılmasıyla 

tümellerin tikelleri, daha genel tümellerin diğer tümelleri kapsayıp içermesi nedeniyle en 

genel tümel olarak Tanrıya ulaşılması ve böylece Tanrının her şeyi yoktan var ettiği 

şeklindeki ilkenin olumsuzlanmasıdır. Bununla birlikte tümeller konusundaki realist 

öğreti, tikel var olanların dışında mutlak (tümel) var olanları kabul ettiği için Hristiyan 

teolojisi ile genel anlamda daha uyumludur (Cevizci, 2015, s. 180-182). 

Orta Çağ felsefesinde tümeller tartışmasına ilişkin tümellerin nesnelerden önce ve 

onlardan bağımsız bir gerçekliğe sahip olduğu savunusunda olan mutlak realizm, 

tümellerin nesnelerin içinde bulundukları görüşünde olan ılımlı realizm ve tümelleri 

nesnelerden sonra olan kavramlar olarak gören nominalizm olmak üzere üç farklı 

yaklaşım bulunmaktadır (Gökberk, 1993, s. 163).  

Tümeller problemi Antik Yunan felsefesinde ortaya çıkmasına ve Orta Çağ felsefesinin 

merkezinde yer almasına rağmen en gelişkin biçimine güncel görünümlerinde ulaşmıştır. 

Orta Çağ felsefesinin teolojik bağlarından kopan tümeller probleminin güncel 

görünümlerinde, özellikler ve ilişkiler ile nesneler arasındaki ilişkinin açıklanabilmesi 

için daha ve kapsamlı ve kullanışlı anlayışlar geliştirilmiştir. Bu durumun nedeni, nesne 

ve ilişki gerilemesi sorununun yalnızca güncel kuramlar tarafından çözülebilmiş 

olmasıdır. Tümeller probleminin çözümünde, aşırı ya da klasik nominalizmin özellikleri 

ve ilişkileri gerçek var olanlar olarak kabul etmemesinin yarattığı sorunlardan ötürü içkin 

(ılımlı) realizm ve trop teorisi (ılımlı nominalizm) öne çıkmıştır. İçkin realizm ile trop 

nominalizmi arasındaki karşıtlık, şeylerin özelliklerine ve şeyler arasında geçerli olan 

ilişkilere yüklenen ontolojik doğanın farklılaşmasından kaynaklanmaktadır. 

 



10 
 

 
 

 2.1. REALİZM 

Realizme göre tümeller zihinsel ve dilsel yapılardan bağımsız olarak var olurlar. 

Dolaysıyla, realizm hem tikelleri hem de tümelleri içeren bir ontoloji varsaymaktadır. 

Realizmde özellikler tümel olarak kabul edilir. Çünkü belirli tek bir özellik aynı anda 

farklı tikellerde görülebilir, bir başka deyişle farklı tikeller tek bir tümeli 

örnekleyebilirler. Özellikler gibi ilişkiler de belirli bir ilişki biçiminin farklı tikeller 

arasında geçerli olmasından ötürü tümel var olanlardır. Tümellerin nesnel varlığını kabul 

eden realist gelenek farklı biçimlerde sınıflandırılabilir. Bunlardan biri tümellerin 

konumlanış biçimine göre şekillenmektedir. Tümellerin tikelerden bağımsız bir biçimde 

var olduğu şeklindeki görüşü aşkın realizm ya da Platoncu realizmdir. Tümellerin 

tikellerin içinde olduğu ve onlardan bağımsız olarak var olamayacağı görüşü ise içkin 

realizmdir. İçkin realizm, aralarında belirgin farklılıklar olmalarına rağmen Aristoteles ve 

Armstrong tarafından savunulmuştur. Realizm için bir diğer sınıflama, nesne ile özellikler 

arasındaki ilişkiye bağlı olarak oluşmuştur.  Demet kuramına (Russell) göre tikeller 

özelliklerin bir bileşimidir. Töz-ilinek kuramına (Platon, Aristoteles, Armstrong) göre ise 

tikellerin özellikleri bulunur. Demet kuramında özelliklerin dışında bir nesne söz konusu 

değildir, töz-ilinek kuramında ise özelliklere ek olarak özelliklerin taşıyıcısı olan bir 

dayanak bulunmaktadır. a F’dir ifadesi, demet kuramında F tümelinin diğer tümellerle 

birlikte bir demet oluşturmasıyla açıklanırken, töz-ilinek kuramında a’nın F tümel 

özelliğine sahip olması ile açıklanır. 

 2.1.1. Platoncu İçkin Realizm 

Tümeller problemi, kimi erken dönem filozoflarında çeşitli göstergeleri olmasına rağmen 

felsefi bir sorgulama alanı olarak Platon’un çalışmalarıyla ortaya çıkmıştır. Bununla 

birlikte Platon “tümel” kavramını kullanmamakta, kendisinin tümeller problemine dair 

düşünceleri idealar kuramında içerilmektedir. Platon’un tümeller tartışmasının kökeninde 

çokluktaki teklik anlayışı yatmaktadır. Buna göre farklı şeylerde ortak, özdeş, benzer olan 

özellikler ya da ilişkiler bulunur. Bu özellik ya da ilişkilerin kaynağı olan şeyler 

tümellerdir. Tikellerden mantıksal ve zamansal olarak önce gelen tümeller daha 

gerçektirler. Tikel olan belirsiz, yanıltıcı olabilmesine rağmen tümel olan mutlak anlamda 



11 
 

 
 

gerçektir Dolayısıyla Platon’un felsefesinde asıl önemli olan tümellerin (idealar) 

anlaşılmasıdır. Platon, ideaların varlığını kabul etmesiyle tümeller tartışmasındaki realist 

geleneğin ilk temsilcisi olmuştur. Platon’un realizmi tümellerin tikellerden bağımsız 

olarak var olduğunu ileri sürmesi nedeniyle aşkın bir yapıdadır. Platon, Latincesi 

universalia ante res olan “şeylerden ayrı tümeller “görüşündedir. 

Platon, nesneler ile idealar bütün çalışmalarında görülebilecek olan ontolojik bir ayrım 

yapmıştır. Platon’un bu ayrıma gitmesinin nedenleri, tek bir yüklemin farklı nesnelere 

uygulanabilmesinden ötürü nesnelerden ayrı bir idealar dünyasının olması gerektiği ve 

nesneler dünyasındaki olağan şeylerin mükemmellikten uzak, eksik olmalarıdır. 

Platon’un ontolojik ayrımı aynı zamanda epistemolojik bir ayrımdır. Çünkü Platon’un 

felsefesinde ontolojik-epistemolojik bir süreklilik bulunur, epistemoloji ontolojiye 

bağlıdır. Buna göre varlığın özü (bilginin nesnesi) ile varlığın görüntüsü (sanının nesnesi) 

birbirinden farklıdır (Devlet, 477a-478e).  Platon’un gerçeklik ile görünüş arasındaki 

ilişkiyi merkeze alan idealar kuramına göre görülebilir ve bilinebilir olmak üzere iki ayrı 

dünya bulunur.  Şeylerin ilk örneklerini oluşturan idealar bilinebilir, nesneler ise ideaların 

imgeleri olarak görülebilir dünyada yer alırlar (Devlet, 509d-510a). Platon’un anlayışına 

göre doğrudan deneyime konu olan varlıkların dışında onlardan daha değerli ve gerçek 

varlıklar bulunmaktadır. Örneğin, çok sayıdaki tek tek güzel şey dışında kendinde güzel 

ve hiç değişmeyen güzel ideası bulunmaktadır (Devlet, 479a-e).  Güzellik konusunda 

benzer olan şeylerdeki benzerliğin kaynağı olan mutlak bir güzel ya da “kendinde güzel” 

bulunur.   Kendisinde olan özsel bir güzellik vardır ve diğer güzellikler ona eklenirler 

(Şölen, 210b-211b). Güzelin kendisi dışında bir güzellik varsa, bu ancak mutlak 

güzellikten pay alma ile olur (Phaidon, 100c). Benzer şekilde farklı erdem türlerinin 

erdem olmalarını sağlayan genel bir öz vardır (Menon, 72a). 

Platon’a göre her aşkın ideanın bir başka deyişle her kendinde şeyin yalnızca tek bir 

örneği vardır. Çünkü birden fazla örnek olması durumunda onları birleştiren başka bir 

şeye ihtiyaç duyulacaktır (Devlet, 597c). Platon, aşkın bir yapıda olan ideaları nesnelerin 

yer aldığı dünyadan farklı bir dünyada konumlandırdığı için örneklenmemiş tümellerin 

varlığını kabul etmiştir. Buna göre bir tümelin var olabilmesi için tikeller tarafından 



12 
 

 
 

örneklenmesine gerek yoktur. Örneğin F tümelinin varlığı için F tümeline sahip olan 

nesnelerin varlığı gerekli değildir. 

Platon’un idealar kuramı birtakım zorluklar içermektedir. Bu zorlukların birçoğu 

Platon’un kendisi tarafından da fark edilmiş ve Parmenides diyaloğunda dile getirilmiştir. 

Bu diyalog bir filozofun kendisine eleştiri yöneltmesi bakımından ilginçtir. Diyalogda 

Sokrates tarafından anlatılan idealar kuramına yöneltilen ilk eleştiri, bütün nesnelerin 

ideasının bulunup bulunmadığıyla ilgilidir. Soktarates, güzellik, adalet, iyilik gibi 

ideaların varlığını kabul ederken insan, ateş ve su gibi şeylerin ideasının var olup olmadığı 

konusunda belirsizlik içerisindedir. Ayrıca çamur, kıl gibi nesnelerin idealarının 

olmadığını düşünmektedir. İdealar kuramını anlatmayı sürdüren Soktrates, benzer 

şeylerin benzerlikten, adil nesnelerin adaletten, büyük nesnelerin büyüklükten pay 

aldıklarını ifade etmekte ve idealar ile diğer nesneler arasındaki pay alma ilişkisini 

genelleştirmektedir. Parmenides bu bağlamda Sokrates’e şu eleştirileri yöneltir: 1) Nesne, 

ideanın tümünü mü yoksa bir kısmını mı paylaşır? Her iki görüşe de itiraz edilebilir. 

Nesne ideanın tümünü paylaşıyor ise bir nesne aynı anda iki değişik yerdedir. Bir kısmını 

paylaşıyor ise idea bölünebilir demektir.  Örneğin küçüklüğün bir parçasına sahip olan 

nesne küçüklüğün kendisinden daha küçük olacak ve dolayısıyla mantıksız bir durum 

ortaya çıkacaktır. 2) Bir nesne bir ideayı paylaştığına göre idea ile nesne arasında 

benzerlik vardır.  Bu durumda tikellerle köken ideayı kapsayan bir başka idea gerekecek 

ve bu durum sonsuza kadar gidecektir. Böylece tek bir idea değil, sonsuz sayıda idea 

olacaktır (Bu, Aristoteles’in üçüncü kişi kanıtıyla aynıdır). 3) Bir önceki eleştiride ileri 

sürülen nedenlerden ötürü idealar kendilerini paylaşan tikellere benzemezler.4) İdealar 

var olsa dahi insan bilgisi mutlak olmayacağından bilinemeyecektir. 5) Tikel tümeli 

paylaşamayacağı için ideaların yaratıcısı olan Tanrı insanları bilemeyecek ve dolayısıyla 

yönetemeyecektir (Parmenides, 130c-135a). 

