Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Tarih Anabilim Dalı 

 
 
 
 
 
 

OSMANLI-İRAN SINIRINDA TOPLUM VE SİYASET: CAF 

AŞİRETİ VE NASTURÎ CEMAATİ (1839-1914) 

 

 

 

 

 
Fasih DİNÇ 

 
 
 
 
 
 
 

Doktora Tezi 
 
 
 
 
 
 

Ankara, 2020 



	
	

	
	

  



	
	

	
	

OSMANLI-İRAN SINIRINDA TOPLUM VE SİYASET: CAF AŞİRETİ 
VE NASTURÎ CEMAATİ (1839-1914) 

 
 
 
 
 
 
 
 
 

Fasih DİNÇ 
 
 
 
 
 
 
 
 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Tarih Anabilim Dalı 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Doktora Tezi 
 
 
 
 
 
 

Ankara, 2020 



	
	

	
	

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Anneme, Eşime ve Oğluma 



	
	

iv 

	

TEŞEKKÜR 

	

Doktora tezim, aşağıda adını andığım kişilerin beş yıllık süre boyunca verdikleri destek 

ve katkılarla meydana geldi. Dolayısıyla hepsine tek tek teşekkür ederim. 

Öncelikle fikirleri, okumaları, tarihe yaklaşımı ve dostluğuyla bana tarihçiliği bir meslek 

olarak sevdiren hocam Prof. Dr. Ahmet Nezihi Turan’ı tanımak, benim için büyük bir 

şanst. Kendisine sonsuz şükranlarımı sunuyorum. Yüksek Lisans eğitimimden beri gerek 

kendisinden aldığım derslerle gerek her fırsatta verdiği okuma önerleri ve babacan 

tavırlarıyla hocam Prof. Dr. Mehmet Özden, benim gibi genç bir tarihçi için bir ayrıcalığı 

ifade eder. Tez danışmanım Dr. Öğr.Üyesi Hakan Kaynar, akademiye alternatif bakışı, 

tarihsel olayları analizleri ve her aşamada cesaretlendirici tutumuyla yanımdaydı. Beni, 

tarihsel olayların nakliyatçısından tarihçiliğe taşıdı. Eş danışmanım Doç. Dr. Metin 

Atmaca, özellikle tez konusunun belirlenmesinde bana rehberlik etti. Tez süreci boyunca 

benim maceracı arayış ve sapmalarımı daha realist bir çizgiye taşımam noktasında kritik 

müdahalelerde bulundu. Hocam ve jüri üyesi Doç. Dr. Metin Yüksel, doktora ders 

döneminden itibaren farklı yaklaşım ve okumalarıyla benim tarihçilikte basamak 

atlamamda katkısı tartışmasızdır. Özellikle hem sınır olgusunun tezin konusu olmasında 

hem kolonyalizm, oryantalizm ve maduniyet literatürüyle tanışmam konusunda bana 

rehberlik etti. Kendisiyle tanıştığım için kendimi şanslı hissediyorum. Tez İzleme Komite 

üyesi Doç. Dr. Burak Bilgehan Özpek, tarih çalışmalarıda sıklıkla ıskalanan siyaset bilmi 

kavram ve kuramlar konusundaki yönlendirici tutumu tezim için önemli bir kırılma 

noktasını ifade eder. Lisans eğitimimde hocam olan ve tez savunma jüri üyesi Doç. Dr. 

Orhan Avcı, pozitif tutumu, bana olan inancı ve tezi en ince detayına kadar okuyarak 

verdiği katkılar kritikti. Tez savunma jüri üyesi Dr. Ögr. Üyesi Uğur Bahadır Bayraktar, 

teze yönelik görüş ve önerileri ufuk açıcı oldu. Ayrıca tez konusunun şekillenmesinde 

Prof. Dr. Sabri Ateş, her fırsatta fikir ve önerilerini bana sundu. Doktorada kendilerinden 

ders aldığım Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümündeki hocalarım Prof. Dr. Mehmet Öz, 

Prof. Dr. Emine Erdoğan Özünlü, Prof. Dr. Fatih Yeşil, Doç. Dr. Selda Güner Özden ve 

Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Lekesiz görüş ve önerilerine almak için her zaman kapılarını bana 



	
	

v 

	

açık tuttular. Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji bölümünde kendisinden ders aldığım 

hocam Doç. Dr. Tuğça Poyraz Tacoğlu, sosyoloji-tarih iş birliğini nasıl uygulanabileceği 

konusunda verdiği okuma önerileri ve görüşleriyle ufuk açıcı oldu.  

 

Bu aşamada meslektaşlarım ve dostlarımın katkısı tartışmasızdır.  Dr. Öğr. Üyesi Cihan 

Tuncer ve Arş. Gör. Nesimi Gökşen tez süreci boyunca verdikleri destek ve önerilerilerle 

hem yanımdalardı. Öğr. Gör. Murat Alandağlı, Osmanlıca belge okumalarda karşılaştım 

zorluklarda yardımını benden esirgemeyen biriydi. Dört yıl boyunca asistan olarak 

çalıştığım Hacattepe Üniversitesi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ramazan Acun, sekreter 

Serpil Okumuş, mesai arkadaşlarım Arş. Gör. Bekir Akşit ve Ayşe Büşra Togay anlayışlı 

tutum ve yardımlarıyla yanımdalardı. Ayrıca tez çalışmamın son yılında asistan olarak 

çalışmaya başladığım Ardahan Üniversitesi Tarih Bölüm Başkanı Doç. Dr. Makbule 

Sarıkaya pozitif tutumunu hiç esirgemedi. Bölüm hocaları Doç. Dr. Levent Küçük, Dr. 

Öğr. Üyesi Suat Vural ve Öner Tolan her zaman desteklerini ifade ettiler. Mesai 

arkadaşlarım Arş. Gör. Harun Aslantürk, Volkan Özkan ve Elif Yeşiltepe Turşucu 

anlayışlı tutumları ve dostane yardımları azımsanamaz. Ayrıca tez sürecim boyunca 

kitaplara dair ihtiyaçlarımı karşılama konusunda Ardahan Üniversitesi Kütüphana 

Biriminin çalışanları beni hiç geri çevirmediler. Kendilerine minnettarım.  

 

Bu çalışmanın mutfağında yer almayıp en büyük desteği veren ailemdi. Annem Aysel 

Dinç, elime kalemi tuttuğum günden itibaren bana olan inancını hiç yitirmedi. Güzel 

günleri kulağıma fısıldayan iyilik meleğim. Anneannem Gurbet Aydın, dedemden kalan 

küçük emekli maaşı ve kocaman yüreğiyle eğitim hayatım boyunca hep yanımdaydı. 

Babam Alaaddin Dinç, hüzünlü sessizliğiyle baş ucumdaydı. Dayım Devran Aydın, 

Amcalarım Cebeli Dinç ve Medeni Dinç, yeğenlerini hiç yalnız bırakmadılar. 

Kardeşlerim Berivan ve Beritan ağabeylerinin arkasında hep vardılar. Eşim Naime Dinç, 

bu süreçte şüphesiz yükümü hafifleten kişidir. Kendisini çok ihmal ettim. Kendisine 

sonsuz minnettarım. Ve bu zorlu süreçteki en büyük kahramanım oğlum Aram Dinç, 

kocaman gülüşü, muzırlıkları, bitmez tükenmez enerjisi ve umut dolu varlığıyla benim 

yaşam kaynağım oldu. Son olarak adını burda anmadığım tüm şahıslara katkı ve 

desteklerinden dolayı teşekkür ederim. 

 
Ankara, Şubat 2020 



	
	

vi 

	

ÖZET 

DİNÇ, Fasih, Osmanlı-İran Sınırında Toplum ve Siyaset: Caf Aşireti ve Nasturî Cemaati 

 (1839-1914), Doktora Tezi, Ankara, 2020. 

 

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti için zorunlu bir reform çağıydı. Batılılar karşısında varlığını 

koruma adına gittiği paradigma değişikliği, devletin ve toplumun tüm katmanlarında bir 

etki yarattı.  Burada Osmanlı Devleti’nin temel hedefi, toplumla arasındaki mesafeyi 

kendi lehine kısaltmaktı. Öyle ki, daha önce aracı kişi ve kurumlarla yönettiği sınır 

bölgeleri de bu amaç kapsamındaydı. Dolayısıyla, Osmanlı-İran sınırında yaşayan 

Hristiyan Nasturî cemaati ile Müslüman/Kürt Caf aşireti, devletin yeni düzendeki yeni 

muhataplarıydı. Bu tezde, Osmanlı modernleşmesi ve dünyadaki gelişmeler bağlamında 

sınırdaki iki grubun değişen sosyo-politik yapısını karşılaştırmalı olarak incelenecektir. 

Bu bağlamda, tez iki amaç etrafında şekillenmektedir. Birincisi Osmanlı 

modernleşmesinin teorik çerçevesi ile sınır bölgesinde pratikteki karşılığı arasında farklar 

olduğunu ortaya koymaktır. Böyle bir sonucun doğmasında Batılı güçler ve İ ran’ın 

bölgedeki varlıkları ile yerel güçlerin sosyo-politik tutumları önemli birer faktördü. İkinci 

amaç ise sınır bölgesinde yaşayan Caf aşireti ile Nasturî cemaatinin üst otoritelerle  

ilişkilerinde birer pasif uygulayıcıdan ziyade ilişkiye yön veren etkili birer aktif aktör 

olduklarını vurgulamaktır.  Bu aşamada sınır olgusunun ise hem devletlerin hem her iki 

topluluğun sosyo-politik karar ve tercihlerindeki rolü ayrıca ortaya konmaya 

çalışılmaktadır. 

 
 
 

 

Anahtar Sözcükler  
 
Sınır, Osmanlı, İran, Batılı Güçler, Nasturî, Caf, Modernleşme 



	
	

vii 

	

ABSTRACT 

DİNÇ, Fasih, State and Society on the Ottoman-Iranian Border: The Jaf Tribe and 

 Nestorians (1839-1914), Ph.D. Dissertation, Ankara, 2020. 

 
 
The 19th century was a compulsory era of reform for the Ottoman Empire. The paradigm   

shift that it underwent to protect its existence against Westerner powers had an impact on 

all layers of the state and society. The main objective of the Ottoman Empire was to 

shorten the distance between society and itself in its favor. So much so that the border 

regions previously managed with intermediary personalites and institutions were also 

scope fort his aim. Therefore, the Christian Nestorian sect and the Muslim / Kurdish Jaf 

tribe living on the Ottoman-Iranian border were the new interlocutors of the state in the 

new order. In this dissertation, Ottoman modernization and developments in the world 

are examined comparatively to the changing socio-political structure of the two groups 

on the border. In this context, the dissertation is shaped around two purposes.	The first is 

to reveal the differences between the theoretical framework of Ottoman modernization 

and its practicality in the border region.  The presence of Western powers and Iran in the 

region and the socio-political attitudes of local powers were important factors in the 

emergence of such a result.	The second aim is to emphasize that the Jaf tribe and the 

Nestorians living in the border region are effective active actors that direct the 

relationship rather than passive practitioners in their relations with the upper authorities. 

At this stage, the role of the border phenomenon in the socio-political decisions and 

preferences of both states and both communities is also tried to be revealed. 