Platon’un aşkın realizmi Orta Çağ felsefesinde Saint Augustinus ve Aziz Anselmus 

tarafından sürdürülmüştür. Katı bir realist olan Augustinus’a göre insan zihninden 

bağımsız olarak var olan tümeller, duyusal varlıklardan mantıksal ve zamansal olarak 

önce gelirler (Cevizci, 2015, s. 197-198). Tümellerle duyusal varlıklar arasında Platon’un 

öğretisinde olduğu gibi gerçek-yansıma ilişkisi bulunur. Benzer bir biçimde nominalist 



13 
 

 
 

öğretiyi şiddetle eleştiren ve tümellere mutlak realist bir perspektiften yaklaşan Aziz 

Anselmus’a göre tümeller zihinden bağımsız ve gerçektirler (Cevizci, 2015, s. 322). 

Platoncu aşkın realizm için iki önemli eleştiri, örneklenmeyen tümellerin varlığının kabul 

edilmesi ve ilişki gerilemesidir. Örneklenmeyen tümellerin var olduğunu reddetmek için 

temel neden, uzam-zaman dünyasının varlığının verili olmasına rağmen ayrı bir tümeller 

alanının yalnızca bir hipotez olmasıdır (Armstrong, 2017, s. 120). Buna ek olarak 

tümellerin varlığının belirlenebilmesi için tümellerin uzam-zaman içerisinde olması 

gerekmektedir. 

Platon’un realizmde nesne kısır döngüsü görülmemesine rağmen ilişki kısır döngüsü 

görülmektedir. Nesne kısır döngüsünün görülmemesinin nedeni, her bir ideanın (tümelin) 

tek bir örneğinin olmasıdır. Dolayısıyla nesne ile ideayı birleştiren başka bir nesnenin 

varlığına ihtiyaç yoktur. İlişki gerilemesi tikellerin idealarla olan ilişkisinden 

kaynaklanmaktadır. Platon’un aşkın realizminde a, ancak ve ancak aşkın tümel veya F 

ideası ile uygun bir ilişkiye sahipse F özelliğine sahiptir (Armstrong, 1978a, s. 64). 

Tikeller idealardan pay alırlar ve bu pay alma ilişkisi sonsuz sayıda örneği olan bir türdür 

(Armstrong, 1978a, s. 70.) Örneğin iki farklı tümel, iki farklı tikel ve her bir tikelin bu iki 

farklı tümelin birinden pay aldığı varsayıldığında, pay alma ilişkisinin (tümelinin) iki ayrı 

örneği oluşmaktadır. Bu iki örnek ile pay alma ilişkisi arasında yeni bir ilişki 

oluşmaktadır. İki örnekte de pay alma ilişkisinden pay alınmaktadır. Bu nedenle yeni bir 

pay alma ilişkisi oluşmakta ve bu durum sonsuza kadar gitmektedir. 

 2.1.2. Aristotelesçi İçkin Realizm 

Antik dönemde tümeller tartışmasındaki realist geleneğin bir başka temsilcisi 

Aristoteles’tir. Ancak Aristoteles’in realizmi Platon’unkinden farklıdır. Farklılığı yaratan 

unsur, Aristoteles’in tümellerin tikellerden bağımsız olmadığını ileri sürmesidir. 

Aristoteles’in ılımlı realizminde tümeller tikellere içkindir. Aristoteles, tümelleri 

tikellerde içerilen şeyler olarak görmesi nedeniyle “universalia in rebus” (şeylerdeki 

tümeller) görüşündedir. Aristoteles türleri, özellikleri ve ilişkileri tümel var olanlar olarak 



14 
 

 
 

görmüştür. Aristoteles, tümeller konusunda realist olmasına rağmen kategoriler 

öğretisinin dilsel içerimleri nedeniyle nominalizmle de ilişkilendirilmiştir. 

Aristoteles tümeller tartışmasını doğrudan ele almamasına rağmen ilgili tartışmaya içkin 

soru(n)lara çözümler sunmuştur. Aristoteles’in (Kategoriler, 1b) tümeller tartışmasına 

ilişkin görüşleri yaptığı şu sınıflamada temellenmektedir: Kimi şeyler bir taşıyıcı için 

söylenmesine rağmen hiçbir taşıyıcıda bulunmaz. Bu tür şeyler, örneğin insan, tümel olan 

ikincil tözlerdir. Kimi şeyler bir taşıyıcı içinde (içinde bulunduğu nesneden ayrı olarak 

var olamayan) bulunur ama hiçbir taşıyıcı için söylenmez. Bu tür şeyler, örneğin belirli 

bir grammer bilgisi, töz olmayan tikellerdir. Kimi şeyler hem bir taşıyıcı içinde bulunur 

hem de bir taşıyıcı için söylenir. Bu tür şeyler, örneğin beyaz, töz olmayan tümellerdir. 

Kimi şeyler ise ne bir taşıyıcı içindedir ne de bir taşıyıcı için söylenir: Bu tür şeyler, 

örneğin belirli bir insan ya da at, birincil töz olan tikellerdir.  

Aristoteles’in kategori öğretisine göre yalnızca (birincil) “töz” gerçek anlamıyla varlıktır. 

İlk olarak ve asıl anlamıyla varlık, ne bir taşıyıcı için söylenen ne de bir taşıyıcı içinde 

olandır. Belirli, tikel var olanlar birincil varlıklardır. Türler ve cinsler ise ikincil 

varlıklardır. İlk varlıklar, bütün diğer nesneler için taşıyıcı olmaları, diğer nesnelerin 

onlara yüklenmeleri ya da onların içinde olmaları nedeniyle asıl varlık adını alırlar. İlk 

varlıkların öteki nesnelerle ilişkisi türün cinsle olan ilişkisi gibidir (Kategoriler, 2b/48). 

Aristoteles’in birincil varlık ya da töz olarak adlandırdığı şeyler diğer şeylere 

yüklenemeyen (ilineksel olarak yüklenmenin dışında) duyulur nesnelerdir (Birincil 

Çözümlemeler, 43a-66b).  

Varlığın çeşitli anlamlara geldiğine ifade eden Aristoteles’e göre asıl olarak var olan bir 

şeyin tözünü (bir şeyi o şey yapan şey) ifade eden şeydir. Diğer kategoriler herhangi bir 

var olana yüklendiklerinden ötürü bağımsız olarak var olamamasına rağmen töz 

kategorisi bağımsız olarak var olur (Metafizik, 1028a). Töz, bir öznenin yüklemi olmayan 

diğer şeylerin kendisinin yüklemi olduğu şeydir (Metafizik, 1029a).  

Aristoteles’ göre bir nesne çoğulluğa yüklenip yüklenememesine göre tümel ya da tikel 

olur. Çoğulluğa yüklenebilen nesne tümel, çoğulluğa yüklenemeyen nesne ise tikeldir. 



15 
 

 
 

Aristoteles’in örneğiyle “insan tümellerden, Kallias tikellerdendir” (Yorum Üzerine, 

18a). Tümel bir öğe töz olamaz. Çünkü töz bireysel olana aittir ama tümel çok sayıda şeye 

aittir. Birden fazla varlığa ait olan şeye tümel denir (Metafizik, 1038b) Ortak 

yüklemlerden hiçbiri bireysel varlık (töz) anlamına gelmez, sadece şeylerin niteliği 

olurlar. Aristoteles’ e göre ortak yüklemlerin töz olması durumunda üçüncü kişi sorunu 

ortaya çıkar (Metafizik, 1039a). 

Aristoteles, Platondan farklı olarak tikellere içkin olduklarını düşündüğü için tümellerin 

örneklenmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Buna göre a F’dir ifadesinin doğru olabilmesi 

için F tümelinin var olması gerekmektedir. Aristoteles, Platon’un gerçek varlık olarak 

gördüğü ideanın nesneden bağımsız olduğu ve nesnenin ideadan pay aldığı şeklindeki 

görüşünü eleştirmiştir. Aristoteles’in idealar kuramına yönelttiği eleştirilerden birçoğu 

Platon’un Parmenides’inde dile getirilmiştir ve en önemlisi üçüncü kişi kanıtıdır. Buna 

göre örneğin eğer kişi düşünsel kişiye benzediği için kişiyse düşünsel kişi ile tikel kişiyi 

kapsayacak daha düşünsel bir kişi olmalıdır. Aristoteles’in anlayışına göre ideaları 

savunanlar, bireysel ve duyusal tözlerden ayrı olan tözlerin doğalarını 

açıklayamamaktadırlar. “Kendinde şey”, “duyusal şey” ile aynıdır. Farklılık, sadece 

fazladan “kendinde” kelimesinin eklenmesidir (Metafizik, 1041a).  

Aristoteles’in içkin realizminin Orta Çağ felsefesindeki en önemli temsilcileri Petrus 

Abelardus ve Thomas Aquininas’tır. Abelardus’u kategorik olarak ılımlı realist yaklaşım 

içerisinde konumlandırmak uygun olmasına rağmen öğretisi nominalizmle ilişkili fikirler 

de içermektedir. Petrus Abelardus tümeller problemini ontolojik düzlemden mantıksal-

epistemolojik bir düzleme taşımıştır. Abelardus tartışmasının merkezine gerçeklik ile 

görünüş arasındaki ilişkiyi koymuştur. Abelardus’a göre genel kavramlara karşılık gelen 

tümeller gerçek olmamasına rağmen genel kavramların var olduğu açıktır. İnsan gibi bir 

sözcük genel iken belirli bir insanı işaret eden bir sözcük ise özeldir. Genel sözcük ya da 

kavramların gösterdiği somut, ayrı bir gerçekliğin olmaması Abelardus’a göre 

nominalizmin ortaya çıkışının gerekçesidir. Tümeller olarak genel sözcüklerin bir 

gerçekliğinin olmaması onların anlamsız olduğu anlamına gelmez. Abelardus tümeller 

probleminin insanın soyutlama yapabilme yetisi temelinde çözmeye çalışmıştır. Buna 

göre benzer yapıda olan çeşitli varlıkları varlığı insanın soyutlama yaparak anlamlı genel 



16 
 

 
 

kavramlara ulaşmasını sağlar. İnsan tikeller arasında benzerlik ilişkisi kurarak tümel 

kavramlara ulaşır. Abelardus’a göre tümeller ne realistlerin savunduğu gibi zihinden 

bağımsızdırlar ne de nominalistlerin savunduğu gibi anlam içermeyen adlandırmalardır. 

Tümeller kendileri gerçek olmamalarına rağmen gerçeklikten temellenen nesnel, anlamlı 

ve genel kavramlardır (Cevizci, 2015, s. 325-326). 

Aquinas Thomas daha önce Aristoteles tarafından yapılmış olan etkin akıl-edilgen akıl 2 

ayrımıyla tümeller problemini ele almıştır. Bu ayrımı duyusal bilgiden akılsal bilgiye 

geçişi açıklamak için kullanmıştır. Aquinas Thomas, ılımlı bir realist olarak tümellerin 

duyusal nesnelerden ayrı bağımsız bir varlığa sahip olmadığını tikellerde içerildiğini 

düşünmüştür. Buna göre tek tek nesnelerin dışında tümel formlar bulunmamaktadır. 

Aquinas Thomas’a göre bireysel var olanlar arasındaki benzerlikler tümellerin nesnel 

temelini oluşturmakta ve tümellerin bireysel var olanlara yüklenebilmesine olanak 

sağlamaktadır. Thomas zihindeki tümel kavramların oluşumunun edilgen akıl ile 

gerçekleştirilemeyeceğini düşünmektedir. Etken akıl duyusal olarak algılanan 

nesnelerdeki imge ya da sureti aydınlatarak örtük bir şekilde bulunan formu/tümeli açığa 

çıkartır. Etken akıl imgedeki bireysel unsurları bir tarafa koyarak ondan genel özü 

soyutlar ve edilgen akla aktarır (Cevizci, 2015, s. 349-350). 

Aristotelesçi içkin realizm, tümelleri tikellerden ayrı olarak konumlandırmadığı için aşkın 

realizmden daha kullanışlı bir yaklaşımdır. Bununla birlikte içkin realizmde de aşkın 

realizmde olduğu gibi ilişki gerilemesi görülür. Loux’a göre (2006, s. 34) içkin realizmde 

a tikeli ile F tümeli arasında bir örnekleme ilişkisi bulunmaktadır. Bir tikel ile tümel 

arasındaki örneklenme ilişkisinin (örneklenme 1) kendisi örneklenme ilişkisini 

(örneklenme 2) örneklendirmektedir ve bu örneklenme ilişkileri daha yüksek dereceli bir 

örneklenme ilişkisini (örneklenme 3) örneklendirmektedir. Örneklenme ilişkileri böylece 

sürekli daha yüksek dereceli ilişkilerin ortaya çıkmasına neden olmakta ve bu durum 

 
2 Etken akıl edilgen akıl üzerinde etkide bulunur. Edilgen akıl bir şeyse etken akıl o şeyi meydana getiren şey gibidir. 

Tıpkı ışığın bir anlamda potansiyel olan rengi yetkinliğe geçirmesi gibi etken akıl da bilgi konusunda potansiyel 

olandan yetkin olana geçişi sağlar. Etken akıl edilgen aklın potansiyelden yetkinliğe geçişini sağlar. (Aristoteles, Ruh 

Üzerine, 430a10). 



17 
 

 
 

sonsuza giden kısır bir döngü yapmaktadır. Gerilemelerden kaçınmak için ilişkisel 

olmayan bir içkin realizme ihtiyaç duyulmaktadır (Armstrong, 1978a, s. 107). 

2.1.3. Armstrong’un Durumlar Teorisi 

Armstrong’un durumlar (state of affairs) teorisi kökensel olarak Aristotelesçi içkin 

realizme bağlıdır. Armstrong’a göre tümeller olarak görülmesi gereken özellikler ve 

ilişkiler, nesnelerden ayrı bir dünyada konumlanmazlar. Tümel bir özellik bir tikelde 

olmak zorundadır. Aynı şekilde tümel bir ilişkinin tikeller arasında görülen bir ilişki 

olması zorunludur. Dolayısıyla tümellerin tikellerde örneklenmeleri gerekir.  

Armstrong’un içkin realizminde göre a F’dir ifadesi ancak ve ancak F tümeli varsa 

doğrudur. 

Realist geleneksel düşünceye karşıt olarak Armstrong, yüklemler ile tümeller arasında 

zorunlu bir bağ olmadığı düşüncesindedir. Özellik ve ilişkilerin herhangi bir tümeli 

göstermemesi olanaklıdır (Armstrong, 1978b s. 7). Herhangi bir yüklem anlamlı 

olabilmesine ve farklı nesnelere uygulanabilmesine rağmen ilgili yükleme karşılık gelen 

bir tümel var olmayabilir. Dolayısıyla semantik inceleme tümellerin varlığının 

gösterilmesi için yeterli değildir. Armstrong bir tümelin varlığının a priori olarak 

bilinemeyeceğini düşünmekte ve kendi pozisyonunu a posteriori gerçekçilik olarak ifade 

etmektedir. Buna göre tümeller en iyi biçimde bilimsel etkinlik (temelde fizik) yoluyla 

belirlenebilir (Armstrong, 2017, s. 128-131). 

Armstrong’a göre nesnelerin nedensel bir etkide bulunmaların nedeni, tümel olan 

özelliklere sahip olmalarıdır. Nedensel bir gücün varlığı için bir şeyin özelliği olmak 

gerekmektedir (Armstrong, 1978b, s. 11).  Armstrong tümeller ile nedensellik arasında 

kurduğu ilişkiden ötürü ayrık ve negatif tümelleri reddetmiştir. Ayrık özellik tümeller 

arasındaki ayrımı ifade etmektedir. Bir nesnede olup bir başkada nesnede olmama 

anlamındaki ayrık özellik, gerçek bir özelliğin farklı tikellerde örneklenmesi gerektiği 

için tümel değildir. Nedensel etki yaratan şey tümel özellik olduğu için ayrık bir özellik 

nedensel etkide bulunamaz. Benzer bir durum negatif tümeller için de geçerlidir. 

Armstrong bir özelliğe sahip olmamanın kendisinin bir özellik olmadığını düşünmektedir. 



18 
 

 
 

Bir özelliğe sahip olmama durumunda herhangi bir tümel örneklenemez ve bir özellikten 

yoksun olma nedensel bir etki üretemez. (Armstrong, 2017, s. 125-127). 

Armstrong tümeller probleminin çözümü için durumlar ontolojisini öne sürmüştür. 

Armstrong (1978a, s. 80) durumu bir “tikelin belirli bir özelliğe sahip olması” veya “iki 

ve daha fazla tikelin belirli bir ilişki içinde olması” şeklinde tanımlamıştır. Armstrong’un 

kuramında tikeller özellikleri, tikeller arası ilişkiler ise n’li ilişkileri örneklerler. Bu 

durumda bir durumun tikel, tümel ve örnekleme olmak üzere üç oluşturucusu 

bulunmaktadır. Armstrong’a göre durumların varlığının varsayılması zorunludur. 

Örneğin, a’nın F olması gibi bir durum, a tikelinin ve F tümelinin varlığını gerektirir. 

Ancak a ve F ayrı ayrı var olabilir ve a’nın F olması durumu gerçekleşmeyebilir. F tümeli 

a nesnesinde değil de başka bir nesnede örneklenmiş olabilir. Dolayısıyla a’nın, 

örneklenmenin ve F’nin varlığı a’nın F olması için yeterli değildir. Bunlara ek olarak bir 

durum var olmalıdır (Armstrong, 2017, s. 132).  Armstrong’ a göre (1978a s. 113) 

“Tümeller tikeller olmadan hiçbir şeydir” ve “Tikeller tümeller olmadan hiçbir şeydir.” 

Tikeller ve tümeller yalnızca durumlar içerisinde var olabilirler. Tümeller için 

örneklenme ilkesinin kabul edilmesi gibi tikeller için de bir tikelin bir durum dışında bir 

özellik ya da ilişki ile örtülü olmasının olanaksızlığını ifade eden çıplak tikellerin reddi 

ilkesi kabul edilmelidir. Çıplak tikellerin reddedilmesi ilkesi, bir nesnenin bir özelliğe 

sahip olmasının o özellikle özdeş olduğu anlamına gelmediği için nesnenin özelliklerden 

yoksun çıplak bir tikel gibi göründüğü (özellik Platon’un idealarında olduğu gibi 

nesnenin dışında kalmaktadır) eleştirisiyle karşılaşmaktadır. Armstrong bu eleştiriye ince 

tikel ile kalın tikel arasındaki ayrımla karşılık vermektedir. Özelliklerden arınmış olan 

ince tikel, özelliklerle özdeş olmamasına rağmen onları örneklemektedir. Bu nedenle 

çıplak değildir. Kalın tikel ise örneklenmeye ek olarak özellikleri de içerdiği için ince 

tikeli kapsar ve bir durum oluşturur. Tikel bir yönüyle özelliksizdir ancak örneklenme 

yoluyla özelliklere sahip olduğu için çıplak olmaktan kurtulmaktadır (Armstrong, 2017, 

s. 139-140). Görüldüğü üzere Armstrong, tikeller ile tümellerin birbirlerine 

indirgenemeyeceği, tikelin zorunlu olarak tümel özelliklere sahip olduğu ve aynı şekilde 

tümel bir özelliğin zorunlu olarak tikel bir nesnede yer almasının gerektiği şeklinde 

ontolojik bir anlayış sunmuştur. Armstrong’un tikel olan ile tümel olanın birlikteliği 

düşüncesi Aristoteles’in içkin realizmi ile aynı doğrultudadır. Örneklenmeyen herhangi 



19 
 

 
 

bir tümel varlık yoktur, bir tümelin en azından bir tikel tarafından örneklenmesi 

gerekmektedir. 

Armstrong tümelleri “şeylerin tarzları” ve şeylerin birbirlerine” duruş tarzları olarak 

düşünmüştür. “Özellikler şeylerin oldukları tarzdır. Bir elektronun kütle ya da yükü 

elektronun olduğu bir tarzıdır…İlişkiler şeylerin birbirlerine olan duruş tarzlarıdır “(2017, 

s. 142). Armstrong’un tümelleri tarzlar olarak ele alması, örneklenmeyen tümellerin 

varlığını reddetmesiyle bağlantılıdır. Çünkü şeylerin olma tarzlarının şeylerden bağımsız 

olarak var olması ve şeylerin birbirlerine göre duruş tarzları olarak ilişkilerin ilişki 

içindeki şeylerden bağımsız olarak var olması akla yatkın değildir. Dolayısıyla tümellerin 

örneklenmeleri gerekir. Özellik ve ilişkilerin örneklenmeyebileceği düşüncesi, onların 

tarzlar değil de şeyler olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır (Armstrong, 2017, s. 

142) 

İlişki gerilemesi, tümeller problemini çözme girişimlerinin pek çok biçimi için olduğu 

gibi realizm içinde oldukça önemli bir zorluktur. Hem Platoncu aşkın realizmde hem de 

Aristotelesçi içkin realizmde örneklenme kaynaklı ilişki gerilemesi görülmektedir. 

Armstrong’un durumlar kuramında bir nesnenin bir tümeli örneklemesi, örnekleme 

tipinin bir örneğidir. Durumlar örneklenme tipini örnekler ve her seferinde yeni bir 

örneklenmenin örneklenmesi ortaya çıkar. Bu durumda sonsuza giden bir kısır döngü 

oluşur. Armstrong gerilemeyi durdurmak için örneklenmenin dışsal bir bağ olmadığı, 

durumlara içkin olduğu şeklinde bir anlayış geliştirmiştir. Tikel, tümel, örnekleme ve 

örneklemenin örneklenmesi dünya için fazladan bir durum değildir. Örnekleme bağı 

tikellerle tümelleri bir araya getirmekten fazlasını içermez (Armstrong, 2017, s. 154-155). 

Armstrong’a göre bir durum ile onun bileşenleri arasında parça-bütün ilişkisel olmayan 

bir bağıntı bulunmaktadır. Durumlar, bir aradalığın parça-bütün ilişkisel olmayan bir 

formudur. Durumlar, tamamen aynı bileşenlerle farklı durumların oluşmasına olanak 

tanımaktadır (Armstrong, 1997, s. 118). Armstrong’a göre aynı bileşenlerin farklı 

durumlar oluşturabilme olasılığı ve bileşenlerin varlığının zorunlu olarak durumların 

varlığına yol açmaması, durumların parça-bütün ilişkisel olmadığını göstermektedir. 

 



20 
 

 
 

Armstrong’a göre durumların tipleri olarak tümeller, tikeller gibi soyutlama yoluyla elde 

edilirler. “Tümel, içi boşaltılmış bir durumdur; o, durumların içerdiği belirli tikeller 

düşüncede soyutlandıktan sonra, durumda kalan her şeydir. Dolayısıyla bir durum tipidir, 

bu tümeli içeren tüm durumların ortak bileşenidir” (1997, s. 28-29). Bir tümel, bir 

durumun bir tipi olmasına rağmen kendisi bir durum değildir. Çünkü bir tümel bir 

durumun yalnızca bileşenidir (1997, s. 28). Armstrong, durumların türleri ve bileşenleri 

olan tümellerin temel varlıklar (tözler) olmadığını düşünmektedir. Temel varlıklar olarak 

tikelleri görmektedir. Bunun nedeni tikellerin ve tümellerin belirli bir birliğinin tümel 

değil, tikel bir sonuç vermesidir (1978a, s. 140). 