 

 

 
Keywords  
 

Border, Ottoman, Iran, Western Powers, Nestorian, Jaf, Modernization 

 
 
  



	
	

viii 

	

İÇİNDEKİLER 

KABUL VE ONAY .......................................................................................................... i 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI ................................. ii 

ETİK BEYAN ................................................................................................................ iii 

TEŞEKKÜR ................................................................................................................... iv 

ÖZET .............................................................................................................................. vi 

ABSTRACT ................................................................................................................... vii 

İÇİNDEKİLER ............................................................................................................ viii 

KISALTMALAR ............................................................................................................ x 

GİRİŞ ............................................................................................................................... 1 

1. BÖLÜM: 19. YÜZYIL OSMANLI DÜNYASI VE YÜKSELEN SINIRLAR .... 22 

1.1. OSMANLI DEVLETİ’NDE “YENİ DÜZEN” ARAYIŞI .............................. 22 

1.1.1. Yeni Düzenin Tek Referansı: Batılılaşma .................................................... 27 

1.1.2. Düzen Değişiyor: Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet ...................................... 30 

1.2. YENİ DÜZENDE SINIR VE SINIR TOPLUMU ........................................... 40 

1.2.1. Sınırın Belirginleşmesi: Osmanlı-İran Sınırı ................................................ 40 

1.2.2. Sınırda Devletin Yeniden İnşası ................................................................... 46 

2. BÖLÜM: SINIRDA DEVLET VE TOPLUM: CAF, NASTURÎ VE OSMANLI

......................................................................................................................................... 57 

2.1. CAF AŞİRETİ .................................................................................................... 58 

2.2. NASTURÎ CEMAATİ ....................................................................................... 64 

2.3. MERKEZİLEŞME VE DİRENÇ ..................................................................... 73 

2.3.1. Toplumun Keşfi: Devletin Gözünde Caflar ve Nasturîler ............................ 76 

2.3.2. “Yeni Düzen”in Sermayesi: Vergi Toplamak ............................................... 84 



	
	

ix 

	

2.3.3. Vergi Yüküne Yükselen İtiraz ve Şikayetler .............................................. 101 

2.4. OSMANLI DEVLETİ’NİN MEDENİLEŞTİRME ARACI:GÖÇEBELERİN 

İSKÂNI .................................................................................................................... 108 

3. BÖLÜM: BATILI GÜÇLER, POLİTİK LİDERLER VE YENİ ARACI 

ELİTLER ..................................................................................................................... 130 

3.1. BATILILARIN NASTURÎLERİ KEŞFİ: MİSYONERLERİN 

“MEDENİLEŞTİRME” SAVAŞI ......................................................................... 133 

3.2. DİNİ BİR CEMAATİN POLİTİK BİR KİMLİĞE DÖNÜŞÜMÜ: 

FIRSATLAR, AYRILIKLAR VE İSYAN ........................................................... 142 

3.2.1. Yeni Düzende Eski Düşmanlık: Nasturî ve Müslüman/Kürt İlişkisi .......... 163 

3.2.2. Yükselen “Milli” Bilinç: Arayışlar, Ayrılıklar ve İsyan ............................. 171 

3.3. İKİ GÜÇ ARASINDA GÜÇ OLMAK: CAF AŞİRETİ’NİN “YENİ 

DÜZEN”İ ................................................................................................................. 179 

3.3.1. “Yeni Düzen”in Yeni Aracı Elitleri ............................................................ 184 

3.3.2. Paylaşılamayan İktidar: Aşiret Beyi mi? Osmanlı Paşası mı? .................... 191 

SONUÇ ........................................................................................................................ 204 

KAYNAKÇA ............................................................................................................... 211 

EKLER ........................................................................................................................ 233 

1. Haritalar .............................................................................................................. 233 

2. Resimler ............................................................................................................... 240 

3.  Arşiv Belgeleri .................................................................................................... 251 

4. Orjinallik Raporu ............................................................................................... 261 

5. Etik Komisyon Muafiyet Formu ........................................................................ 263 

	  



	
	

x 

	

KISALTMALAR 

A.DVN. : Sadâret Divan Kalemi Evrakı 

A.g.b. : Adı geçen belge  

A.g.e. : Adı geçen eser  

A.MKT. :Sadâret Mektubi Kalemi Evrakı  

A.MKT.MHM. : Sadâret Mektubi Kalemi Mühimme Kalemi Evrakı  

A.MKT.MVL. : Sadâret Mektubi Kalemi Meclis-i Vâlâ Evrakı  

A.MKT.UM. : Sadâret Mektubi Kalemi Umum Vilayat Evrakı  

ABCFM : American Board of Commissioners for Foreign Missions  

akt. : Aktaran.  

BEO. : Babıali Evrak Odası Evrakı  

Bkz. : Bakınız  

DH.EUM. 2. Şb. : Dahiliye Nezâreti Emniyet-i Umumiye İkinci Şubesi  

DH.EUM. 4. Şb. : Dahiliye Nezâreti Emniyet-i Umumiye Dördüncü Şubesi  

DH.EUM.EMN. : Dahiliye Nezâreti Emniyet-i Umumiye Emniyet Şubesi  

DH.EUM.THR. : Dahiliye Emniyet-i Umumiye Tahrirat Kalemi Evrakı  

DH.İD. : Dahiliye Nezâreti İdare Evrakı  

DH.MKT. : Dahiliye Nezâreti Mektubi Kalem  

DH.MUİ. : Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı  

DH.SN.THR. : Dahiliye Nezareti Sicill-i Nüfus Tahrirat Kalemi 

DH.ŞFR. : Dahiliye Nezâreti Şifre Evrakı  

DH.TMIK.M. :Dahiliye Nezâreti Tesri-i Muamelat ve Islahat  

DİA. : Diyanet İslam Ansiklopedisi 

Ed. : Editör  

H.: Hicri Takvim 

HR. MKT. : Hariciye Nezareti Mektubi Kalemi 

HR.SFR.3. : Hariciye Nezareti Londra Sefareti 

HR.SYS. : Hariciye Nezâreti Siyasi  

HR.TH. : Hariciye Nezâreti Tahrirat  

HR.TO. : Hariciye Nezareti Tercüme Odası 

İ.DH. : İrade Dahiliye  



	
	

xi 

	

İ.HUS. : İrade Hususi Komisyonu 

M. : Miladi Takvim 

MV. : Meclis-i Vükelâ Mazbataları  

MVL. : Meclis-i Vâlâ Evrakı  

R. : Rumi Takvim 

Y.A.HUS. : Yıldız Sadâret Hususi Maruzat Evrakı  

Y.A.RES. : Yıldız Sadâret Resmi Maruzat Evrakı  

Y.EE. : Yıldız Esas Evrakı  

Y.MTV. Yıldız Mütenevvi Maruzat  

Y.PRK.A. : Yıldız Perakende Evrakı Sadâret Maruzatı  

Y.PRK.ASK. : Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat 

Y.PRK.BŞK. : Yıldız Perakende Evrakı Başkitabet Dairesi Maruzatı  

Y.PRK.DH. : Yıldız Perakende Evrakı Dahiliye Nezâreti Maruzatı  

Y.PRK. EŞA. : Yıldız Perakende Evrakı Elçilik, Şehbenderlik ve Ateşemiliterlik 

Y.PRK.UM. : Yıldız Perakende Evrakı Umumi  

ZB. : Zabtiye Nezâreti Evrakı  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



	
	

1 

	

GİRİŞ 

Tez çalışmamız zaman, mekân ve sorunsal bağlamında belli sınırlılıklar etrafında 

şekillenmektedir. Zaman olarak, 1839 Tanzimat Fermanı’nın ilanı ile 1914 Birinci Dünya 

Savaşı’nın başlama aralığı seçildi. Bu tarih aralığının tercih edilmesini nedeni, dünyadaki 

gelişmeler ve Osmanlı Devleti tarihi için önemli kırılma olay ve olguların esas 

alınmasıdır. Bilindiği üzere Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devleti’nin imparatorluk 

sisteminde merkeziyetçi ulus-devlete doğru evrildiği sürecin önemli bir kilometre taşıdır. 

Bu olayla beraber, devletin kendini inşa ettiği paradigmada bir değişim süreci başladı. Bu 

bağlamda birçok dinamik gibi devlet-toplum ilişkisinde kartlar yeniden dağıldı. 

Dolayısıyla, tezin sorunsalı Osmanlı Devleti’ndeki paradigma değişikliği bağlamında 

devlet ve toplumun nasıl değiştiği ve birbirini nasıl etkilediği üzerine olduğu 

düşünüldüğünde, 1839 bir başlangıç olarak belirlemek yerinde olacaktı. Ancak, tarihin 

sürekliliği prensibi çerçevesinde elbette, Batıdaki gelişmeler bağlamında Osmanlı 

Devleti’ni 1839’a götüren tarihsel arka plan es geçilmedi. Bu bağlamda tezde yer yer 17. 

yüzyıldaki olay ve olgulara dahi referanslar verildi. Çalışmanın 1914 tarihi ile bitirilmesi, 

Birinci Dünya Savaşı’nın hem Osmanlı hem dünya tarihi açısından önemli kırılmayı ifade 

etmesiyle ilişkilidir. Savaş, başlangıcından sonuna değin yarattığı etkiler bağlamında bir 

tez araştırması için başlı başına özel sorular ve cevaplar içermekteydi. Dolayısıyla dünya 

tarihi bağlamında, derin etkiler yaratan bir savaş dönemini tez araştırmamıza entegre 

etmek hem savaş dönemini hem tezin tarihsel ana güzergahı olan 1839-1914 yılları 

arasında meydana gelen tarihsel gerçekliği ıskalama riski artmaktaydı.  

Çalışmamızın mekânı ise Osmanlı – İran sınır bölgesidir. Ancak Kafkaslardan Basra’ya 

kadar uzanan geniş yeri ifade eden sınır bölgesinde ayrıca bir sınırlamaya gidildi. Burada 

araştırmamıza konu olan Nasturî cemaati ile Caf aşiretinin yerleşim yerleri, sınır 

bölgesindeki mikro mekanımızı oluşturmaktadır. Öyle ki, Nasturîler için Osmanlı 

sınırındaki Hakkâri ve İ ran sınırındaki Urmiye bölgeleri, Caflar için ise Osmanlı 

sınırındaki Süleymaniye ve İ ran sınırındaki Sinne bölgeleri, araştırmamızın ana 

mekanlarıdır. Mekânsal olarak sınır hattının tercih edilmesi, tıpkı zaman tercihinde 

olduğu gibi araştırma sorularımızla doğrudan ilişkilidir. Yukarda ifade edildiği gibi ana 



	
	

2 

	

araştırma sorumuz, Osmanlı’nın, devlet yönetim paradigmasında meydana gelen 

değişimin devlet-toplum ilişkisini nasıl etkilediğine dairdir. Bu aşamada, sorumuzu daha 

da detaylandırırsak, devlet paradigmasında meydana gelen değişim devletin egemenlik 

sahasının en uç bölgesindeki devlet-toplum ilişkisini nasıl etkiledi? İşte, böylesi bir soru 

için sınır bölgeleri en iyi mekânsal tercihlerden biridir denebilir. Sınırın mekânsal tercihin 

bir diğer nedeni, sınır bölgesinde birden çok ve birbirine alternatif üst otoritelerin 

oluşuydu. Yani bir tarafında Osmanlı diğer tarafında İ ran gibi iki gücün egemenlik 

iddiasının karşılaşma alanı olması –ki daha sonra Batılı güçler de denkleme giriyor- 

devlet-toplum ilişkisine nasıl etki ettiği veya etki edip etmediği araştırmanın bir diğer 

problematiğidir. Dolayısıyla, sınır hem mekân hem içerdiği anlam ve işlevi açısından 

çalışmamızın merkezinde yer almaktadır.  

Devlet-toplum ilişkisi düzleminde ilerleyen çalışmanın, konusunda da belli sınırlılıklar 

çizildi. Devlet olarak merkezde Osmanlı yer alırken toplum olarak ise Nasturî cemaati ve 

Caf aşireti çalışmanın aktörü oldular. Sınırın İ ran tarafının geçirdiği sosyo-politik 

gelişmeler, araştırmamızın kısmen dışında tutuldu. Bunun nedeni, zamansal sınırlılıktaki 

gerekçeyle benzerdir. İran, devlet ve toplumu ve uluslararası ilişkileriyle başlı başına bir 

kaynak, literatür ve araştırma sorularını içermektedir. Dolayısıyla İran’ın da Osmanlı’ya 

paralel geçirdiği gelişmeler bağlamında sınır bölgesindeki ilişkilerini çalışmaya dahil 

etmek, zaman sınırlılığıyla karşı karşıya olan bir araştırmacı için oldukça zor olacaktı. 

Ayrıca özellikle İ ran’da sürecin nasıl geliştiği sorularına dair bize cevaplar verecek 

Osmanlı arşivine benzer İran arşivi ve literatürüne koşullardan dolayı ulaşıl(a)maması, 

İran’ın çalışmamızın merkezinin dışında kalmasının nedenleri arasındaydı. Bu durum 

çalışmamızın en belirgin sınırlılığıdır. Ancak, her ne kadar İ ran yönetiminin genel 

pratiğine yer verilmediyse de özellikle Osmanlı arşivi, yabancı misyoner ve konsolosluk 

raporları, anılar ve literatürden elden edilen verilerle İran Devleti’nin sınır bölgesinde, 

Osmanlı Devleti’ne karşı politik tutumu bağlamında Nasturî ve Caflara yönelik ne tür 

politikalar geliştirdiğine dair tespit ve analizler yapıldı.  