Armstrong’a göre (2017, s. 47) birinci basamak özellikler ve ilişkilerin yanı sıra daha 

yüksek basamaklı özellikler ve ilişkilerin olması gereklidir. Daha yüksek basamaklı 

özellik, özelliğin özelliği anlamına gelmektedir. Daha yüksek basamaklı ilişki ise bir 

ilişkinin daha genel bir ilişkinin alt kümesi olarak ifade edilebildiği durumda ortaya çıkar. 

Armstrong, aynı zamanda daha düşük basamaklı durumlardan oluşan daha yüksek 

basamaklı durumların olabileceğini kabul etmektedir (1997a, s. 196). Armstrong, daha 

yüksek basamaklı ilişkiler olarak tümeller arasındaki ilişkilere doğa yasalarının 

açıklanması için ihtiyaç duyulduğu görüşündedir. Benzer şekilde daha yüksek basamaklı 

özellikler, doğa yasalarının çözümlenebilmesi için kullanılabilir (2017, s. 47). Armstrong 

doğa yasalarını durumlar arasındaki nedensel ilişkiler olarak görmüştür. (1997, s. 228.) 

Görüldüğü üzere Armstrong için dünya tikeller, özellikler ve ilişkileri içeren bir durumlar 

dünyasından daha fazlası değildir (1997, s. 43).  

2.1.4. Russell’ın Demet Teorisi 

Russell, tümellerin insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu düşünmektedir. 

Russell, bu düşünceyi şu şekilde örneklendirmiştir: 

Edinburg Londra’nın kuzeyindedir gibi bir önermeyi ele alalım. Burada iki yer 

arasında bir bağıntı var ve bu bağıntının, bizim onu bilmemizden bağımsız olarak 

var olduğu görülüyor… Hiçbir insansal varlık kuzey ya da güney diye bir şey 

bilmese, giderek evrende hiçbir zihin olmasa da Edinburg’un bulunduğu yeryüzü 

bölümü Londra’nın bulunduğu bölümün kuzeyinde bulunurdu (1994, s. 80-81). 



21 
 

 
 

Russell’a göre bir özellik aynı anda farklı nesneler tarafından ortak olarak taşınabilir. 

Nesneler tümel özelliklere sahip tikellerdirler. Russell, bir nesne ile özellikleri arasındaki 

ilişkilerin açıklanmasında kariyerinin erken dönemlerinde töz-ilinek görüşünü 

savunmasına rağmen sonrasında demetlenme görüşünü savunmuştur. Bir realist olarak 

tikellerin tümellerin demeti olduğunu ileri sürmüştür. Buna göre belirli bir tikel bir dizi 

tümelin bileşiminden oluşur. Tikellerin tümeller demeti kuramında tikelleri farklılaştıran 

şey, en azından bir tane farklı tümelin içerilmesidir. Dolayısıyla iki nesne tamamen aynı 

özelliklere sahip olamaz. Çünkü bu durumda tikeller arasında herhangi bir farklılık 

görülmez. Russell’ın kuramında özelliklerin tümel olması gibi ilişkiler de tümel olarak 

görülür. Örneğin önceleme ilişkisi, bu ilişkiye sahip tikel çitlerinin tümü için aynı biçimde 

geçerlidir. Ortak bir ilişki tümeli, eş zamanlı olarak farklı tikelleri ilişkilendirir. 

Russell tikelleri oluşturan tümeller demetinin yapılandırılmasını, çözümlenebilir olmayan 

ve kökensel olan birliktelik (compresence) ilişkisi üzerinden açıklamıştır. İki şey eş 

zamanlı olarak var oluyorsa bu iki şey birliktedir. (Russell, 2009, s. 312). Birliktelik 

ilişkisi, aynı nesneye ait farklı özellikler arasındaki ilişkidir. Farklı özelliklerin tek bir 

nesnede birlikte olması, birliktelik ilişkisi yoluyla mümkün hale gelmektedir. Russell 

birliktelik ilişkisine ek olarak birliktelik bileşiği ve tam birliktelik bileşiği3 kavramlarını 

tanımlamıştır. Birliktelik bileşiği, farklı tümel özelliklerinin her birinin bir diğerine 

birliktelik ilişkisi ile bağlandığı bir bileşiktir. Tam birliktelik bileşiği ise başka herhangi 

bir tümelin eklenemediği bileşiktir (Russell, 1948, s. 313). Russell’a göre bir tikel, bir 

tam birliktelik bileşiğidir.  

Russell’ın tümel demetlerinin yapılandırılmasına konusunda geliştirdiği birliktelik ilişkisi 

kavramı, tikeller olmayan TBB’lerin ve TBB olmayan tikellerin varlığının olası olması 

nedeniyle yetersizdir. Örneğin üç farklı nesnenin, (a, b), (b, c) ve (a, c) şeklindeki üç 

birliktelik ilişkisinden yalnızca birine sahip olduğu varsayımına ek olarak hiçbir nesnenin 

a, b ve c olmadığı varsayıldığında, (a, b, c) tam bir birliktelik bileşiği oluşturduğu için bir 

tikel oluşturmayan TBB oluşturmaktadır. Buna (a, b, c)’ nin bir TBB olmadığı şeklinde 

itiraz edilebilir. Ancak TBB oluşturmak için yeni tümel özelliklerin eklendiği durumda 

 
3 “Tam birliktelik bileşiği” yerine “TBB” kısaltması kullanılacaktır.  



22 
 

 
 

da a, b, c yalnızca tek bir tikele ait olamadıkları için bir tikel olmayan TBB’ler tanımsal 

olarak olasıdır. Benzer şekilde birbirine çok yakından benzeyen iki ayrı tikelden birinin 

diğerinin sahip olduğu bir ya da daha fazla özellikten yoksun olması durumunda, bir 

başka deyişle biri diğerinin bir parçası gibi olduğunda TBB olmayan bir tikel 

oluşmaktadır. Dolayısıyla tikel olmak ile TBB olmak arasındaki ilişki olumsaldır 

(Armstrong, 2017, s. 111-113). 

Russell’ın tikelleri tümellerden yapılandırmaya girişimiyle tümelleri dünyanın tözü 

olarak görmektedir. Armstrong’a göre (2017, s. 113-114) tözün varoluşu için kendinden 

başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan şeklindeki geleneksel tanımı dikkate alındığında 

tümellerin tözler olarak değerlendirilemeyeceği görülür. Çünkü tümel bir özelliğin bir 

taşıyıcı içinde olmadan, kendi başına var olması kabul edilebilir değildir. Özelliklerde 

olduğu gibi ilişkilerde de tümeller tözler olarak değerlendirilemezler. İki şey arasındaki 

tümel bir ilişki, ilişkinin geçerli olduğu tikeller olmadan var olmaz. Özellikler ve ilişkiler 

tikelleri gerektirdikleri için bağımsız bir biçimde var olamazlar.  

 2.2. NOMİNALİZM 

Nominalizmin en temel argümanı, yalnızca somut tikellerin var olduğudur. Bu anlayışa 

göre bir şeyin aynı anda farklı zaman ve mekânda olması olanaksızdır. Yalnızca tikellerin 

varlığını kabul eden tek kategorili bir ontolojik yaklaşımda olan nominalizm; tikel, 

duyusal şeyler arasında özdeş ya da ortak olan ilişki ya da özelliklerin varlığını, başka bir 

deyişle tümelleri reddetmektedir. Örneğin “beyazlık” özelliğinin kendisi beyaz olan tikel 

şeylerin üstünde ve onlardan bağımsız değildir. Nominalist öğretide tümeller bağımsız 

gerçekliğe sahip olmayan zihinsel yaratımlar olarak değerlendirilir. 

…. genel ve tümel, şeylerin gerçek varoluşunda bulunmaz, bunlar anlığın kendi 

gereksinimleri için yaptığı buluşlar ve ürettiği şeylerdir ve sözcük de ide de olsalar 

yalnızca imlerle ilgilidirler. Yine söylendiği gibi, sözcükler, genel idelerin imleri 

olarak kullanıldıkları ve böylece birçok tikel şeylere eşit olarak uygulanabildikleri 

zaman genel olurlar; fakat tümellik, her biri kendi varoluşunda tikel olan nesnelerin 

kendilerinde, hatta imlemlerinde genel olan sözcükler ve idelerde bulunmaz. 

Bunların imlemi insan zihninin onlara eklediği bir bağıntıdan başka bir şey değildir 

(Locke, 1992, s. 270). 



23 
 

 
 

Tümeller konusundaki nominalist anlayışın kökenleri Orta Çağ felsefesindedir. Orta Çağ 

felsefesinin tümelleri realist bir biçimde ele alan yaklaşımlarının bir eleştirisi biçiminde 

ve Platon ile Aristoteles kökenli felsefi anlayışlarının reddedilmesi olarak ortaya çıkan 

nominalizmin en önemli temsilcileri Roscelinus ve Ockhamlı William’dır. Roscelinus, 

Orta Çağ felsefesinde nominalizmin kurucusu olarak tümelleri bağımsız nesnelerin ortak 

yönlerinin adlandırılması olarak görmüştür. Roscelinus’un başlatıcısı olduğu nominalist 

anlayış, Skolastik felsefede yoğun tartışmaları beraberinde getirmiş ve Skolastiğin 

çözülüşünün ana nedeni olmuştur (Gökberk, 1993, s. 162-163). 

Ockhamlı William’ın felsefesinin temel amacı Antik Yunan felsefesinden Hristiyan 

felsefesine geçmiş olan duyusal nesnelerin tikel, düşünce nesnelerinin ise tümel olduğu 

şeklindeki paradoksal tezin ortaya çıkardığı problemleri çözmektir. Ockhamlı William 

Orta Çağ felsefesindeki çoğunlukla Platon kökenli metafizik ve epistemolojik kabulleri 

reddedip felsefe ile teolojinin birbirinden ayrılması gerektiğini düşünmüştür. Ockhamlı 

William bilgiyi teolojik bağlarından koparıp yalnızca duyu verileri yoluyla elde edilebilen 

bir şey olarak ele almıştır. (Cevizci, 2015, s. 366-367). Orta Çağ felsefesinde 

nominalizmin en etkin temsilcisi olan Ockhamlı William’ a göre tümel kavramlar 

yalnızca -uzlaşı sağlayan, bilimsel akıl yürütmelerde kullanılan ve mantık alanı dışında 

düşünce nesnesi olmayan- adlandırmalardır. William, tümeller probleminin ortak soyut 

doğaların tikel olanlarda nasıl bireyselleştiğiyle ilgili metafizik bir problem olmadığını 

düşünmektedir. Tümeller problemi zihnin duyu verilerinden yola çıkılarak tikel 

olanlardaki ortak doğayı soyutlamasına ilişkin psikolojik bir problem de değildir. Çünkü 

bireyselleşecek ya da soyutlanacak ortak bir doğa ya da öz mevcut değildir. William’a 

göre tümeller problemi, önermelerde içerilen genel kavramların bireysel olanlara 

gönderimde bulunmak için nasıl kullanılacağı ile ilgili mantıksal ve bireysel şeylere 

ilişkin deneyimler yoluyla tümel kavramların ve öznenin gösterdiği nesneler için ortak 

olarak geçerli olan genel önermelerin nasıl oluştuğu ile ilgili epistemolojik bir 

problemdir.  Ockhamlı William’ın yalnızca bireysel olanları gerçek kabul ederek 

tümelleri ayrı var olanlar olarak görmeyişi, “Ockhamlı’nın Usturası” olarak bilinen var 

olanların gereksizce çoğaltılmaması şeklindeki ilkenin gösterenidir (Cevizci, 2015, s. 

372-373). 



24 
 

 
 

Tüm nominalistler var olan her şeyin yalnızca tikel olduğu konusunda bir uzlaşı 

sağlamalarına rağmen doğanın görünürdeki özdeşliği sorunun nasıl çözüleceği 

konusunda hiçbir şekilde aynı fikirde değildirler. Söz konusu soruna ilişkin çözümler 

farklı nominalist yaklaşımları doğurmuştur. Armstrong’un geliştirmiş olduğu tipolojide 

yüklem nominalizmi, kavram nominalizmi, küme nominalizmi, mereolojik nominalizm 

ve benzerlik nominalizmi bulunur (1978a, s. 12). Nominalizmin farklı çeşitlerinin bir 

nesnenin belirli bir özellikte olmasına dair açıklamaları şu şekildedir: Yüklem 

nominalizmi: a, F özelliğine ancak ve ancak a, F yükleminin altına düşüyorsa sahiptir. 

Kavram nominalizmi: a, F özelliğine ancak ve ancak a, F kavramının altına düşüyorsa 

sahiptir. Küme nominalizmi: a, F özelliğine ancak ve ancak a, F sınıfının bir üyesiyse 

sahiptir. Mereolojik nominalizm: a, F özelliğine ancak ve ancak a, F toplamının bir 

parçasıysa sahiptir. Benzerlik nominalizmi: a, F özelliğine ancak ve ancak a, F’ nin 

paradigma nesnesine uygun şekilde benziyorsa sahiptir (Armstrong, 1978a, s. 13-15). 

Nominalizmin farklı biçimlerinde ortak olan şey, aynı özelliğin farklı nesnelere 

uygulanmasının ya da aynı ilişkinin farklı nesnelerle ilişkisinin nasıl mümkün olduğu 

sorununun çözülememiş olmasıdır. Armstrong’a göre nominalizm ve aşkın realizm bu 

problemin ele alınmasında benzer bir yönelimdedir. Hem nominalizm hem de aşkın 

realizmde nesnenin sahip olduğu belirli bir özellik, nesnenin bir başka varlıkla olan bir 

ilişkisi biçiminde düşünülür. Bu iki yaklaşımın reddedilmesinin ana gerekçesi, sürekli 

daha yüksek dereceli tiplerin ortaya çıkmasına neden olan ve sonsuza giden gerilmelerdir. 

2.2.1. Yüklem Nominalizmi 

Yüklem nominalizmine göre bir nesnenin belli bir tip ya da türün örneği olması için, söz 

konusu nesneye uygulanabilir olan dilsel bir var olan olarak yüklemin varlığı gereklidir 

(Armstrong, 2017, s 36). Dolayısıyla ortak bir niteliğe (örneğin beyaz olmak) sahip olan 

farklı nesneler aynı yüklem altına düştüklerinden ötürü aynı tür ya da tipin örneği olurlar. 

Bir nesnenin belirli bir yüklemin altına düşmesiyle bir özelliğe sahip olduğunu söylemek 

gerçekçi bir açıklama değildir. Armstrong’a göre özellikler tümel var olanlardır ve 

özelliğin varlığı dil tarafından belirlenmez. Örneğin bir yüklem olarak “beyaz”ın 

olmadığı varsayıldığında bile beyaz nesneler beyaz olmaya devam edecektir. Buna göre 

herhangi bir nesneyi beyaz kılan şey, o nesneye beyaz yükleminin uygulanmış olması 



25 
 

 
 

değildir. Bu düşüncenin mantıksal uzantısı yüklemlerin özellikleri belirleyemeyeceğidir 

(Armstrong, 1978a, s.17). Açıktır ki herhangi bir yüklemin uygulanmadığı -örneğin 

keşfedilmemiş bilimsel özellikler- belirli tipler vardır (Armstrong, 2017, s. 37). 

Özelliklerin sayısı potansiyel olarak sonsuzdur ama yüklemlerin sayısı çok geniş ölçekli 

olmasına rağmen sınırlıdır (Mumford, 2007, s. 23). 

Armstrong’a göre nominalizm, yüklemi içeren nesne gerilemesi ve nesne ile yüklem 

arasındaki ilişkiyi içeren ilişki gerilemesi olmak üzere iki sonsuz gerilemeye neden olur. 

Nominalizmde bir nesnenin belirli bir yüklem tipinin altına düşmesi, o nesnenin yüklem 

tipiyle olan özel bireysel ilişkisiyle açıklanır. Ancak yüklemin tanımının ne olduğunun 

belirlenmesinde güçlükle karşılaşılır. Nominalist, basitçe yüklemin o yüklem altına giren 

bireysel nesneler olduğunu söyleyebilir ama bu durumda bir küme nominalistine 

dönüşmüş olur. Eğer bir yüklem nominalisti olmayı sürdürmek istiyorsa bir tipin bütün 

bireysel örneklerini daha yüksek dereceli bir yüklemin altına koymak zorundadır. Fakat 

bu yeni yüklem de -analiz edilmemiş -bir tip olduğundan sonsuz bir gerileme yaşanır 

(Armstrong, 1978a, s. 20). 

İlişki gerilemesi nesne ile yüklem arasındaki ilişkiden kaynaklanır. Tek bir yükleme 

bağlanan her nesne için geçerli olan ve nesne ile ilişkiden oluşan her çift ortak bir şey 

içermelidir. Burada ortak olan şey altına düşme ilişkisidir. Altına düşme ilişkisi farklı 

çiftler arasındaki ilişkiyi birbirine bağladığı ve sürekli yeni tiplerin yaratılmasını 

gerektirdiği için sonsuza giden ilişki gerilemesi görülür (Armstrong, 1978a, s. 20). 

2.2.2. Kavram Nominalizmi 

Kavram nominalizmine göre bir nesnenin bir özelliğe sahip olması için ortak bir kavramın 

altına düşmesi gerekmektedir. Kavram nominalizmi, yüklem nominalizmi ile oldukça 

benzerdir. Tümeller; yüklem nominalizminde insanların oluşturduğu kelimeler, kavram 

nominalizminde ise zihnin kavramları olarak ele alınır. Öznelci olan bu yaklaşımlarda 

yüklemler dilsel ifadeler, kavramlar ise zihinsel yaratımlar olarak görülür. (Armstrong, 

1978a, s. 25). 



26 
 

 
 

Kavram nominalizminin karşılaştığı en büyük güçlüklerden biri özelliklerin doğasına 

ilişkindir. Bir nesnenin sahip olduğu herhangi bir özellik, insan zihnindeki kavramdan 

bağımsız yapıda olduğu için kavram nominalizmi ileri sürdüğünün aksine özelliğin 

varlığı kavramın varlığı tarafından koşullanmamıştır. Örneğin, beyazlık özelliğine sahip 

bir nesne, beyaz kavaramı o nesneye uygulanmasa bile beyaz olmaya devam edecektir 

(Armstrong, 1978a, s. 27). 

Kavram nominalizmi, yüklem nominalizmi gibi iki sonsuz gerileme içerir. Belirli bir 

özelliğe sahip olan tüm nesneler aynı kavrama bir ilişkiyle bağlanırlar: altına düşme 

ilişkisi. Bu durumda nesne ve kavramdan oluşan her çift başka bir tipin altına düşmek 

durumundadır. Altına düşme ilişkisi böylece yeniden analiz edilmesi gereken bir şey 

olarak sürekli ortaya çıkar (Armstrong, 1978a, s. 27).  

Bir kavram tipinin bireysel örnekleri olarak düşünülenlerin dışında, hiçbir rasyonel 

varlığın farkında olmadığı özellik ya da ilişkilerin varlığı, kavram nominalizminin 

tümelleri ele alma biçimindeki yetersizliklerden bir diğeridir. Son olarak, kavram 

nominalizmi nedensellikle ilgili bir sorunla karşı karşıyadır. Nedensellik, genel olarak 

insan zihninden bağımsız olarak var olmasın rağmen kavram nominalisti, şeylerin 

özelliklerinin insan zihninin nesnelerle olan ilişkisi tarafından belirlendiğini savunur 

(Armstrong, 1978a, s. 27). 

 2.2.3. Küme Nominalizmi 

Küme nominalizmi, bir şeyin belirli bir tipin örneği olmasının onun belirli bir kümenin 

üyesi olmaktan daha fazlası olmadığı görüşüdür (Armstrong, 2017, s. 33). Örneğin 

“beyaz” olmak, yalnızca beyaz şeyler sınıfının bir üyesi olmaktır. Buna göre bir özelliğe 

sahip olmak küme üyeliği yoluyla açıklanır ve kümeler bireysel nesnelerin özelliklerini 

belirlerler.  

Armstrong küme nominalizmini, “elektron olma özelliği” örneği üzerinden 

tartışmaktadır. Küme, tüm elektronların tek bir kümesi olduğu için tekrar edilebilir 

değildir. Küme üyeleri zamansal ve uzamsal olarak dağınık ve sonsuz sayıda olmasına 



27 
 

 
 

rağmen küme kesin olarak bir tip değil, örneklemdir. Böylece küme nominalizmi tiplere 

duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmaktadır. Bununla birlikte belirli bir elektronun küme 

üyeliği yoluyla bir başka örneklem olan elektron kümesine bağlanmasıyla küme üyeliği 

ilişkisi olan yeni bir tip ortaya çıkmaktadır (Armstrong, 2017, s. 35-36).  

Küme nominalizmi, kümelerin varlığı insanların varlığını gerektirmediği için bir ölçüde 

gerçekçi bir kuramdır. Bu nedenle nominalizmin pek çok çeşidine (örneğin yüklem 

nominalizmi) göre daha başarılı olmasına rağmen birtakım güçlükler içermektedir. Küme 

nominalizminin geçerli olabilmesi için tipler ile kümeler arasında birebir bir eşleşim 

gereklidir. Tek bir örneği olan özel bir tip, küme kuramı birim kümeleri de içerdiği için 

küme nominalizmini etkilemese de gerçekte hiçbir örneğin (insan-başlı-at-olmak gibi) 

karşılık gelmediği tiplerin varlığı ciddi bir sorundur. Küme kuramı boş kümeleri de 

içermektedir. Fakat sorun, boş küme olmanın kendisidir. Boş kümeler, özdeşliğin 

simetrisi ve geçişlilik özelliği nedeniyle birbirine özdeş olduğu için iki farklı tip mantıksal 

olarak olanaksız olmasına rağmen aynı tipten olmak zorunda kalmaktadır (Armstrong, 

2017, s. 38). 

Bir kümenin sadece bir tipin kaplamını içermeyebileceği, yani farklı tipten şeylerin aynı 

kümede yer alabilmesi, tipler ile kümeler arasında tam anlamıyla bir eşleşimin 

olmadığının bir başka göstergesidir. Her bir kümeye yalnızca bir tipin geldiğini düşünmek 

için hiçbir neden yoktur.  Dolayısıyla belirli bir tipten olmak, bir özellik sahibi olmak bir 

kümenin elemanı olmakla açıklanamaz. Bir tip olmak, bir kümeye ait olmaktan daha 

fazlasıdır. Küme üyeliği belirli bir tipten olmak için zorunludur ancak yeterli değildir 

(Armstrong, 2017, s. 40). Eşkaplam sorunu küme nominalizmi için bir başka sorundur. 

Eşkaplamlı özellikler, bir nesnenin sahip olduğu birden fazla özellik bileşimine işaret 

eder. Bir nesneye ait farklı özellikler bu özelliklere ilişkin iki farklı doğal kümeyi 

gerektirir. İki farklı doğal küme kesişemeyeceği için küme nominalizmi eşkaplamlı 

özellikleri kabul edemez. Çünkü örtüşen kümeler özdeştirler (Armstrong, 2017, s. 55-56). 