 

Devlet-toplum ilişkisi bağlamında sınır bölgesinde bir topluluk değil de iki topluluğu 

merkeze almamız, tezin soruları ve cevaplarıyla mevcut literatüre katkı sağlama iddiasını 

pekiştiren en temel özelliğidir. Literatür değerlendirme başlığında detaylı bir şekilde 



	
	

3 

	

değinileceği gibi, devlet-toplum ilişkilerinde genellikle, tek değişken üzerinden 

çalışmalar yürütülmektedir. Bu bazen bir yerleşim yeri bazen bir dini veya etnik grup 

olabilmektedir. Bu tezde ise, dünya literatüründe sık sık başvurulan karşılaştırmalı tarih 

metodu uygulanmaktadır. Burada, iki yönlü karşılaştırma söz konusundur. Birincisi, 

Osmanlı, İran ve Batılı güçlerin sınır bölgesinde Hristiyan bir cemaat olan Nasturîler ile 

Müslüman/Kürt aşireti olan Caflar üzerinde yattığı etkiler arasındaki farklar ve 

benzerlikler incelenmektedir. İ kincisi ise, her iki topluluğun Osmanlı merkezileşme 

politikası ve diğer otoritelerin nüfuz mücadeleleri üzerinde yarattığı etkiler arasındaki 

farklar ve benzerlikler ele alınmaktadır. Bu aşamada sınırdan sonra önemli ikinci kavram 

ve değişkenimiz devreye girmektedir. Her ne kadar, özellikle Avrupa’da meydana gelen 

reform hareketleri sonrası eşit vatandaşlık fikri, 19 yüzyılda devlet-toplum ilişkisinin 

temel slogan veya hedefi haline geldiyse de pratikte bunun tam karşılık bulduğunu 

söyleyemeyiz. Osmanlı Devleti’nin 1839 ve sonraki reformlarının merkezinde eşit 

vatandaşlık kavramına sık vurgular vardı. Ancak gerek Osmanlı ve İran gerek bölgedeki 

Batılı güçlerin topluluklarla kurdukları ilişkide onların dini kimlikleri önemli bir değişken 

oldu. Bu durum, topluluklar için de söz konusuydu. Yani Nasturîlerin Hristiyan, Cafların 

Müslüman kimliği, onların üst otoritelerle ilişkilerini ve kendi iç dinamiklerini 

şekillendirmekteydi. Dolayısıyla, her iki taraf için de 19. yüzyılın ortalarından sonra bile 

dini kimlik, ilişkilerin önemli bir referans maddesiydi. Bundan dolayı, tezde 

karşılaştırmalı olarak incelenecek toplulukların dini kimliklerinin farklı olmasına dikkat 

edildi. Burada, Nasturî ve Cafların seçilmesinde onların sınır bölgesinde yaşamalarının 

yanı sıra yaşam tarzı itibariyle (göçebe, yarı göçebe ve yerleşik unsurları içinde 

barındırmaları) benzer yapıları içinde barındırmaları ve farklı dini kimliklere sahip 

olmaları etken oldu. Bu çerçevede karşılaştırmalı bir düzlemde araştırma sorularımıza 

şunu ekleyebiliriz: 19. yüzyılın ikinci yarısında sınır hattında meydana gelen gelişmelere 

Nasturî ve Cafların dini kimlikleri ve yaşam tarzları ne kadar etki etti veya etki etti mi? 

Bu çerçevede tezde 1839-1914 Osmanlı – İran sınırında, Osmanlı merkezileşme politikası 

ve Batılı güçlerin nüfuz mücadelesi bağlamında Nasturî ve Caf aşireti özelinde 

karşılaştırmalı bir düzlemde devlet-toplum ilişkisinin dinamikleri üç bölümde 

incelenmektedir.  

 



	
	

4 

	

Birinci bölümde, tezin sorunsalını oluşturan devlet-toplum ilişkisinde meydana gelen 

değişimi tetikleyen arka plan verilmeye çalışıldı. Yukarıda kısmen değinildiği gibi, temel 

sorunsalımız 1839 Tanzimat Fermanı ile beraber değişime giden devlet paradigmasının 

devlet-toplum ilişkisinde nasıl bir etki yarattığına dairdir. Bu bağlamda Osmanlı 

Devleti’ni bir paradigma değişikliğine götüren sürece dair sorulara cevaplar bulunmadan 

ve analizi yapılmadan, tezin sorunsalını gerek Osmanlı tarihi ve gerek dünya tarihi 

bağlamında nerede durduğunu tespitinde eksiklikler yaşanacağı kanaati güçlüdür. 

Dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin modernleşme serüveninin devlet-toplum bağlamından 

yeniden tahlili gerekli görüldü.  Bu bölümde, ilk olarak yapılan tartışmanın merkezinde 

Osmanlı Devleti’ni geleneksel imparatorluk düzeninden merkeziyetçi bir devlet 

sistemine dönüştüren reform ve revizyonlara neden ihtiyaç duyduğu sorusuna aranan 

cevaplar yer almaktadır. Bu aşamada, Osmanlı modernleşmesi iç dinamiklere ve 

dünyadaki gelişmelere karşı verdiği bir reaksiyondan ziyade devletin Batı karşısında 

politik ve ekonomik olarak geriye düşüp varlığını sürdürme kaygısına karşı zorunlu bir 

savunma refleksiydi. Öyle ki 19. yüzyıl ile beraber Avrupa, Osmanlı Devleti için hem 

tehlikeli bir rakip hem takip edilmesi gereken bir modeldi. Ancak Osmanlı devlet aklının 

Batı kurum ve düşüncelerinin devletin kurtuluş reçetesi olarak görmesi, çok da kolay 

olmadı. 1699 Karlofça ile başlayan toprak kayıpları ile beraber Osmanlı ulema ve 

bürokrasisinin gündeminde devletin mevcut kötü durumdan nasıl kurtulacağı sorusu 

vardı. Bu soru, iki yüzyıldan daha fazla Osmanlı bürokrat ve aydınlarının gündeminde 

birinci madde olarak güncelliğini korudu. Burada üç kurtuluş yorumu ön plana çıktı. 

Bunlarda ilki çözümü “kanun-ı kadim” yani gelenekte olduğu düşüncesi, ikincisi hem 

gelenek hem “icab-ı vakti hal” yani çağın gereklerini yerine getirme düşüncesi, üçüncüsü 

ise geleneksel yapıyı bir tarafa atıp tamamen çağın koşullarına uyma düşüncesidir. Tezde 

bu üç düşüncenin ortaya çıkışı, yarattığı etkiler, ortaya çıkardığı kavramlar ve devlet 

paradigmasının değişiminde oynadıkları rol analiz edildi.  

Osmanlı’nın “nizam-ı cedid” yani yeni düzen iddiasının toplum katmanında ilk 

etkilerinin ne olduğu sorusu, bu bölümün ikinci sorunsalıdır. Devletin yeni düzenindeki 

iki iddia üzerine kurulmaktaydı. Birincisi kurumlarıyla, yönetim mekanizmasıyla ve 

yasalarıyla bir bütün olarak Osmanlı Devleti, artık modern merkeziyetçi bir devletti. 

Başka bir deyişle, devlet yeni bir kalıp içine oturtulmaktaydı. İkincisi ise toplumun veya 



	
	

5 

	

tebaanın devletin yeni düzeninde yeniden konumlandırılmasıydı. Bu bağlamda devlet-

toplum ilişkisi, tebaanın devlete tabi olduğu bir hiyerarşik ilişki düzleminden her iki 

tarafın birbirine karşı sorumlu olduğu karşılıklı bir düzlem üzerine kurulmaya çalışıldı. 

Bu gelişme, devletin otorite menzilinin topluma eskiye göre birkaç adım daha yaklaşması 

demekti. Doğrudan yönetimin ana hedef olduğu Osmanlı yeni düzeninde birçok kurum, 

kuruluş ve kavram değişime uğradı. Bu çerçevede, tezin temel kavramlarından biri olan 

sınırın kavramsal ve işlevsel değişikliği analiz edildi. Sınırın artık otoritenin genişleme 

konseptinden savunmaya dönüşü detaylandırıldı. Sınırın işlev ve anlamında meydana 

gelen değişim ile sınır toplumunun iç dinamiklerine ve üst otoriteler ile kurdukları ilişkide 

doğrudan bir ilişki gözlemlendi. Öyle ki, Osmanlı merkezileşme/modernleşme programı 

bağlamında değişen sınır konseptine paralel olarak sınır bölgesinin yönetim sistemi 

aşamalı bir değişim geçirdi.  

Bu politik değişimin Osmanlı-İran sınırındaki aşamalı etkileri, bu bölümün üçüncü 

sorunsalını oluşturmaktadır. Burada, Osmanlı Devleti’nin sınır bölgesinde Nasturîlere ve 

Caflara doğrudan temasına giden politik sürecin bir resmi verilmeye çalışılmaktadır. Bu 

aşamada aracı elitler olarak tanımlanan mir ve şeyhlerin politik güç olarak ortaya çıkış ve 

tasfiyelerine giden sürecin yarattığı sonuçlar bağlamında analiz edilmektedir. Bu aracı 

elitler, bölgede en azından politik güçlerini kaybedişleri, bu çalışmanın ana sorunsalını 

oluşturan politik ortamı hazırlaması dolayısıyla devlet-toplum ilişkisi bağlamında kırılma 

noktasını ifade eder. Çünkü, mirler ile şeyhlerin sahneden çekilmesi, Nasturî ve Cafların 

devletin veya devletlerin yeni muhatabı ve bölgedeki partneri olmasında önemli bir ön 

aşama oldu. Bu aşamaların birbiriyle zamansal olarak içi içe geçmiş olmasından dolayı 

sonraki bölümlerde yer yer tekrar söz edilecektir. Sonuç olarak, tezin bu bölümü, 

araştırmanın ana sorunsalını oluşturan sonraki bölümlerde sağlıklı bir tartışma ve analiz 

zemini oluşturmasını sağlayan bir arka planı içermektedir.  

İkinci bölümde, tezin ana tartışmasının ilk aşaması olan Osmanlı Devleti’nin yeni düzeni 

sınır bölgesindeki Nasturîler ile Caflara ulaştırma çabası ve onları bu çabaya karşı 

verdikleri tepkiler işlenmektedir. Burada ilk olarak her iki sınır topluluğunun yaşam tarzı, 

örgütlenme biçimleri, nüfusları, ekonomik faaliyetler ve yerleşim yerleri gibi özellikleri 

tarihsel arka planlarıyla verilmeye çalışıldı. Burada temel amaç, teze konu olan her iki 



	
	

6 

	

topluluğun nitel ve nicel özelliklerini tespit ederek, onların sosyo-politik olaylara yönelik 

verdikleri tepkileri daha sağlıklı analiz etmeyi kolaylaştırmaktır. İ ki topluluğa dair 

sunulan verilerden sonra bu bölümün ana tartışma sorusu soruldu: Osmanlı Devleti yeni 

düzen parametresiyle Nasturî ve Caflara ne şekilde yaklaştı ve onlardan beklentileri neydi 

ve onu ne kadar karşıladı? Burada daha çok devletin merkezileşme uygulamalarını ve 

toplumun bu uygulamalara karşı tepkileri analiz edildi. Bu ilişki, keşif, uygulamalar ve 

tepkiler olarak üç bağlam etrafında ele alındı. Ayrıca bu bölümde metodolojik olarak, 

kategorileştirmeyi, topluluğa göre değil devletin temel politikaları esas alınarak yapıldı. 

Çünkü burada esas hedef üstten alta giden ve herkese uygulanmaya çalışılan politikaların 

yarattığı etkiyi basitçe betimlemekten ziyade analitik olarak tartışmaktı. Böylece her iki 

topluluğun kendilerine yönelik ortak uygulamalara verdikleri tepkilerin benzerlik ve 

farklılığı aynı metin üzerinden analiz edilmeye çalışıldı. Bu bağlamda ilk olarak Osmanlı 

Devleti’nin toplumu keşfi olarak nitelenebilecek Nasturî ve Cafları nitel ve nicel olarak 

tanımlama ve tanıma süreci ele alındı. Burada, devletin her iki topluluğu neden tanımaya 

ihtiyaç duyduğu, nasıl tanımlandığı ve yeni sisteminde onları nereye konumlandırdığı 

gibi sorulara cevaplar aranmaktadır. Bu sorulara paralel olarak ise her iki topluluğun başta 

nüfus sayımı gibi devletin onları daha okunaklı bir hale getiren uygulamalarına ne tür 

tepkileri niçin verdiğine dair tespitler yapılmaktadır.  