Küme nominalizmi de sonsuz nesne ve ilişki gerilemesi tarafından tehdit edilir ama 

yalnızca ilişki gerilemesi kısır bir döngü yaratır. Küme nominalizminde tikeller 

tekrarlanamaz olan ve bir tip olmayan bir şeyle, belirli bir kümeyle, ilişkilendirildiği için 



28 
 

 
 

yeni tiplerin yaratılmasını gerektiren nesne gerilemesi ortaya çıkmaz. Küme 

nominalizminde özellikler küme üyeliği ilişkisi yoluyla açıklanmaya çalışılır. Bu ilişkinin 

kendisi bir tip olduğu için ilişki gerilemesine neden olur. Küme üyeliği ilişkisi 

incelendiğinde bir nesne ve nesnenin kümeye olan ilişkisinden oluşan sıralı çiftler söz 

konusu olacaktır ve bu çiftler için de üyelik ilişkisi gerekecektir. Bu durumda sürekli 

yeniden analiz edilmesi gereken ilişki tipleri ortaya çıkacaktır (Armstrong, 1978a, s. 41-

42). 

Küme nominalizminin ilişkileri küme üyeliği yoluyla açıklamasının zorunlu sonucu, 

nedensel güçlerin nesnelerden bağımsız olarak konumlandırılmasıdır. Örneğin belirli bir 

kütlede olan bir nesnenin yapmış olduğu etkinin o belirli kütledeki nesneleri içeren küme 

tarafından yaratıldığı düşünülür. Fakat gerçekte, nesnenin kütlesinin gerçekleştirdiği etki 

küme üyeliği ve küme elemanlarından bağımsız olarak gerçekleşir. Eylemde bulunan 

tikel nesnenin kendisidir. Dolayısıyla nesnenin sahip olduğu nedensel gücün kaynağı 

üyesi olduğu küme değildir (Armstrong, 2017, s. 59). 

Küme nominalizminin bir başka biçimi olan mereolojik nominalizmde bir şeyin belirli 

bir özellikte olmasının açıklaması, kümeler açısından değil toplamlar açısından verilir. 

Bu teori, Platon’daki bütünden pay alma, bütünün bir parçası olma şeklindeki form 

öğretisinden ayrılmalıdır. Mereolojik nominalizm yalnızca parça-bütün ilişkisi içindeki 

tikellerin varlığını kabul eder. Ontolojik sınıfların varlığına gereksinim duyulmaması 

teorinin güçlü tarafadır. Bununla birlikte “a” nın Fs toplamının bir parçası olarak 

açıklanması yetersizdir (Armstrong, 1978a, s. 34-35). Niteliksel özellikler söz konusu 

olduğunda belirli özelliğe sahip olan şeylerin toplamının her bir parçasının o özellikte 

olduğunu söylemek bir ölçüde uygun olsa da niceliksel bir özelliğe sahip şeylerin 

toplamının her bir parçasının aynı nicelikte olduğunu söylemek açıkça yanlıştır. Ayrıca 

nesne bir toplamın bir parçası olduğu için belirli bir özelliğe sahip değildir, tam tersine 

belirli bir özelliğe sahip olduğu için toplamın bir parçasıdır (Armstrong, 1978a, s. 35). 

 

 



29 
 

 
 

2.2.4. Benzerlik Nominalizmi 

Tümeller sorununa bir çözüm önerisi olarak benzerlik nominalizminde, yalnızca somut 

tikellerin varlığı kabul edilir. Tikellerin sahip olduğu tikel özellikler aynı özelliğe sahip 

olan diğer tikellerle olan benzerlik ilişkisi açısından açıklanır. Benzerlik teorilerine göre 

iki faklı şeyin benzer olabilmesi için benzer olan belirli bir özelliğin ortak olarak 

içerilmesi gerekir. Benzerliğin dereceleri bulunur ve özelliklerin benzerliği nedeniyle 

tikeller birbirlerine farklı derecelerde benzerler. Aynı şekilde özellikler arasındaki 

benzerlik de derecelenmiştir. Bir nesnenin başka bir nesneye üçüncü bir nesneden daha 

çok benzer olduğunu söylendiğinde, benzerliğin dereceli olduğu kabul edilmiş olur 

(Armstrong, 1978a, s. 45). Benzerlik bir dereceye kadar simetrik olabilmektedir. “Eğer a 

b’ye D derecesine kadar benziyorsa, b de a’ya aynı derecede benzer” (Armstrong, 2017, 

s. 74). Bununla birlikte, bir dereceye kadar benzemek zorunlu olarak geçişlilik anlamına 

gelmez. Yani, a’ nın b’ye, b’nin ise c’ye benzemesinin zorunlu sonucu a ile be arasındaki 

benzerlik değildir. Armstrong’a göre benzerliğin geçişli olabilmesi için nesneler 

birbirlerine mutlak olarak benzemelidir. Benzerlik derecelerinin belirlenmesinde 

ölçütlerin olmayışı ve farklı benzer çiftlerin birbirlerine farklı bakımlardan benzemesi, 

benzerlik kuramı için önemli sorunlar yaratabilmektedir. Çünkü farklı bakımlardan 

benzerlikten söz etmek, benzeyen şeylerdeki durumlara göre farklılık gösterebilecek 

ortak (özdeş) özelliklere gönderme yapmaktadır. Ancak böyle bir çözümleme realisttir; 

benzerlik nominalizmi benzerliği çözümlenemez, türetilmemiş olarak değerlendirir. 

(Armstrong, 2017, s. 75-76). 

Benzerlik nominalizminde tikel olan tikelleşmiş doğadan ayrımlanmaz. Tikelleşmiş doğa 

varsayımı, benzerlik nominalizmine yöneltilen şu eleştirinin yetersizliğini ortaya koyar: 

Benzerlik kuramı açısından bir tipin bir örneği olmak diğer örneklerle olan benzerlik 

ilişkisi temelinde çözümlenmektedir. Ancak bir tikelin, bir tipin tek bir örneği olması 

durumunda benzerlik ilişkisinin kurulacağı diğer örnekler var olmadığı için tikel o tipten 

olmayacaktır. Tikelleşmiş doğa varsayımına göre bir nesne başka bir nesne ile benzerlik 

ilişkisinde olmasa bile kendi tikel doğası gereği bir özelliğe (belirli bir tipten olma) sahip 

olabilecektir (Armstrong, 2017, s. 80-81). 



30 
 

 
 

Nominalizmin diğer biçimleri gibi benzerlik nominalizmi için de bir tipten olmayı 

belirleyen şeyin ne olduğunun açıklanmasında bir eleştiriyle karşılaşılır. Benzerlik 

kuramına göre şeyler birbirlerine benzedikleri için belirli bir tipten olurlar. Ancak şeylerin 

kendi doğalarında neyseler o oldukları için birbirlerine benzediklerini söylemek daha 

uygundur. Benzerlik nominalisti bu eleştiriye tikelleşmiş doğa öğretisiyle, benzerliğin 

doğadan geldiğini ileri sürerek karşılık verebilir. Buna rağmen tikelleşmiş doğa öğretisi, 

benzerlik kuramı özelliklere olanak tanımadığı için tikelleşmiş bir doğadaki farklı 

özelliklerin ayrımlanmasını sağlayamaz ve dolayısıyla doğal ayrımlamayı sağlayamaz 

(Armstrong, 2017, s. 84). 

Daha önce tartışılan farklı nominalizm türlerinde, bir şeyin örneği olduğu tip nedeniyle 

nedensel bir etkide bulunduğu şeklinde bir argüman bulunmaktadır. Böyle bir argümanın 

geçersizliğinin nedeni, eylemde olan bir nesnenin nedensel etkinliğinin ilişkili olduğu 

tipin diğer örneklerinden bağımsız olmasıdır. Benzerlik nominalizmi nedensel gücü 

tikelleşmiş doğalara atfederek nedensellik sorununu bir ölçüde çözmüştür. Bununla 

birlikte, tikelleşmiş doğada nesnenin nedensel etkiye neden olan yönünün dışındaki 

şeylerin de bulunması, nedensel etkiyle ilgisiz olan şeyleri gündeme getirmektedir 

(Armstrong, 2017, s. 84-85). Örneğin, nesne termometreye kütlesi sayesinde değil, 

sıcaklığı sayesinde etkir. Ama benzerlik nominalisti için kütle ve sıcaklık aynı tikel doğa 

içerisinde erimiştir. Benzerlik nominalizmi için bir başka sorun kaynağı eşkaplamlılıktır. 

İki farklı özelliğin eşkaplamlı olması durumunda bu özellikleri taşıyan farklı kümelerin 

üyeleri karşılıklı bir benzerliğe sahip olacaklardır. Ancak benzerlik kuramı söz konusu 

iki farklı özelliğin bu benzerliğe olan özgül katkısını gösterememektedir. Armstrong’un 

ifadesiyle “iki özellik tarafından verilen örneklemlerin benzerliği bilgisi, tek benzerlik 

içerisinde kaybolmuştur” (2017, s. 85). 

Benzerlik nominalizmi de nesne ve ilişki gerilemesi eleştirisiyle karşı karşıya kalmıştır. 

Benzerlik nominalizmine göre bir nesne bir ya da daha fazla paradigma nesnesine 

benziyorsa belirli bir özelliğe (F) sahiptir. Bu noktada paradigma nesnelerinin F 

özelliğine nasıl sahip oldukları sorusu gündeme gelmektedir. Açıkça paradigma 

nesnelerinin kendilerine benzediğini söylemek yeterli bir cevap değildir. Paradigma 

nesnesine benzeyen başka bir paradigma nesnesine ihtiyaç duyulur ve bu durumda nesne 



31 
 

 
 

gerilemesine neden olan görünüşte kısır bir döngü meydana gelir. Bununla birlikte, 

gerileme şu şekilde sonlandırılabilir: Bir paradigma dizisine ikinci bir paradigma dizisi 

sağlanarak paradigmalar arasında bir benzerlik sağlanabilir. Bu durumda her iki 

paradigma dizisi aynı F sınıfından olurlar ve sonsuz bir geriye gidişe gerek kalmaz 

(Armstrong, 1978a, s. 53-54). 

Çok daha ciddi bir eleştiri olan ilişki gerilemesinin en bilindik örneği Russell’ın ünlü 

benzerlik gerilemesi eleştirisidir. Russell’ a göre (1994, s. 79-80); 

Eğer aklık ve üçgenlik tümellerini kullanmak istemezsek tikel bir ak yama ya tikel 

bir üçgen seçeceğiz ve eğer herhangi bir şey bunlarla uygun türden bir benzerlik 

gösterirse o aktır ya da üçgendir diyeceğiz. Fakat o zaman da gerekli benzerliğin bir 

tümel olması gerekecek. Birçok ak şey olduğuna göre benzerliğin, birçok tikel ak 

şey çiftleri arasında geçerli olması gerek, oysa tümelliğin niteliği de budur. Her çift 

arasında başka benzerliklerin olduğunu söylemek yarar sağlamaz, çünkü o zaman da 

benzerliklerin birbirine benzediğini söyleyeceğiz ve böylece sonunda benzerliğin bir 

tümel olduğunu kabul etmek zorunda kalacağız. Demek ki benzerlik ilişkisinin 

gerçek bir tümel olması gerekir. 

Russell’ın argümanı oldukça güçlü olmasına rağmen çeşitli eleştirilerle karşılaşmıştır. 