Bu bölümün ikinci aşamasında ise devletin merkezileşme politikasının temel politik 

aygıtlarından olan vergi uygulaması araştırmanın merkezine alınmaktadır. Vergi, adeta 

Osmanlı yeni düzenin sermayesi ve otorite kaynağıydı. Vergi tahsil edildiği kadar düzen 

vardı, düzen var olduğu kadar devlet vardı. Bu bağlamda verginin ahaliden tahsili, devlet 

için oldukça kritik ve hassas bir aşamaydı. Öyle ki, Osmanlı Devleti, her iki topluluğa 

yeni düzenin birer “vatandaş”ları olarak vergi yükümlülüğü altına almaya çalıştı. Bunun 

tahsili için barışçıl yollardan askeri yönteme kadar birçok yöntem kullandı. Ancak devlet, 

vergi konusunu ne kadar bir gereklilik olarak nitelediyse, her iki toplulukta bir o kadar 

ona negatif anlamlar yükledi. Vergiyi bir yük olarak niteleyen ve o güne kadar devletle 

doğrudan böyle bir ilişki kurmayan her iki grubun tepkisi olumsuzdu. Tezin bu 

aşamasında, devlet ile her iki topluluk arasında vergi konusundaki ilişkinin niteliği 

toplumsal normlar ve geleneksek anlayışlar bağlamında ele alındı.   

 



	
	

7 

	

Toplum keşfi, nüfus sayımı vergi konusundaki uygulamalarıyla Nasturîler ile Caflara 

neredeyse benzer yaklaşım içinde olan Osmanlı Devleti, merkezileşmenin vergi kadar 

önemli bir adımı olan iskân politikasında bir ayırıma gitti. Bu politikada, Osmanlı’nın 

geleneksel ideolojik refleks ve hassasiyetleri devreye girdi. Bu durum, Osmanlı 

Devleti’nin yeni düzenin uygulamadaki ilk çelişkisiydi. Eşit vatandaşlık iddiası taşıyan 

Osmanlı’nın yeni paradigması, iskân politikasında devletin dini hassasiyetlerine takıldı. 

Öyle ki, Hristiyan kimliğine sahip Nasturîler gerek bölgesel gerek küresel politik 

kaygılardan dolayı iskana tabi tutulmadılar. Buna karşılık, Caflar Müslüman kimlikleriyle 

sınır gibi stratejik bir bölgede iskân için çok ideal bir topluluktu. Bu aşamada, devletin 

Nasturîleri iskana tabi tutmamasının nedenleri, Cafları iskana teşvik etmek için 

başvurduğu yöntemler ve Cafların bu politikaya tepkileri nedenleriyle ele alınmaktadır. 

Burada ve daha sonraki bölümlerde, topluluğun devlet politikalarına gösterdiği tepkilerle 

beraber bu tepkilerin devletin uygulamaları üzerindeki etkilerine değinilerek tek yönlü 

değil tarafların birbirlerine karşılıklı etkileri tartışmaya açılmaktadır. Bu bölümün 

sonunda Osmanlı’nın egemenlik menzilinin her iki topluluğa ne kadar nüfuz ettiği ile her 

iki topluluğun devletin kendilerine yönelik politikalarına ne düzeyde yön verdiği konusu 

açıklığa kavuşturulmaktadır. 

Üçüncü bölüm, Osmanlı dışında gerek İran gerek İngiltere, Fransa ve Rusya gibi Batılı 

güçlerin sınır bölgesinin sosyo-politik denklemine dahil olmalarıyla meydana gelen 

gelişmelere odaklanmaktadır. Dolayısıyla bu bölümde, daha önceki bölümden farklı bir 

metot uygulanmaktadır. Özelikle birbirine alternatif güçlerin her iki topluluğa farklı 

hassasiyet ve politik normlarla yaklaşması ve bunun onlar üzerinde farklı sonuçlar 

doğurmasından dolayı Nasturîler ile Caflar, karşılaştırma bağlamından kopmadan ayrı 

ayrı başlıklar altında incelenmektedir. Bu bölümde, ilk olarak sınır bölgesinde misyoner 

faaliyetleriyle Batılı güçlerin bölgeye girişi ve onların Nasturîlere dönük yaklaşımları ele 

alınmaktadır. Burada temel soru Batılı misyonerler, Nasturîlerle neden ilgilendiği ve 

Nasturîlerin bu ilgi karşısında nasıl bir pozisyon aldığına dairdir. Tabi ki toplulukların 

dini kimliği, Osmanlı Devleti’nin özellikle iskân siyasetindeki tercihlerini etkilediği gibi, 

Batılıların da bölgede nüfuz politikaları üzerinde benzer etkiye sahipti. Bu bağlamda 

Nasturîlerin Hristiyan kimliği, Batılıların kendilerine yönelik ilgisinde pozitif bir etkiye 

sahipti. Batılı güçlerin misyonerlik faaliyetleri, sosyal yardımlaşma düzleminde politik 



	
	

8 

	

bir düzleme taşınmasıyla, Osmanlı Devleti için Nasturîlere dair tehlike çanları çalmaya 

başladı. Devlet için o güne kadar sınır bölgesinin sıradan bir “Gayri-Müslim” tebaası olan 

Nasturî cemaati, artık Batılılara kaptırılmaması gereken bir gücü ifade etmekteydi. Artık, 

Osmanlı ve Batılılar arasında Nasturîlere yönelik nüfuz mücadelesi başlamaktaydı. Bu 

mücadele, Nasturîler üzerinde çok yönlü sonuçlar doğurdu. Tezin bu aşamada yürütülen 

tartışması şu sorulara cevaplar vermeye yöneliktir: gerek Batılı güçler gerek Osmanlı 

Devleti, Nasturîlere yönelik nüfuz mücadelesinde ne tür yöntemlere başvurdular? 

Osmanlı Devleti, bu mücadelede yeni düzen paradigmasıyla ne tür çelişkilere düştü? 

Nasturîler, Batılı güçler ile Osmanlılar arasındaki nüfuz mücadelesinde nasıl pozisyon 

aldılar? Aldıkları pozisyon cemaatin iç ve dış ilişkilerinde nasıl etkiler yarattı?  

Bu bölümün ikinci kısmında ise, Osmanlı Devleti ile İ ran’ın Caflar üzerindeki nüfuz 

mücadelesine odaklanılmaktadır.  Özellikle Müslüman dünyasının temsili konusunda her 

iki devletin yüzyıllara yayılan bir rekabeti söz konusuydu. Dolayısıyla, iki gücün temas 

alanı olan sınır bölgesinde dikkate değer nüfusa sahip olan Müslüman bir topluluk olarak 

Caf aşiretine nüfuz edilmesi, taraflardan birinin diğerine karşı önemli bir üstünlük 

sağlaması anlamına gelmekteydi. Bu bağlamda, her iki devlet de Caf aşiretini kendi 

nüfuzlarına almak için çeşitli yöntemler kullandılar. Tıpkı Nasturîlere yapıldığı gibi, 

aşiret bey ve beyzadelerine hediyeler, rütbeler ve nişanlar verildi. Bunları yanı sıra 

devletin yerel yönetimin çeşitli kademelerine getirilip onlara yetkiler verildi. Özelikle 

İran’a nazaran Osmanlı, Caflara yönelik daha üst seviyede taviz ve vaatler vermekteydi. 

Öyle ki, sınır bölgesindeki Müslüman bir grubu İ ran nüfuzundan korumak adına 

merkezileşme paradigması ile çelişecek kadar aşiret liderlerine tavizler vermek zorunda 

kaldı. Bu gelişme üzerine bu bölümde yapılan tartışma ve analizler şu sorulara cevaplar 

verme üzerine inşa edildi: Osmanlı ile İ ran Caflar üzerinde nüfuz kurmak için ne tür 

yöntemlere başvurdular? Bu yöntemler ne tür benzerlik ve farklılıklar içirmekteydi? Caf 

aşireti, iki gücün kendilerine yönelik nüfuz politikalarına nasıl yaklaştılar? Bu mücadele 

aşiretin iç dinamiğine bir etkisi oldu mu? Oldu ise bunlar nelerdir? Caf aşiretine yönelik 

nüfuz politikası bölgenin politik yapısını nasıl etkiledi?  

Tezin sonuç bölümünde ise, her üç bölümde sorulan sorulara verilen cevaplar üzerinden 

tezin ana sorunsalı niteliğinde olan şu soruya ne derece cevap verilebildiğine açıklık 



	
	

9 

	

getirmeye çalışılmaktadır: 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dünyada meydana gelen 

gelişmeler ve buna paralele olarak Osmanlı Devleti’nde meydana gelen gelişmeler, 

Nasturî ve Cafları nasıl etkiledi ve onlar gerek Batılı güçlerin gerek Osmanlı Devleti’nin 

politikalarını ne kadar etkiledi?  

Bu çalışmada tartışmaya açılan soruların cevapları, iki kaynak türünden elde edilen 

verilerin analizine dayanarak verilmeye çalışılmaktadır. Bunlar dönemin resmi yazışma, 

rapor, karar, anı ve gazete haberleri gibi birincil kaynaklar ile tezde ele alınan konular 

üzerinde yazılan makale, kitap ve tezlerde oluşan literatürdür. Burada ilk olarak, tezde 

faydalanılan ve sıklıkla referans verilen birinci kaynaklar nitel bağlamda 

değerlendirilecektir. Tezde birincil kaynak niteliği taşıyan neredeyse tüm türlerden 

yararlanıldı. Bunlar iki kategoride toplanabilir. Bunlardan ilki dönemin resmi yazışma, 

rapor ve kararlarını içeren Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, ABD Dış İşleri Arşivi ve 

Protestan misyoner raporlarını içeren Missionary Herald/American Board of 

Commissioners for Foreign Missions Arşivi (ABCFM) gibi resmi kurum kaynaklarıdır. 

İkincisi ise, döneme tanıklık etmiş misyoner, seyyah ve devlet yetkililerin yazdıkları 

hatırat ve günlük türünden kaynaklardır. Bunların her biri kendi kategorisinde bir tarih 

çalışması için değerli verileri barındırmaktadır.  

Bu bağlamda, ilk olarak tezin temel birincil kaynağı olan Cumhurbaşkanlığı Osmanlı 

Arşivi üzerine bir değerlendirme yapalım. Bu katalog, gerek Osmanlı Devleti’nin 

yüzyıllar süren geniş egemenlik sahasının yanı sıra devletin temas ettiği dünyanın çeşitli 

devlet ve topluluklarına dair milyonlara ulaşan evraktan oluşmaktadır. Öyle ki, bu 

evraklar birçok bilimsel çalışma için birer kaynak niteliğindedir. Bu çalışmada, bu 

kataloğun birçok kısmından faydalanıldı. Ancak bir devlet-toplum ilişkisini inceleyen bir 

tez olmasından dolayı özellikle yararlandığımız üç kısım öne çıkmaktadır. Bunlardan ilki 

merkez taşra yazışmalarının önemli bir bölümünü içinde barındıran kataloğun Sadaret 

(Başbakanlık) arşividir. Bu kısımda özellikle bölgeden yerel yetkililer ve halktan Sadaret 

makamına gönderilen rapor, telgraf ve mektuplar ve Sadaret’ten bölgeye gönderilen 

kararlar ve talimatları içermektedir. Hem dönemin en üst mercilerinden biri olan 

Sadaret’in bölgedeki gelişmelere yaklaşım ve çözüm önerilerini hem yereldeki yetkili ve 

ahalinin sesini duyma noktasında arşiv kataloğunun bu kısmı teze önemli veriler sundu. 



	
	

10 

	

Benzer nitelikte olan ve tezde en çok referans gösterilen arşiv kaynağı Dahiliye Nezareti 

(İçişleri Bakanlığı) arşividir. Dahiliye arşivi kataloğun nitel ve nicel olarak en zengin 

bölümüdür denebilir. Devletin kendi iç mekanizmaları arasındaki yazışmaları içeren bu 

arşiv, bize hem devletin hem toplumun sesini verme konusunda oldukça çok ve çeşitli 

veriler sunmaktadır. Özellikle gerek yazılan raporlarla Nasturî ve Caflara dair nitel ve 

nicel bilgiler gerek yazdıkları mektup ve telgraflarla onların istek ve taleplerine doğrudan 

ulaşma konusunda oldukça veri sunmaktadır. Üçüncüsü ise özellikle Abdülhamit 

dönemindeki devlet-toplum ilişkilerini tespiti konusunda dikkate değer evraklar içeren 

Yıldız Sarayı arşividir. Bu kısımda Sadaret ve Dahiliye kataloglarında yer alan evraklara 

benzer türden içerikler mevcuttur. Kataloğun Bab-ı Âli Evrak Odası kısmı da aynı 

nitelikte olan ve tezde sıklıkla referans verilen bir diğer arşivdir.  

Osmanlı arşiv kataloğunda tezde kullanılan bir diğer evrak türü ise İradelerdir. Bu 

belgeler, dönemin Osmanlı padişahlarının verdiği kararları içermektedir. Öyle ki bu 

belgeler, devlet yönetiminin en tepesindeki kişinin Nasturî ve Caflara dair yaşanılan 

gelişmelere nasıl yaklaştığı ve ne tür kararlar verdiğinin tespiti konusunda veriler sunması 

açısında oldukça önemlidir. Bu bağlamda tezde yer yer iradelerden faydalanılmaktadır. 

Tezin bu arşiv kataloğundan yararlandığı bir diğer kısım ise Hariciye Nezareti (Dışişleri 

Bakanlığı) arşividir. Burada, İ ran ve Batılı Devletler ile Osmanlı arasındaki 

yazışmalardan yararlanıldı. Özellikle İ ran’ın Caflara yönelik politikası ile Batılıların 

Nasturîlere yönelik tutum ve faaliyetlerinin tespiti konusunda, bu evraklar tezin önemli 

bir kaynağı oldu. Tezde yararlanılan ikinci kurumsal arşiv ise Amerikan Dış İşleri’ne 

bağlı konsolosluk arşividir. Burada ABD’nin Osmanlı Devleti’ndeki Erzurum ve Van 

Konsolosluklarından gönderilen mektup ve raporların yanı sıra kısmen Amerikalı 

misyonerlerin yazışmalarına ulaşılmaktadır. Bu arşiv kaynağından özellikle Nasturîlere 

dair gelişmeler işlenirken kullanıldı. Nasturîlerin bölgedeki durumu, Osmanlı Devleti’nin 

misyonerlere yönelik tutumları, Batılı güçler, İ ran ve Osmanlı’nın Nasturîlere yönelik 

politikaları ve onların bunlara karşı gösterdiği reaksiyonlara dair birçok kritik bilgi elde 

edildi. Bu arşiv kaynağı, yer yer Osmanlı kaynaklarından elde edilen bilgilerin teyidi veya 

farklı bir yorumunun elde edilme olanağı sunmaktaydı. Amerikan Protestan misyoner 

raporlarını içeren American Herald/ABCFM arşivi benzer nitelikteydi. Yine Nasturîlere 

yönelik gelişmelerin işlenmesinde kullanılan bu kaynak, bölgede en yoğun faaliyet 



	
	

11 

	

gösteren ve birçok olaya tanıklık eden Protestan misyonerlerin gözlemlerine yer verilmesi 

bakımından önemliydi.  

Resmi kurum arşivlerinin yanı sıra bölgede bulunan seyyah, misyoner ve devlet 

yetkililerinin anı ve günlük türü kitapları, tezde sıklıkla referans gösterilen bir diğer 

birincil kaynaktır. Bu tür kaynakların bölgedeki olaylara bizzat tanıklık etmiş veya zaman 

zaman gelişmelerin seyrine yön veren aktörlerin keleminden çıkmış olması, ele alınan 

olayları birinci ağızdan verilmesine dair tarih araştırmaları için kıymetli bir fırsat 

sunmaktadır. Ancak hatırat, seyahatname ve günlük türü eserlerin kişilerin taraf oluşu ve 

önyargılar içermesi dolayısıyla kısıtlılıklar taşıdıklarını belirtmek gerekir. Dolayısıyla bu 

tür eserlerde yer alan bilgileri kategorik olarak yok saymamakla birlikte mesafeli 

yaklaşılması gerektiğini belirtmek gerekir. Bu tür eserler hem Osmanlı hem yabancı 

kaynaklardan oluşmaktadır. Yabancılarla kıyaslandığında Osmanlı menşeili olanlar 

sınırlıdır. Var olanlar ise özellikle Osmanlı-İran sınır tespit komisyonuna katılan 

bürokratlar tarafından kaleme alındı. Bunlarda üç eser öne çıkmaktadır. Birincisi, 

1847’de Osmanlı-İran sınır tespit komisyonunda Osmanlı Devleti’nin temsilcisi olan 

Mehmet Hurşit Paşa tarafında yazılan Seyâhatnâme-i Hudûd adlı eserdir.1 Eser, yazarın 

sınırın tespiti esnasında sınır boyunca gezdiği yerlere dair nitel ve nicel bilgilerden 

oluşmaktadır. Basra, Bağdat, Şehrizor, Musul, Van ve Bayezid gibi Osmanlı vilayet ve 

sancaklarının sosyo-politik ve ekonomik yapılarında dair detaylı veriler sunulmaktadır. 

Hatta yaşadıkları bölgelerde öne çıkan aşiretlerin yaşam tarzları, ekonomik faaliyetleri, 

onlara bağlı olan taifelerin sayısı ve tarihsel arka planlarını veren yazar adeta sınır 

boyunun demografik bir röntgenini çekmiştir. Ancak yazarın özellikle Müslüman kitleye 

odaklandığı görülmektedir. Dolayısıyla Nasturîler gibi Müslüman olmayan nüfusa dair 

detaylı verilere bu eserde ulaşılamamaktadır. Ancak çalışmamıza konu olan Caf aşireti 

ve onlara benzer birçok büyük aşiretlere dair bilgiye ulaşılmaktadır. Benzer bir eser yine 

1847 sınır tespit komisyonunda görev alan ve Osmanlı Heyeti’ne Başkanlık eden Derviş 

Paşa’nın layihasıdır.2  Hurşit Paşa’nın eseri kadar detaylı olmasa da sınır boyunda 

özellikle Müslüman/Kürt aşiretlere dair verilere ulaşılmaktadır. Derviş Paşa’nın eseri 

																																																								
1 Mehmet Hurşit Paşa (çev. Alâaddin Eser), Seyâhatnâme-i Hudûd, Simurg Yayınları, İstanbul, 
1997. 
2 Derviş Paşa (çev. Fatih Gencer), Tahdid-i Hudud-ı İraniyyeye Me’mûr Derviş Paşa’nın 
Layihası, Gece Kitaplığı, Ankara, 2016.	



	
	

12 

	

metot olarak Hurşit Paşa’nın eserinden ayrışmaktadır. Hurşit Paşa her aşiret ve yerleşim 

yeri üzerinden ayrı ayrı başlıklarda detaylı veriler sunarken, Derviş Paşa, maddeler 

halinde veriler sunmaktadır. Bu maddelerde yer yer alınan kararların tercümesi, yer 

isimleri, aşiretlere dair veriler ve olaylar yer almaktadır. Ancak bu eserde de yine 

Müslüman kitleye odaklanılmış ve diğer azınlık guruplar ihmal edilmiştir. Üçüncü eser 

ise ilk iki eser gibi bir sınır tespit komisyon üyesi tarafından kaleme alınmıştır. Eser,1913-

1914 Osmanlı İran sınır tespitinde görev alan Aziz Samih Bey’in anılarını içermektedir.3  

Ancak içerik ve metot itibariyle daha önceki iki kaynaktan farklı bir niteliğe sahiptir. Sınır 

bölgesindeki duruma dair nicel veriler vermekten ziyade olay örgüsü etrafında içerik 

şekillendirilmektedir. Yazarın yaşadığı ve tanıklık ettiği olayları içeren eser, sınır 

bölgesine dair sosyolojik gözlemler sunmaktadır. Dolayısıyla sınır hattında yaşamın nasıl 

olduğu sorusuna burada en net bicimde cevap alınabilir. Bu eseri yayına hazırlayan Ali 

Murat Kurşun, ayrıca aynı komisyonda görev alan İngiliz yetkili C. H. D. Ryder’ın kısa 

anılarını da okuyucuya sunmaktadır. Çok detaylı bir kaynak olmasa da başka bir gözden 

sınır tespit hikayesini görmek bakımından değerlidir.  

Osmanlı bürokratlarının eserlerinde özellikle Müslüman olmayan halka dair bıraktığı 

boşluğu ve daha birçok detayı yabancı misyoner, seyyah ve konsolos gibi yetkililerin 

yazdıkları eserler doldurmaktadır. Öyle ki özellikle 19. yüzyılında Osmanlı coğrafyasının 

belli merkezlerinde yabancı konsoloslukların yaygınlaşması ve misyoner kurumlarının 

faaliyetlerin artmasıyla, bu döneme ilişkin Osmanlı kaynaklarına kıyasla sayısız eser 

kaleme alındı.  Dolayısıyla bu eserleri kaleme alan döneme tanıklık etmiş kişiler 

sundukları verilerleler bölge araştırmaları için birincil elden birer kaynak sunmaktadırlar. 

Bu bağlamda, özellikle tez araştırması esnasında bu kaynaklardan öne çıkanları 

değerlendirelim. Bu tür nitelikte eserler arasında sınır bölgesine ve özellikle Nasturî 

cemaatinin sosyo-politik ve ekonomik dinamiklerine dair veriler sunan Protestan 

Amerikalı misyoner Asahel Grant’ın Nasturiler ya da Kayıp Kabileler adlı eseri öne 

çıkmaktadır.4 1837 yılında bölgeye gelen bölgeye gelen öncü Protestan misyonerlerden 

																																																								
3 Aziz Samih İlter - C.H.D. Ryder (haz. Ali Murat Kurşun), Osmanlı-İran Sınırından Anılar 
(Türk-İran Hudutlarında Neler Gördüm/1913-1914 Türk-İran Sınır Çizimi), Taş Mektep 
Yayıncılık, İstanbul, 2014. 
4 Asahel Grant, Nasturiler ya da Kayıp Kabileler –Bir Misyonerin Nasturilere Dair İzlenim ve 
Düşünceleri, Avesta Yayınları, İstanbul, 2015. 



	
	

13 

	

olan Dr. Grant, faaliyetlerini 1844’te Musul’da ölene kadar sürdürdü. Onun bu süre 

boyunca yürüttüğü faaliyetler, gözlemlerine dayanan bu eserinin merkezinde Nasturîler 

vardır. Nasturîlerin Yahudilerin kayıp kabilesi olduğu savıyla hareket eden yazar, 

cemaatle doğrudan temaslar kurup onların gelenekleri, ritüelleri, yaşam biçimleri, 

ilişkileri, çelişkileri ve sorunları gibi birçok başlığı içeren detaylar sunmaktadır. Öyle ki, 

19 yüzyılın ilk yarısında Nasturî cemaatinin tarih ve sosyolojisini analiz etmek adına 

önemli bir başvuru kaynağıdır. Nasturîlere dair benzer değerde bir diğer eser, Protestan 

misyoner G. P. Badger’ın rapor, not ve gözlemlerine yer verdiği The Nestorians and Their 

Rituals adlı kitabıdır.5 1840’lı yıllarda Nasturîler arasında bulunan yazar, Bedirhan 

Bey’in bu yıllardaki saldırılarına bizzat tanıklık eder. Öyle ki, bölgedeki kaotik ortama 

şahitlik eden yazar, bize Nasturî toplumuna dair birincil elden veriler sunmaktadır. Bu 

kategoride özellikle Nasturîleri merkeze alan eserler arasında bizzat cemaat üyeleri 

tarafından yazılan eserler de mevcuttur. İçerden bir göz tarafından olayları ve cemaati 

görmek bakımından bunlar önemli kaynaklardır. Bunlardan öne çıkanı, Nasturî 

cemaatinin patrik ailesi mensubu olan Surma Hanım’ın anılarıdır.6 1883 yılında 

Hakkari’de doğan Surma Hanım, anılarında cemaatinin hem gelenek ve ritüellerine hem 

tanıklık ettiği ve aile büyüklerinden duyduğu olaylara yer vermektedir. Dolayısıyla, 

Nasturîlere dair resmi kaynaklardan ve cemaat dışındaki kaynaklardan ulaşılamayan 

detayları, onun eserinde bulmak mümkündür.  

Bu kategoride bölgeye dair daha genel çerçevede birçok etnik ve dini kimlikte 

topluluklara ve yaşadıkları coğrafyaya dair bilgiler içeren kaynaklar da var. Bunlardan 

ilki İngiliz seyyah C. James Rich’in 19. yüzyılın ilk on yılında Musul, Süleymaniye, 

Bağdat, Şiraz ve Persepolis gibi Osmanlı ve İ ran coğrafyasına yaptığı gezilerin 

notlarından oluşan eseridir.7  Rich, aralarında tez çalışmamızın konusu olan Caf aşiretinin 

																																																								
5 G. P. Badger, The Nesturians and Their Rituals – With the Narrative Mission to Mesopotamia 
and Coordistan in 1842-1844, Vol 1, Joseph Masters, Aldersgate Street, and New Bond Street, 
London. 
6 Surma Hanım, Ninova’nın Yakarışı- Doğu Asur Kilise Gelenekleri ve Patrik Mar Şamun’un 
Katli, Avesta Yayınları, İstanbul, 1996. 
7 Claudius James Rich, Narrative Residence In Koordistan and on the Site of Ancient Nineveh 
with Journal of a Voyage down the Tigris to Bagdad and an Account of a Visit Shirauz and 
Persepolıs, Vol. 1, James Duncan, Paternoster Row, London, 1836. Türkçe çevirisi için bkz. 
Claudius James Rich, Kürdistan ve Eski Ninova’da Bir Yaşam Öyküsü- Aşağı Dicle’den Bağdat’a 
Bir Yolculuk, Şiraz ile Persepolis’i Ziyaret, Avesta Yayınları, İstanbul, 2018. 