Pereyra, x ve y gibi iki tikelin benzer olmasının açıklanabilmesi için fazladan bir varlığa 

(benzerlik tümeli) ihtiyaç olmadığını düşünmektedir. Eğer x ile ye arasında bir benzerlik 

bulunuyorsa bunun nedeni, benzerlik tümeli değil, x ve y’nin oldukları varlık olmalarıdır 

(2002, s. 115). Bu eleştirinin kökeninde yine tikelleşmiş doğanın olduğu görülmektedir. 

Benzerlik, her bir nesnenin tikel doğasında içerildiği için benzerlik tümelini varsaymaya 

gerek yoktur.  Pereyra, (2002, s. 122-123) benzerlik tümelinin kabul edilmesi durumunda 

bile benzerlik nominalizminin realist kuramlardan daha geçerli olacağını düşünmektedir. 

Bu düşüncenin nedeni, yalnızca tek bit tümel tipinin var olması, başka tümellere ihtiyaç 

duyulmamasıdır.  Fakat tek bir tümelin varlığı bile nominalist öğretiyi geçersiz kılacağı 

için Pereyra’nın düşüncesinin kendisi geçersizdir. 

Armstrong da benzer şekilde, ontolojik zemin olarak tikelleşmiş doğalara 

başvurulduğunda benzerliğin bu doğalara bağlı olduğundan fazladan bir olgu olmadığını 

düşünmektedir. Benzerlik şeylerin doğasına bağlı olarak meydana geliyorsa bağlı olduğu 

şeyden ayrı değildir. Benzerlik, tikel doğalardan içsel olarak oluşmaktadır. Bu durumda 



32 
 

 
 

ek bir olgu olmayan olarak bağların, hangi türde (tümel ya da tikel) olduğu önemsizdir. 

Böylece gerileme kuram için ciddi bir sorun yaratmaz. (2017, s. 92). 

Benzerlik nominalizmi bir dizi güçlük içermesine rağmen nominalist yaklaşımın en 

uygun biçimidir. Bununla birlikte temelde özellikler ve ilişkilerin yokluğu nedeniyle 

nominalizme içkin sorunlarla karşılaşmaktadır. Şeylerin paylaşılan özellikleri ve şeyler 

arasındaki ilişkilerin varlığı tümellerin varlığını gerektirmektedir. Benzerlik 

nominalizminin paradigmaları bireyseller değil, tiplerdir ve tipler tümeller olmadan 

açıklanamaz (Armstrong, 1978a, s. 57). 

2.3. TROP TEORİSİ (NOMİNALİZMİ) 

Trop teorisi, tümellerin nesnel varlığını reddettiği için nominalizmin bir türevi olarak 

değerlendirilebilir. Trop nominalizmi klasik nominalizm gibi yalnızca tikelerden oluşan 

bir ontolojiden hareket etmesine rağmen özellikler ve ilişkilerin gerçek varlığını kabul 

eder. Bu farklılık trop nominalizminin klasik (ortodoks) nominalizm karşısındaki 

üstünlüğünün temel nedenidir. Özellik ve ilişkilerin varlığının gerçek anlamıyla kabul 

edilmesi yalnızca somut nesnelerin varlığını kabul eden klasik nominalizmin yaşadığı pek 

çok güçlüğün (eşkaplam, özellikler ve ilişkilerin kendilerinin özelliklere ve ilişkilere 

sahip olabilme olasılığı ve tikeller arası ilişkiler sorunu) ortaya çıkışını engellemektedir. 

Trop teorisi ya da trop nominalizminde özellikler ve ilişkilerin tikel olduğu ileri sürülür. 

Trop kuramına göre tikel olan özellikler ve ilişkiler, aynı anda birden fazla yerde 

bulunmazlar. Bir nesneye belirli bir özelliğin yüklenebilmesi için tümellerin varlığına 

gerek yoktur. Trop yaklaşımında, töz-ilinek kuramları ve demet kuramları bulunmaktadır. 

Töz-ilinek kuramında özelliklere sahip olan tikeller diğer tikellerle ilişkilenirler ve hem 

özellikler hem de ilişkiler tikeldirler. Töz-ilinek görüşünde a’nın F özelliği tropuna sahip 

olması, F’nin a’nın bir özelliği olması şeklinde açıklanır. Demet kuramında ise tikeller 

trop demetleri olarak görülür ve ilişki tropları demetleri ilişkilendirebilir. Trop demetleri 

görüşünde a’nın F özelliği tropuna sahip olması F’nin a’yı oluşturan öteki troplarla 

demetlenme ilişkisi içerisinde olmasıyla açıklanır (Armstrong, 2017, s. 165). 

 



33 
 

 
 

2.3.1. Demet Teorisi 

Tikellerin troplar-demeti görüşünün en önemli temsilcileri Stout, Williams ve 

Campell’dır. Stout, özellikleri somut tikellere yüklenebilen soyut tikeller olarak 

görmüştür. Verili bir özellik yalnızca tek bir varlığa yüklenebilir (1923, s. 114). “Bilardo 

toplarının kendilerinin farklı ve ayrı olması gibi, iki bilardo topunun her birinin 

diğerinden ayrı ve farklı kendi özel yuvarlaklığı vardır” (1921, s. 158). Stout’a göre tikel 

olan şeyler ve özellikler belirli bir zamanda yalnızca tek bir mekânda bulunabilirler. 

Dolayısıyla tek bir özelliğin aynı anda farklı tikellerce taşınması mümkün değildir. Stout, 

tümelleri üyeleri veya örnekleri içine alan bir sınıf ya da türün birliği olarak ele almıştır. 

Buna göre farklı nesnelere ilişkin genel bir yüklemden söz edildiğinde söz konusu olan 

aynı özellik değil, genel bir sınıflama altındaki özel özelliktir. Bir nesnenin belirli bir 

sınıftan olabilmesi için belirli bir karakterin o şeye yüklenebilmesi gerekir (1923, s. 116). 

Stout’un demet kuramında soyut tikeller, bir dağılımlı birliği olan kümeler ya da türlerde 

bulunurlar. Örneğin kırmızı olan tikel bir nesne, diğer kırmızı tikellerin birlikteliğiyle 

oluşmuş olan dağılımlı birliğin bir üyesidir (1921, s. 169-170). Ortak bir özelliğin 

yüklenebildiği iki farklı nesne aynı özelliğe sahip değildir, yalnızca aynı türdendir. 

Stout’un (1923, s. 117) ifadesiyle; “A bir insandır ve B bir insandır dediğimizde A ve B’ 

nin bir insanla özdeş olduğunu iddia etmiş oluruz ama ikisinin de aynı insanla özdeş 

olduğunu iddia etmeyiz”. Dolayısıyla iki farklı somut tikelin özellikleri benzersizdir. 

Farklı tikeller yalnızca özellikleri yoluyla birbirlerinden farklılaşabilirler (1923, s. 117). 

Tikel bir nesne bir özellikler demetidir. Bir başka deyişle nesnenin kendisi bir özellik 

değil, farklı özelliklerin bileşiminden oluşan somut bütünlüktür (1921, s. 169-170). 

Stout, analiz edilemez bir kavram olarak soyut tikellerin dağılımlı birliğinin onların 

benzerlikleri tarafından belirlenmediğini, daha çok benzerliğin dağılımlı birlikten 

kaynaklandığını ileri sürmüştür. Stout’a göre dağılımlı birliğin analiz edilmesi 

nominalizmde olduğu gibi kısır döngüye neden olmaktadır. Bununla birlikte Stout’un 

dağılımsal birliği analiz edilemez bir kavram olarak görmesi sorunları çözmemekte, yeni 

sorunlar üretmektedir. Moreland’a (2001, s. 52) göre dağılımsal birliğin doğasının her bir 

üyenin sahip olduğu bir şey gibi görünmesi, Stout’un, pozisyonu ile realizm arasındaki 



34 
 

 
 

farklılığı görmeyi zorlaştırmaktadır. Armstrong’a göre ise dağılımsal birliğin analiz 

edilemezliği, Stout’un sorununun çözümünden çok yeniden ifade edilmesi gibidir. Stout 

aslında belirli bir tikel sınıfın üyelerinin çeşitli ama aynı zamanda bir olduğunu 

söylemesiyle bu birliğin kendisini açıklamamaktadır. Bu durumda Stout’un kavramı 

farklı tikellerin belirli bir özellik bakımından bir ve aynı olduğunu ileri süren kuramlar 

karşısında oldukça zayıf bir konuma düşmektedir (1978a, s. 84). Tümeller problemine 

çözüm olabilecek herhangi bir teorinin, farklı tikellerdeki gerçek ya da görünüşteki 

birliğin açıklamasını vermesi gerekmektedir. Stout, dağılımsal birliğin ne olduğunun 

herhangi bir açıklamasını vermediği için tümeller problemini yeniden üretmekten öteye 

gidememektedir. 

D.C. Williams da Stout gibi, tikelleri trop demetleri olarak görmektedir. Bir trop 

nominalisti olarak Willims’a göre özellikler ve ilişkiler tikeldirler. Dünyanın kurucu 

unsuru olarak görülen troplar, William tarafından türler olarak değil, durumlar olarak 

tanımlanmıştır (1986, s. 5). Buna göre herhangi bir nesnedeki soyut bir tikel olan herhangi 

bir özellik, o özelliğin özel bir durumudur. Örneğin; soyut bir tikel olarak bir kar tanesinin 

beyazlığı, özel bir beyazlık durumudur. Williams soyut var olanların evrensel olmadığını 

düşünmektedir. Soyut en geniş ve gerçek anlamıyla parçalı, eksik, bütünden daha az 

olandır. Soyut olan, somut olanın bir bileşenidir (Williams, 1953a, s. 6-7). Williams’a 

göre soyutluk, belirgin olmama, salt teorik ya da zihinsel bir ürün olma anlamına 

gelmemektedir. Soyut varlık somut var olan gibi tikel ve özeldir. 

Williams’a göre soyut tikeller kendilerinden somut tikellerin oluştuğu var olanlardır.  

Soyut tikeller somut şeylerin bir eklentisi değil, onların bileşenleridir (1953b, s. 177). 

Soyut tikellerin varlığı, bir başka varlığı gerektirmediği için bağımsız bir gerçekliktir. 

Williams parça ve bileşen terimleri arasında bir ayrıma gitmiştir. Parça somut şeyleri, 

bileşen ise soyut şeyleri ifade etmektedir ve troplar şeylerin soyut bileşenleridir. Williams 

tropları “varlığın alfabesi” olarak tanımlamıştır. Bir trop soyut bir tikel varlık ya da bir ya 

da daha fazla somutun soyut olanla olan kombinasyonudur. Williams’ın ifadesiyle “Bir 

kedi ve kedinin kuyruğu trop değildir ama kedinin gülüşü bir troptur”. (1953a, s. 7). Soyut 

tikeller olarak troplar somut tikellerin özellikleridir. Örneğin, bilgelik Sokrates’in somut 

tikelliğinin tikel bir özelliğidir (1953a, s. 7). 



35 
 

 
 

Williams, Stout’ dan farklı olarak trop kümelerinin birliğini türetilmemiş ve 

çözümlenemez olan benzerlik kavramına dayandırmıştır. İki trop arasında mükemmel 

derecede benzerlik olsa bile bunlar farklı özelliklerdir. İki trop arasındaki benzerlik 

tikelleşmiş bir yapıdadır. Dolayısıyla aynı özelliğin aynı farklı tikellerce taşınması 

olanaksızdır. Bir trop somut bir tikel gibi özeldir. 