	
	

14 

	

de olduğu ve gezdiği yerlerde yaşayan dini-etnik birçok topluluğa dair veriler 

sunmaktadır. Bu bağlamda, onun eserinde bölgenin hem coğrafyası hem insanlarına dair 

fotoğraflar, haritalar ve ahalinin gündelik hayatına ilişkin detaylara ulaşılmaktadır. Bu tür 

kaynaklara verilecek bir diğer örnek ise 1860’lı yıllarda Erzurum’dan Van’a, Ağrı’dan 

Hakkâri ve Bitlis’e uzanan Ermeni ve Kürt coğrafyasını gezen Major Frederick 

Millingen’in Kürtler Arasında Doğal Yaşam adlı eseridir.8 Eserin isminde her ne kadar 

Kürtler vurgusu olsa da yazar, Kürtlerin yanı sıra Ermeni, Yahudi, Nasturî ve Kızılbaş 

gibi etnik ve dini grupların tarihlerinden inanışlarına, gündelik yaşamlarından politik 

tutumlarına dair detaylar sunmaktadır. Ayrıca gezdiği yerlerin iklim, bitki örtüsü, coğrafi 

yapısına dair veriler eserde yer almaktadır. Bu bağlamda, Millingen’in eseri tarihi ve 

sosyolojik niteliğinin yanı sıra bir coğrafya kitabı özelliği de taşımaktadır. Bu tür kaynağa 

örnek gösterilecek son eser ise Rich’ten yaklaşık bir asır sonra bölgeye gelen bir diğer 

İngiliz misyoner W. A Wigram’ın anılarıdır.9 Wigram, Halep, Urfa, Diyarbakır, Mardin, 

Van, Hakkâri, Urmiye, Musul ve Bağdat’ı kapsayan geniş coğrafyaya ve insanın 

yaşamına dair resmi evraklarda bulunması mümkün olmayan bilgi ve gözlemleri 

kitabında vermektedir. Yazar, diğer yabancı seyyah ve misyonerlerin gözlem metodunu 

birebir uygulamaktadır. Dönemin birçok sosyal tabakadan grupların gündelik 

yaşamından politik tutum ve ekonomik faaliyetlerine değin birçok veriyi okuyucuya 

sunmaktadır. Ayrıca Rich’in yaptığı gibi, yer yer gezdiği bölgeler ve insanlarına ait resim 

ve fotoğrafları kullanmaktadır. Dolayısıyla 20 yüzyılın ilk yıllarına dair sosyal ve siyasi 

tarih çalışmaları için önemli bir eser niteliğindedir.  Özetle, anı ve günlük türünden eserler 

bir kişinin gözlem ve tecrübelerinden daha fazla şey ifade etmektedir. Öyle ki bunlar, 

bilimsel sorularla buluştuğunda bir kişinin günlüğü ve anıları olmaktan çıkıp başta tarih 

gibi insanı ve ona ait olanı inceleyen araştırmalar için birer kaynağa dönüşebilmektedir.  

İkincil kaynak olarak nitelendirilen telif eserlerden oluşan literatür, tez çalışmasının 

sorunsalının oluşturulması ve cevaplar aranmasında sıklıkla referans kaynağı olarak 

kullanıldı. Bu bağlamda bu bölümde tezi oluşturan sorunsallar çerçevesinde güncel 

litatürün durumu ve tezin buna katkısı tartışılacaktır.  

																																																								
8 Major Frederick Millingen, Kürtler Arasında Doğal Yaşam, Doz Yayınları, İstanbul, 1998. 
9 W. A. Wigram– Edgar T. A. Wigram, İnsanlığın Beşiği Kürdistan’da Yaşam, Avesta Yayınları, 
İstanbul, 2004. 



	
	

15 

	

 

Tezin dört teması olan modernleşme, sınır, aşiret ve cemaat üzerine gerek Türkiye gerek 

Avrupa, ABD ve Kanada akademisinde dikkate değer eserler yayınlanmaktadır. Ancak 

belirtmek gerekir ki, bu çalışmada olduğu gibi mikro tarih çalışmaları literatüre girişi bir 

anda olmadı. Özellikle Osmanlı tarihi düşünüldüğünde uzun yıllar siyasi tarihi merkeze 

alan betimleyici çalışmalar tarih alanına egemendi. Bu bağlamda Niyazi Berkes’in 

Türkiye’de Çağdaşlaşma ve Bernard Lewis’in Modern Türkiye’nin Doğuşu adlı 

çalışmaları, Osmanlı son dönemi için yeni bir aşamayı temsil etmektedir.10 Gerek 

Berkes’in devlet merkezli analizleri gerek Lewis’in yer yer oryantalist yaklaşımlarına 

rağmen iki yazar tarih anlatısını salt siyasi olay ve olguların tekelinden çıkarıp sosyo-

kültürel ve ekonomik dinamikleri eklemleyerek inşa etmektedirler.  Birçok tema üzerine 

kurulu tarih anlatısı Türkiye’de, 2000’li yıllarda daha da çeşitlendi. Hatta tek yazarlı 

eserler yerine alanında uzman kişlerden oluşan derleme eserler öne çıktı. Buna 

verilebilecek en iyi örnek, Tanıl Bora ve Murat Gültekingil editörlüğünde çıkan Modern 

Türkiye’de Siyasal Düşünceler serisinin ilk cildidir.11 Bu bağlamda, kitap, birbirinden 

farklı metot ve yaklaşımlarla yazılan birçok makaleyle siyasi tarihi, fikir hareketleri, 

toplumsal cinsiyeti, politik liderleri ve düşünürlerine değin Osmanlı modernleşmesinin 

zihin haritasını sunmaktadır. 

 

2000’li yıllardan itibaren ise tarih çalışmalarının merkezine kadın, sınır, hayvan, şehir, 

aşiret, cemaat gibi daha mikro çalışmaları girmeye başladı. Dolayısıyla sosyal bilimlerde 

artık merkezinde imparatorluk veya devletin olduğu padişah, şah veya kralların ana aktör 

olduğu büyük politik anlatılardan ziyade daha lokal alanlara odaklanan ve “küçük” 

insanların hayatlarını merkeze alan çalışmlar öne çıkmaya başladı. Artık tarihe ait herşey 

bir araştırma konusuydu. Örneğin, uzun yıllar tarih araştırmalarının dışında kalan 

kadınlara dönük çalışmalar son yıllarda öne çıktı. Bu bağlamda Serpil Çakır’ın Osmanlı 

Kadın Hareketi adlı eseri, kadının kamusal hayattaki yerine dair birçok sanıyı 

kırmaktadır.12 Cumhuriyetle özdeşleştirilen kadının, kamusal ve politik hayatta 

																																																								
10 Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuş, Arkadaş Yayınları, İstanbul, 2015; Niyazi Berkes, 
(Haz. Ahmet Kayuş), Türkiye’de Çağdaşlaşma u, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2010. 
11 Tanıl Bora – Murat. Gültekingil (Edit.), Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 1 / Tanzimat 
ve Meşrutiyet'in Birikimi, İstanbul, İletişim Yayınları, 2009. 
12 Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, İstanbul, 2016. 



	
	

16 

	

Osmanlı’da nasıl aktif olduğunu ortaya koymaktadır. Benzer bir şekilde Alan Mikhail, 

Osman’ın Ağacı Altında adlı eserinde çevre tarihini merkeze alıyor.13 Osmanlı tarihinde 

doğa ile iktidar arasında ilişki kuran yazar, Osmanlı, Mısır ve Orta Doğu tarihine 

alternatif bir bakış kazandırmaktadır. Bunlara paralel olarak büyük anlatılarda küçük 

detaylar olarak işlenen Osmanlı coğrafyasında yaşayan topluluklar da araştırmacıların 

gündemine girdi. Merkezden çevreye doğru giden çalışmalar artık yöntemsel olarak da 

merkez değiştirdi. Artık araştırma sorularının merkezinde devletin yanı sıra toplumun 

kendisi vardı. Araştırmaların odağında yeni mekanlar, gündemler ve yaklaşımlar oldu. 

Mostafa Minawi’nin Osmanlı’nın Afrika sınırı konumunda olan Hicaz ve Libya’yı 

merkeze alan çalışması buna örnek gösterilebilir.14 Sınırı Batılı güçlerin birbirleri ile yerel 

otoritelere bir temas alanı olarak niteleyen yazar, Libya ve Hicaz sınır bölgesinde 19. 

yüzyılın sonu ile 20 yüzyılın başını kapsayan dönem içinde meydana gelen gelişmeleri 

sömürgecilik parametresiyle ele alıyor. Ayrıca Minawi, Osmanlı Devleti’nin bölgeye 

dönük merkezileşme politikalarını büyük güçlerle bir emperyal rekabet bağlamında 

değerlendirmesi, Osmanlı devlet-toplum ilişkilerine dair alternatif bir yorum katmaktadır. 

Öyle ki Minawi’nin kullandığı yöntem ve yaptığı yorumlar, tez çalışmamızın sorunsalının 

oluşmasında önemli bir kaynak oldu. Ayrıca eserde çeşitli yıllarda Libya ve Hicaz’da 

görev yapmış Osmanlı Paşası Sadik al-Mouayad Azmzade’nin günlükleri ve dönemin 

önemli projelerinden olan Hicaz telgraf hattının hikayesine yer vermesi bakımından yeni 

veri ve tartışmalar yer almaktadır. Minawi’ye paralel çalışma ise Maurus 

Reinkowski’nin, Balkan vilayeti olan Kuzey Arnavutluk ile bir Arap vilayeti olan Cebel-

i Lübnan’ı karşılaştırmalı eseridir.15 Bu kitap, karşılaştırmalı tarih araştırmasına ideal bir 

örnek teşkil eden, kullandığı yöntem ve yaptığı analizler ile çalışmamızın teorik inşasında 

bir yol haritası görevi gördüğünü söyleyebiliriz. Osmanlı reform çağının iki uç 

periferisini merkezine alan yazar, Osmanlı devlet pratiğini benzerlik/farklılık ekseniyle 

vaka vaka, adım adım kronolojik geri dönüş-ileri gidişlerle incelemeye alıyor. Bir örnekte 

Osmanlı Devleti’nin merkezden vilayetlere gönderdiği modernleşme/medenileştirme 

																																																								
13 Alan Mikhail, Osman’ın Ağacı Altında: Osmanlı İmparatorluğu, Mısır ve Çevre Tarihi, İş 
Bankası Yayınları, İstanbul, 2019. 
14 Mostafa Minawi, Osmanlılar ve Afrika Talanı – Sahra’dan Hicaz’a İmparatorluk ve Diplomasi, 
Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2018. 
15 Maurus Rinkowski, Düzenin Şeyleri, Tanzimat’ın Kelimeleri: 19. Yüzyıl Osmanlı Reform 
Politikasının Karşılaştırmalı Bir Araştırması, YKY, İstanbul, 2017. 



	
	

17 

	

öncüleri olarak Cebel-i Lübnan’a gönderilen Fuat Paşa ile İşkodra’ya gönderilen Ahmet 

Cevdet Efendi’nin uygulamalarını karşılaştırır.16 Diğer bir örnekte, periferi toplumun 

devletin modernleşme pratiğine karşı tutumunu Cebel-i Lübnan’da Maruniler, Kuzey 

Arnavutluk’ta Mirditler üzerinden karşılaştırmalı olarak vermektedir.17  Kitabın bir diğer 

öne çıkan yeri Düzen Kavramları (14. Bölüm) adlı bölümüdür. Burada merkez ile çevre 

arasındaki ilişkiyi yazışmalarda kullanıla terim ve kavramlar bağlamında analiz eder. 

Böylelikle, büyük olayların anlatısında silikleşen terim ve kavramların yeni sorunsalların 

oluşturulmasında nasıl kullanılabildiğine dair model bir çalışmadır. Öyle ki yazarın bu 

yöntemine tez çalışmamızda kullanılan belgeleri yorumlarken sık sık başvurulmaktadır. 

 

Anlatının artık daha da spesifikleştiği 2010’lu yıllarda akademik çalışmalarda 

monografiler ön plana çıktı.  Bu aşamada birden çok aşiret, topluluk, cemaat veya bölgeyi 

merkeze almaktan ziyade tek bir grubu inceleyen aşiret ve cemaat monografiler 

çalışılmaya başlandı. Bu bağlamda, monografiler Türkiye’de özellikle tarih alanında 

yürütülen yüksek lisans ve doktora tezlerin popüler konuları arasında yer almaktadır.  

Erdal Çiftçi’nin Haydaran aşireti üzerine yaptığı doktora tezi son yıllarda yapılan nitelikli 

aşiret monografilerinden biridir.18 Yazar, 19. yüzyıldan 1920’li yıllara kadar uzanan bir 

dönemde Osmanlı-İran sınırında bulunan Haydaran aşiretini merkez-çevre ilişki 

parametreleriyle incelemektedir. Çiftçi  tez kurgusunu, tarihsel kronoloji esasına göre 

bölümlere ayırarak yapmaktadır. Dolayısıyla yazar, Haydaran aşiretinin hikayesini 

Tanzimat, II. Abdülhamit iktidarı, Meşrutiyet ve Cumhuriyet gibi kırılma dönemleri 

bağlamında vermektedir. Bu metot, farklı konjonktürlerde aşiretin sosyo-politik 

süreklilik ve kopuşlarını görmek açısından kullanışlı olmuştur. Ayrıca bu çalışma bir 

aşiret monografi niteliğinin yanı sıra sınır temasını işlemesi açısında sınır literatürüne de 

katkı sunmaktadır. Ancak İran tarafının Osmanlı tarafına nazaran göz ardı edilmesi tezin 

öne çıkan sınırlılığı olarak gösterilebilir.  Buna rağmen kullandığı kaynak ve literatürün 

çeşitliliği ve betimleyici tarih anlatısıyla arasına kısmen mesafe koyup belli sorunsallar 

etrafından kurgusunu kurmaya çalışması bakımından sonraki çalışmalara referans 

																																																								
16 A.g.e., s. 178-192. 
17 A.g.e., s. 94, 99,103-106, 132.	
18 Erdal Çiftçi “Fragile Alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the Empire, 1820-
1929”, Bilkent Üniversitesi, Doktora Tezi, Ankara, 2018.  



	
	

18 

	

olabilir. Öyle ki, tez çalışmamızın özellikle Caf aşireti bölümlerinin analiz edilmesinde 

Çiftçi’nin bu çalışmasındaki tartışmaları ve yöntemi yol gösterici olmuştur.  

 

Caf aşiretinin çalışmamızın aktörlerinden biri olması dolayısıyla ve çalışmamızın nerede 

durduğunu göstermek için analiz etmede faydalı olacağını düşündüğümüz bir diğer aşiret 

monografisi, Zuhal Özbaş’ın 2014 yılında Caf aşireti üzerine yaptığı yüksek lisans 

çalışmasıdır.19 Yazar, tezin başlığında vurgulandığı gibi Caf aşiretini, Osmanlı ile İran 

Devletleri arasındaki sınır anlaşmazlığı ve nüfuz mücadelesi bağlamında incelemektedir. 

Çiftçi’nin tezinde görülen analitik anlatı burada yerini betimleyici anlatıya bırakmaktadır. 

Ayrıca Özbaş kullandığı arşiv kaynaklarının yani dönemin devlet terminolojisi ve 

algısının etkisinde bir dil inşa etmektedir. Örneğin, aşiretin Osmanlı sınırlarındaki 

yaylaklarından İran’daki kışlaklarına geçişini devletlerin okuduğu gibi “sınır tecavüzü” 

olarak nitelemektedir.20 Başka bir örnekte, aşiretin göçü esnasında yerleşik toplumla 

yaşadıkları çatışmanın kaynağını “göçebe aşiretlerde bulunan saldırganlık ve yağmacılık 

gibi sahip oldukları hayatın getirmiş olduğu özellikler”e indirgemektedir.21 Ayrıca 

Caflara yaşanılan gelişmelerde verdiği rol ise; iki güç arasında dinamik bir aktörden 

ziyade iki büyük güç arasında sıkışmış, politika üretemeyen, pasif bir figüranlıktır. 

Örneğin Caf aşireti ile devletler arasındaki ilişkiyi anlatırken, “mahrum edilen”, “mecbur 

bırakılan”, “kullanılan”, “maruz kalan” gibi ilişkinin çerçevesinin iktidar tarafından 

belirlendiği, aşiretin pasif bir alıcının ötesine geçemediği bir Caf aşireti resmi ortaya 

koymaktadır.22  Bunlara rağmen Özbaş’ın tezi, Cafları konu edinen ilk çalışma olması ve 

ve arşiv kaynaklarına ulaşması bakımından aşiret litaratürüne katkı sağlamaktadır. 

Dolayısıyla Özbaş’ın ortaya koyduğu yaklaşıma alternatif olarak Cafların süreçte pasif 

değil aktif bir aktör olduğunu ortaya koymak, olaylara devlet söyleminin yanı sıra farklı 

yaklaşımlarla bakmak ve modernleşme bağlamında Caf resmini yeniden çizmek tez 

çalışmamızın bir yönüyle hedefleri arasında yer almaktadır. 

																																																								
19 Zuhal Özbaş, “XIX. Yüzyıl Osmanlı-İran Sınır Diplomasisinde Caf Aşireti”, Marmara 
Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2014. 
20 A.g.t. s. 119-132. 
21 A.g.t., s. 150. 
22 A.g.t., s. 149-150.	



	
	

19 

	

Dini cemaatlere yönelik monografiler de son yıllarda literatürü genişleyenler arasıdadır. 

Bunlar arasında özellikle 1915 yılında meydana gelen trajedi dolayısıyla Ermenilere 

dönük çalışmalar dikkate değer derecede ön plandadır.  Ermeni çalışmaları daha çok 1915 

olaylarının soykırım olup olmadığına dair tezler etrafında şekillenmektedir. Ancak 

2000’li yıllardan itibaren Osmanlı egemenliğindeki Ermeniler dışında bir nebze daha 

küçük cemaatler, Türkiye’de araştırmalara konu olmaya başladı. Dünyada ise bu 

cemaatlere ilgi daha eskiye dayanmaktadır. Örneğin, tez çalışmamızın aktörlerinden biri 

olan Nasturî cemaatine dair ilk çalışmalardan biri John Joseph’in 1961 yayınladığı The 

Nestorians and their Muslim Neigbors (Nasturîler ve Müslüman Komşuları) adlı 

eseridir.23 Kitapta, Nasturî cemaatinin tarihsel arka planı, belli çerçevelerde ritüel ve 

inançları, 19. yüzyılda yaşadıkları bölgede kendi iç ilişkileri, komşuları Kürtler ile 

rekabetleri, misyonerin devreye girmesiyle Batılı güçlere temasları ve bu süreçte 

geçirdikleri değişimler analiz edilmektedir. Genel olarak Batı kaynaklarından 

yararlanarak yapılan çalışma Nasturîleri ana sorunsalı yapması bakımında ön açıcı bir 

çalışmadır. Benzer nitelikte bir diğer çalışma ise Aziz Suryal Atiya tarafından ilk olarak 

1968 yılında yayınlanan Doğu Hristiyanlığı Tarihi adlı eserdir. 24 Yazar, aralarında 

Nasturî cemaatinin de olduğu Süryani Yakubi, Maruni ve Ermeniler gibi Doğu 

Hristiyanlığının öne çıkan ve gölgede kalan cemaatlerinin sosyo-kültürel, inançları, 

hiyerarşileri, ritüelleri birbirlerinden ayrıldığı ve benzeştikleri noktalar gibi birçok 

dinamikleri, ortaya çıkışlarından modern dönemdeki durumlarına değin ele almaktadır. 

Atiya’nın bu çalışması analitik bir yorum ve derinlemesine bir tartışmadan uzak olsa da 

ele aldığı cemaatler hakkında temel bilgilerin edinilmesi bağlamında değerlidir.  

Türkiye’de ise bu cemaatlere ilgi son yıllarda artış gösterdi. Bu artıştan Nasturîler de 

payını aldı. Türkiye’de Nasturîlere dair ilk çalışma her halde Süleyman Hayrullah 

Çetin’in 1988 yılındaki yüksek lisans tezidir.25  Çetin’in tezi hem içerik ve yöntem hem 

																																																								
23 John Joseph, The Nestorians and their Muslim Neighbors – A Study of Western Influence on 
their Relations, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, 1961. Aynı eser daha sonra 
2000 yılında farklı bir isimle yeniden yayınlanmıştır. Bkz. John Joseph, The Modern Assyrians 
of the Middle East – Encounters with Western Christian Missions, Archaeologists, and Colonial 
Powers, Brill, Leiden-Boston-Köln, 2000. 
24 Aziz S. Atiya, Doğu Hristiyanlığı Tarihi, Doz Yayınları, İstanbul, 2005. 
25 Süleyman Hayrullah Çetin,“Türkiye’de Nasturî Hareketleri (1830-1926)”, Ankara Üniversitesi, 
Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1988. 



	
	

20 

	

kaynak olarak Joseph ile Atiya’nın eserlerinden oldukça gerisinde kalmaktadır. Öyle ki, 

bu çalışmada bilimsel olarak Nasturîlere dair yeni bir yorum ve bilgiye ulaşılmamaktadır. 

Ancak Nasturîler dair daha ciddi ve yeni veriler sunan çalışma Türkiye’de Çetin’in 

tezinden yaklaşık yirmi bir yıl sonra çıkan Murat Gökhan Dalyan’ın 19. Yüzyıl’da 

Nasturiler (İdari Sosyal Yapı ve Siyasi İ lişkiler) adlı doktora çalışmasıdır.26 Dalyan, 

Nasturîleri, tarihsel köklerinden 19 yüzyıldaki nüfusları, sosyo-ekonomik yapıları ve 

sosyo-politik ilişkilerine değin detaylı bir araştırma ortaya koymaktadır. Osmanlı arşivi, 

Amerikan misyoner raporlar ve bölgede bulunan seyyah ve misyonerin kitaplaştırdıkları 

günlükler gibi kaynakları kullanmaktadır. Bununla beraber, ele aldığı konu bağlamında 

yazılan telif eserlere referans vermeyi ihmal etmemektedir. Dolayısıyla Dalyan’ın tezi 

kullandığı kaynaklar ve ele aldığı konular bağlamında Nasturîlere dair en kapsamlı 

çalışmadır. Ancak yazar, kullandığı verilerdeki zenginliği, teorik alt yapı oluşturmada ve 

ele aldığı konuyu bir sorunsala bağlamada göremiyoruz. Tezde betimleyici bir anlatı 

hakimdir. Dalyan, tazinde kurduğu anlatıda Nasturîleri pasif bir pozisyonda tutmaktadır. 

Ayrıca gerek Osmanlı Devleti’nin gerek Batılı misyonerlerin Nasturîlere dönük 

söylemini kendi anlatısını oluştururken kullanmaktadır. Örneğin tezin sonuç bölümünde 

Nasturîlere dair değerlendirmede bulunurken, “Hakkâri ve Urmiye düzlüklerinde yaşayan 

cahil bir Hristiyan halk” veya “dağ zirvelerinde medeniyetten soyutlanmış bir hayat 

tarzını benimsemeleri” ve “silahlı ve kavgacı bir mizaca sahip” gibi tanımalara gittiği 

görülmektedir.27 Sema Yaşar Baraç Göymen’in  Nasturîle dair 2015 yılındaki yüksek 

lisans tezi, kullandığı kaynak ve kapmak bakımından Dalyan’ın tezinden daha dar olsa 

da, kavram ve teorik alt yapı konusunda bir adım öne çıkmaktadır.28 Özellikle, Osmanlı 

belgelerini kullanırken dönemin söylem ve ifadeleri arasına mesafe koyması oldukça 

değerlidir. Bu çalışmamızda özellikle Nasturîlere dönük literatüre yapılması planlanan 

katkılardan biri gerek Osmanlı ve gerek Batılılıların Nasturîlere dönük söylem ve imajını 

analiz etmektir.  Bir diğeri ise Nasturîlerin kendilerine yönelik söylem ve politikalar 

karşısında muhataplarına dair ne tür söylem ve polikalar geliştirdiklerini ortaya 

koymaktır.  

																																																								
26 Gökhan Murat Dalyan, “19. Yüzyıl’da Nasturiler (İdari Sosyal Yapı ve Siyasi İlişkiler)”, 
Süleyman Demirel Üniversitesi, Doktora Tezi, Isparta, 2009.	
27 A.g.t, s. 163-165. 
28 Sema Yaşar Baraç Göymen, “Nestorians, Kurds, and the State: The Struggle to Survive in the 
Frontier in the Late Ottoman Period, 1839-1908”, Boğaziçi Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 
İstanbul, 2015,	



	
	

21 

	

 

Sonuç olarak, bu çalışmada literatüre iki konuda katkı sunmak hedeflenmektedir. 