Campbell, Stout ve Williams gibi soyut tikeller olarak tropları, tümeller probleminin 

çözümü için kullanmıştır. Campell, Williams’dan farklı olarak herhangi bir tropun 

ötekilerden bağımsız olarak var olabileceğini düşünmüştür. Williams tropların 

bağımsızlığını bir olasılık olarak görürken Campell verili bir gerçeklik olarak görmüştür 

(Campbell, 1981, s. 479). Campell’ın pozisyonu demet kuramı tropları dünyanın tözü 

olarak gördüğü için daha tutarlıdır. Tropların dünyanın tözü (temel varlık) olmaya uygun 

olup olmadıkları daha sonra tartışılacaktır. Bir trop nominalisti olarak Campbell, soyut ve 

somut tikellerin her birinin tek bir uzam-zamanda var olduğu görüşündedir. Bir trop, 

eşzamansal olarak farklı durumlar için var olamaz. Bununla birlikte bir trop diğer 

troplardan bağımsız olarak var olabilmesine rağmen somut bir tikelden bağımsız olarak 

var olamaz. Tropların demeti somut varlığı oluşturmaktadır. Buna göre trop somut varlığa 

içkindir. Campbell, soyutlama yoluyla tropların farkına varılabileceğini iddia etmektedir. 

Ancak bu, tropların zihinsel yaratılar olduğu anlamına gelmemektedir Her gerçek durum 

bir veya daha fazla tropun varlığını içerir. (Campbell, 1990, s. 3-4). 

Campbell, Williams gibi trop kümelerini benzerlik üzerinden analiz etmiştir. Campbell’a 

göre farklı troplardan oluşan farklı demetler, benzer olmalarına rağmen farklıdırlar. 

Bir elmas düşünün. Elmasların trop teorisi bir demet teorisidir. Bu elmas, tikel nitelik 

durumlarından oluşan kapsamlı bir trop demetidir. Demet; sertliği, şeffaflığı, 

parlaklığı, çok yönlülüğü, bir karbon yapısını, bir iç kristal kafesi, iç elektro-

manyetik ve diğer atom altı kuvvetleri, kütleyi, katılığı, sıcaklığı vb. içerir. … Elmas 

D1'in sağlamlığı, D2 elmasındakinden farklıdır, D1'in şeffaflığı D2'nin şeffaflığı 

değildir, vb. (Campbell, 1990, s. 20-21). 

Demet teorisinde tropların temel varlık olarak görünmesi ve tropların değişmez ve ayrık 

bir yapıda olması, nesnelerdeki değişimlerin ve nedensel süreçlerin açıklanmasında çeşitli 

sorunlar doğurmaktadır. Trop teorisinde bu sorunların çözümü için tropların değişimi 



36 
 

 
 

fikri öne sürülmüştür. Buna göre A tropu B tropu ile yer değiştirdiğinde bu iki trop özdeş 

olmadığı için değişim gerçekleşir. Bununla birlikte değişimin nasıl gerçekleştiği, bir 

başkasıyla değişen orijinal tropun ne olduğu gibi sorular bu çözümün yetersizliğini ortaya 

koymaktadır (Campbell, 1990, s. 141). Tropları algının dolaysız nesnesi olarak görmeyen 

Campbell, nedensellik ve değişim problemini aşmak adına temel-troplar ve yarı-troplar 

arasında bir ayrıma gitmiş ve değişimi ve nedensel ilişkileri yarı-troplar üzerinden 

açıklamıştır. Temel trop; parçasız, değişime kapalı ve sınırsızdır. Uzay-zaman, yerçekimi, 

maddesel alan ve nükleer güçleri temel troplar olarak tanımlamıştır. Örneğin temel bir 

trop olan uzay-zaman parçasız ve sınırsız olduğu için genişleyemez. (Campbell, 1990, s. 

145-146).  Diğer tikel varlıklar bu temel tropların bileşimini içerir. Campbell yarı tropları 

tezahürlerin, görünüşlerin dünyası olarak görmüştür. Bununla birlikte yarı-troplar, 

sınırlarının belirlenmesi insan zihnine bir yönüyle bağlı olmasına rağmen insan yaratımı 

değildirler. Olağan nesneler dünyasındaki doğal ve yapay şeylerde içerilen bir yarı trop, 

eş konumlu öğelerden oluşan alan tropları yığınıdır. Değişim ve nedensellik yarı-troplar 

açısından ifade edilir. Örneğin bir demir parçasının ısınması süreci sıcaklık tropunun 

değişimini veya tropların birbirleriyle değişimini içerdiği ve dolayısıyla temel troplarda 

bir değişim gerektirmediği için yarı-troplara ilişkindir (Campbell, 1990, s. 152-153).  

Trop teorisi için en büyük sorunlardan biri, kısır bir döngü yaratan benzerlik 

gerilemesidir. Russell’a dayanan bu eleştiriye göre farklı troplar arasındaki benzerliğin 

açıklanma biçimi zorunlu olarak kısır bir döngü yaratmaktadır. Örneğin, birbirlerine tam 

olarak benzer olan R1, R2 ve R3 olmak üzere üç tropun olduğu durumda; R1 ve R2, R2 

ve R3, R1 ve R3 troplarını bir arada tutan farklı benzerlik tropları bulunur. Böylece R4, 

R5 ve R6 olmak üzere yeni benzerlik tropları gerekecektir. Sonrasında bu yeni troplar 

arasında yeni benzerlik ilişkileri ortaya çıkacağı için sürekli yeni benzerlik tropları ortaya 

çıkacak ve bu durum kısır bir döngü yaratacaktır (Daly, 1994, s. 255). Campbell, 

benzerlik gerilemesi eleştirisine, gerilemenin realist kuramlar için de geçerli olduğu ve 

benzerliğin içsel ve üst belirlenmiş bir ilişki olduğu için sonsuz bir geriye gidişi 

gerektirmediği gerekçesiyle karşı çıkmıştır (1990, s. 36-37). Benzerlik, benzerlik 

nominalizminde olduğu gibi trop nominalizminde de analiz edilemez ve içsel bir ilişki 

olduğu için ontolojik bir fazlalık olarak görülmez. Bununla birlikte benzerliğin neden 

analiz edilemez olduğu sorusu, trop kuramlarınca cevaplanamamıştır. Moreland, 



37 
 

 
 

benzerliğin analiz edilemez olmasının onun bir dışsal ilişki olduğunu gösterdiğini ileri 

sürmüştür. Benzerliğin dışsal ilişki olması ise ontolojik bir yük olduğu anlamına 

gelmektedir (2000, s. 84). 

Trop teorisinde nesneler farklı tropların bir demeti olarak kabul edilmektedir. Tropların 

demetinin olumunda ortak zamansallık (Williams) veya birliktelik (Campbell) kavramları 

kullanılmaktadır. Tropların birlikteliğinin dışsal bir ilişki olması Bradley gerilemesine 

neden olmaktadır. Bradley, bir nesne ile onu oluşturan özellikler veya nesneyi oluşturan 

özellikler arasındaki ilişkilerin içsel olamayacağını ve her dışsal ilişkinin gerilemeye yol 

açacağını savunmuştur (Maurin, 2010, s. 322). Troplar söz konusu olduğunda bir demeti 

oluşturan farklı tropları bağlayan bir birliktelik bağıntısına ihtiyaç duyulur. Bu durumda 

farklı troplar birliktelik ilişkisini örneklemek durumunda kalırlar. Örneklenme ilişkisi 

sürekli olarak yeniden ortaya çıkacağı için kısır bir döngü oluşur. Trop teorisinde Bradley 

gerilemesinden kaçınmak için birlikteliğin içsel bir ilişki olduğu ya da gerçek bir ilişki 

olmadığı ileri sürülmüştür. Buna göre tropların birlikteliği için troplardan başka bir şeye 

ihtiyaç yoktur. Ancak bu durumda bir nesneyi oluşturmak için bir araya gelen troplar 

bağımsız varlıklar olma niteliklerini kaybederler. Çünkü birliktelik içsel bir ilişki ya da 

gerçek anlamıyla bir ilişki değilse nesneyi oluşturan troplar yalnızca diğer troplarla bir 

arada olduğunda var olabilirler. Dolayısıyla birlikteliğin dışsal bir ilişki olarak görülmesi 

gerekir ve bu durum zorunlu olarak gerilemeye neden olur (Maurin, 2010, s. 321-322). 

Demet kuramına karşı bir başka eleştiri, tropların dünyanın tözü olmaya uygun 

olmamalarıdır. Tözler diğer şeylerden bağımsız olarak var olurlar. Ancak troplar söz 

konusu olduğunda, herhangi bir ilişki örneğinde olduğu gibi en azından iki terimin varlığı 

gerekir. Bu durumda troplar bağımsız varlıklar olamazlar. Trop kuramı dünyanın tözü 

olarak ilişkileri değil, yalnızca özellikleri görebilir. Yine de herhangi bir özellik tropu 

diğer her şeyden bağımsız bir biçimde var olamaz (Armstrong, 2017, s. 163). Troplar 

zorunlu olarak başka bir var olan tarafından içerildikleri için tözler olarak görülemezler. 

Bu düşünce tropların töz ilinek kuramı tarafından savunulmuştur.  

 



38 
 

 
 

2.3.2. Töz-İlinek Teorisi 

C.B. Martin ve Michael C. LaBossiere, tropların demet görüşüne karşı töz-ilinek 

görüşünü savunmuştur. Töz-ilinek görüşünün entelektüel kökeni Locke’un felsefesidir. 

Locke’a göre ilineklerin taşıyıcısı olan bir dayanak (taban) bulunmaktadır. Locke, “… 

basit idelerin kendi başlarına nasıl bir varoluş gösterebildiklerini kavrayamadığımız için, 

bunların, üzerinde var oldukları ve bunların nedeni olan bir taban bulunduğunu 

düşünmeye alışmışızdır, buna da töz diyoruz” şeklinde yazmıştır (1992, s. 184). Töz-

ilinek kuramına göre özelliklere sahip olan tikeller diğer tikellerle ilişkilenirler ve 

özellikler hem de ilişkililer tikeldirler. Töz-ilinek kuramında bir nesne tropların bileşimi 

(demeti) olarak görülmez. Nesnenin sahip olduğu herhangi bir özellik nesnenin 

kendisinde içerilir. Dolayısıyla bir özellik, demeti yapılandıran diğer özelliklerle 

birleşerek nesneyi oluşturmaz, özellik nesne tarafından içerilir. LaBossiere (1994, s. 362) 

töz için şu genel tanımı vermiştir: “x, n-li bir tözdür, eğer x'in varlığı diğer tüm n-seviyeli 

varlıklardan bağımsızsa”. Bağımsız bir varlık için trop ve nesne olmak üzere iki 

kategoriye ihtiyaç duyulur. Buna göre trop ve taşıyıcı nesnenin birlikteliği tözü oluşturur 

(LaBossiere, 1994, s. 362). Töz-ilinek kuramında bir nesnenin her özelliğinin varlığı, 

nesnenin varlığı tarafından koşullanmıştır. Özelliğin var olabilmesi için nesne tarafından 

sahip olunması gerekir. Bir nesne yalnızca bir dizi özelliğe değil aynı zamanda bu 

özelliklerin taşıyıcısına ihtiyaç duyar (Martin, 1980, s. 8). 

 

Töz-ilinek kuramında, demet kuramından farklı olarak sonsuza giden gerileme 

problemleri yaşanmaz. Demet kuramında gerileme neden olan şey, demeti oluşturan 

tropların birlikteliğinin bağlayıcılara ihtiyaç duymasıdır. LaBossiere’a (1994, s. 364) göre 

gerilemeyi durdurmanın tek yolu bağlamayı gerektirmeyen bir bağlayıcıyı (nesne) kabul 

etmektir. Töz-ilinek kuramında nesne ile tropun birlikteliğinin açıklanması için ek bir 

bağlayıc