Birincisi, Osmanlı modernleşmesinin Osmanlı-İran sınırındaki pratiğinin Nasturîler ve 

Caflar özelinde benzerlikler kadar farklılıklar içinde barındırdığını ortaya koymaktır. 

İkincisi ise 1839-1914 yılları arasında sınır bölgesinde Osmanlı, İran ve Batılı güçlerin 

nüfuz mücadelesinde Caflar ile Nasturîlerin pasif birer grup olmaktan ziyade üst 

otoritelerin siyasetini etkileyen ve bölgenin sosyo-politik yapısının şekillenmesinde aktif 

rol oynayan birer aktör olduklarını vurgulamaktır. Bu bağlamda Türkiye’de 

karşılaştırmalı tarih metoduyla daha sonra yapılacak çalışmaların yeni soru ve 

yaklaşımlarına zemin oluşturmayı hedeflemektedir. 

 

 

  

 

 

 



	
	

22 

	

1. BÖLÜM 

19. YÜZYIL OSMANLI DÜNYASI VE YÜKSELEN SINIRLAR 

1.1. OSMANLI DEVLETİ’NDE “YENİ DÜZEN” ARAYIŞI 

Osmanlı Devleti’nde geleneksel imparatorluk sisteminin sorgulanmasının kökenleri, 

devletin “altın çağı”na nasıl dönüleceğine cevaplar arandığı 16. yüzyılın son çeyreğindeki 

tartışmalara kadar geriye götürülebilir. Bu tartışmalar, Osmanlı’nın yaşadığı ciddi bir 

düzen krizine girmesi üzerine başladı. Keşfedilen yeni yollar, yeni ekonomik kaynaklar 

ve teknolojik gelişmelerle kurulmaya başlayan “Yeni Dünya” karşısında Osmanlı 

geleneksel düzeni çözülmekteydi. Dış dünyadaki gelişmelerin yarattığı askeri ve 

ekonomik baskı ile içerde tımar ve devşirme gibi geleneksel sistemin ana unsurlarının 

bozulması ve Celali İsyanlarıyla zirveye ulaşan kaotik ortamda devlet, 17. yüzyıla ciddi 

bir egemenlik kriziyle giriyordu.29 Devletin içinde bulunduğu düzen/egemenlik krizinden 

nasıl çıkacağı, 16. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı siyasal düşüncesinin temel 

sorunsalı oldu.   

 

16. yüzyılın son çeyreğinden 19. yüzyılın sonuna değin düzen arayışının şekillendirdiği 

Osmanlı siyasal düşüncesi, devletin egemenlik krizine dair sunulan çözümler bağlamında 

üç aşamadan geçti. Birinci aşama, 16. yüzyılı sonlarından itibaren Osmanlı bürokrat ve 

düşünürleri tarafından yazılan nasihatnamelerdeki düzen arayışıydı. Mehmet Öz’ün 

“gelenekçi yorumcular” olarak nitelendirdiği bu düşünürlerin düzen arayışındaki 

adresleri, onları aynı karede buluşturmaktadır.30 Onlar için “çözülme”nin çözümü yenide 

değil “kadim” yani eskide olandaydı. “Kanûn-ı Kadîm”, bu aşamasındaki düşünürlerin 

adeta anahtar kelimesidir. Zira onlara göre, mevcut düzensizliğin temel nedeni gelenekten 

																																																								
29 Dönemin sosyo-politik ortamına dair detaylı bilgi için bkz Mustafa Akdağ, Türk Halkının Dirlik 
ve Düzenlik Kavgası "Celaliler İsyanları", Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2019; Sam White, 
Osmanlı'da İsyan İklimi Erken Modern Dönemde Celali İsyanları, Alfa Yayınları, İstanbul, 2013.  
30 Mehmet Öz, Kanun-ı Kadimin Peşinde – Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumcuları, 
Dergâh Yayınları, İstanbul, 2017. 



	
	

23 

	

uzaklaşılmasıydı. Bu yaklaşımın temsilcilerinden Gelibolulu Mustafa Âli31, mevcut 

düzensizliği “ihtilal” diye nitelendirerek, “kanûn-ı kâdîm”e aykırı uygulamalara sert 

eleştiriler yöneltmekteydi.32 Onun “ihtilal” sebeplerinin arasında liyakatsizlik, 

adaletsizlik ve yolsuzluk öne çıkmaktaydı.33 Çözülmenin sebeplerine dair Gelibolulu 

Mustafa Âli’yle paralel tespitlerde bulunan Hasan Kâfî Akhisârî ise “nizam-ı âlem” 

kavramı üzerinden Osmanlı Devleti’nin geleneksel kamusal düzeninin korunması 

gerektiğini vurgulamaktaydı. Osmanlı düşünürleri için “kanûn-ı kâdîm” kavramının 

temsil ettiği ve düzen krizinin çözümü olan geleneğin merkezinde “mülkün temeli” adalet 

vardı. Zira gelenekçi yorumun temsilcilerinden Koçi Bey, “Küfr ile dünya durur, zulm 

ile durmaz” sözüyle mevcut düzensizliğin çözümüne dair adalete vurgu yapmaktaydı.34 

“Çürüme” ve “yozlaşma” olarak okunan değişimin karşısında geleneğin nizam-ı âlem 

yani kamu düzenin sağlayıcısı olarak gören düşünce, geleneksel İ slam düşünce 

kültüründen beslenmekteydi. Bu kültürün birer ürünü olan nasihatnameler, Nizam’ül 

Mülk’ün Siyasetname’si benzeri sosyal ahlak kuralı anlatan ahlak kitaplarıydı.35 Bu 

aşamadaki Osmanlı siyasal düşüncesi, Batı dünyasının değer ve ürünlerini bir düzen 

modeli olarak değerlendirme noktasına henüz ulaşılmamıştı. Tamamen geleneksel kurum 

ve kanunların içerisinde bir çözüm aranmaktaydı. Bu sınırlılığın temel nedeni, Osmanlı 

yönetici ve düşünürlerinin hala kendi üstünlüklerine ve kendi kendilerine 

yetebileceklerine dair derin inançlarıydı.36 

Osmanlı siyasal düşüncesinin düzen arayışının ikinci aşaması, krize çözüm olarak 

geleneğe dönmenin yanı sıra başka alternatiflerin düşünülmeye başlanmasıdır. Geleneği 

temsil eden “kanûn-ı kadîm”in yanına çağın gereklerini ifade eden “icab-ı vakt-ı hal” 

kavramına, Osmanlı düşünürleri ideal devlet düzen önerilerinde sıklıkla 

																																																								
31 Gelibolulu Mustafa Âli’nin hayatı ve eserleri hakkında bkz. Bekir Kütükoğlu, “Âlî Mustafa 
Efendi”, DİA, Cilt 2, 1989, s. 414-421.	
32  Öz, a.g.e., s. 61-62. 
33  Gelibolulu Mustafa Âli’nin dönemin sorunlarına dair tespit ve çözüm önerileri hakkında detaylı 
bilgi için bkz. Gelibolulu Mustafa Âli (Haz. Faris Çerçi), Siyaset Sanatı- Nushatü's-Selatin, 
Büyüyenay Yayınları, İstanbul, 2015.  
34 Koçi Bey, devlet düzenine dair fikirlerine Koçi Beğ Risâlesi adlı eserinde detaylı yer 
vermektedir. Bkz. Koçi Bey (Haz. Seda Çakmakçıoğlu), Koçi Bey Risaleleri, Kabalcı Yayınları, 
İstanbul, 2008; Ayrıca onun yaşamı ile ilgili detaylı bilgi için bkz. Ömer Faruk Akün, “Koçi Bey”, 
DİA, Cilt 26, 2002, s. 143-148. 
35  Şerif Mardin, İdeoloji, Turhan Kitapevi, Ankara, 1982, s. 121.  
36  Öz, a.g.e., s. 107. 



	
	

24 

	

başvurmaktaydılar. Gelenek ile çağın gerekleri olarak ifade edilen “yeni” ikiliği veya bir 

aradalığı, çekişme ve çelişkileriyle 18. yüzyıldan 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar 

Osmanlı siyasal düşüncesinin merkezindeydi. Gelenek ile yeni olanın düzen krizine 

çözüm olarak sunulması fikrinin ilk izlerine 17. yüzyılın nasihatnamelerinde 

rastlanmaktadır. Buna bir örnek, yazarının belirsiz olduğu klasik bir siyasetname türü 

olan ve dönemin veziriazamı Kemankeş Kara Mustafa Paşa’ya sunulan risaledir.37 

Eserde, kanûn-ı kâdîm çözüm adresi gösterilse de geçmişte yer alan bazı kanun ve 

uygulamaların geçerliliğini yitirdiği ve çağın ihtiyaçları vurgusu yapılır: “Evvelden olı 

gelmemişdir dimek fâide virmez, ol zamân bu zamâna uymaz. Ol zamânda bu fesadlar 

yoğimiş (…) her husus zamanına göre olmak evlâdır.”38 

Geleneksel düzene dönüşün yetersiz olduğu fikrinin 18. yüzyılda zirve yapmasında, 

askeri alandaki başarısızlıklar temel tetikleyici rol oynadı. 17. yüzyılda Avrupa’daki 

gelişmeler, politik alandan ziyade ekonomik alanda Osmanlı Devleti’ne çarptığı halde 

bunun neden olduğu bunalım veya çözülmenin bu çarpmanın bir sonucu olduğu, 18. 

yüzyıla kadar dikkate alınmamıştı.39 Bu sürece değin devletin ve toplumun içinde 

bulunduğu krizin nedenleri ve çözüm adresleri mevcut sistemin içinde aranmaktaydı. 

Ancak 17. yüzyıldaki buhranın yeni yüzyılda Avrupa karşısında askeri alanlarda 

başarısızlıklara ve toprak kayıplarına dönüşmesi, Osmanlı siyasal düşüncesinde gelenekçi 

kanadın yanına “icab-ı vakt-i hal” fikrini benimseyen yenilikçi kanadı koydu. Artık 

Osmanlı düşünür ve bürokratlarının zihninde, Osmanlı dışındaki dünya- tabii ki savaş 

alanlarında kendilerini yenen Avrupa- çözüm arayışları için bir adres olmaya başladı. Bu 

durum her ne kadar yüzeysel ve askeri alanla sınırlı olsa da reform fikrinin bir devlet 

politikasına dönüşmesini sağladı. Bu bağlamda elçi olarak Yirmisekiz Çelebi Mehmet 

Efendi Fransa’ya, Ebubekir Râtîb Efendi’nin Viyana’ya gönderilmesi, Osmanlı’nın 

Avrupa’yı yani yeni dünyayı keşif girişimleriydi.40 Ayrıca, Sultan III. Selim’in veliahtlık 

																																																								
37 Eserin adı Kitâbu’l Mesâlihi’l –Müslimîn ve Menâfi’i’l- Mü’minîn’dir. Eserin içeriğine dair 
detaylı bilgi için bkz. Yaşar Yücel, (Haz.), Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar Kitab-i 
Müstetab, Kitabu Mesalihi'l Müslimin ve Menafi'i'l Müminin, Hırzü'l Müluk, TTK. Ankara, 1988. 
38 Öz, a.g.e., s. 91.  
39 Berkes, a.g.e, s. 38.	
40Osmanlı Devleti’nin Avrupa’ya gönderdiği bu elçilerin görevde bulundukları sürelerdeki 
tecrübe ve izlenimlerine yer verdikleri sefaretnameler, Osmanlı’nın Avrupa dünyasına dair bir 
fikir edinmesini sağlayan kaynaklardı. Bu elçiler ve sefaretnamelerine dair detaylı bilgi için bkz. 
Şevket Rado (Haz.), Paris'te Bir Osmanlı Sefiri- 28 Mehmet Çelebi'nin Fransa Seyahatnamesi, 



	
	

25 

	

süresince Fransa Kralı XVI Louis ile yazışmalarından da anlaşılacağı üzere artık devlet 

sisteminde Avrupa modelli bir ıslahatın kaçınılmaz olduğu düşüncesinin yerleştiği 

görülmektedir.41 

Çağın gerekleri için yapılması gerekenlerin ne olduğu sorusunu bu dönemde net şekilde, 

Osman tarihinde “matbaacı” olarak bilenen İ brahim Müteferrika cevaplamaktaydı. 

Müteferrika, ilk kez “nizam-ı cedid” terimini ve ideolojisini işlemiştir.42 Matbaacılıktaki 

faaliyetlerinin gölgesinde kalan Usûlü’l-hikem fî nizâmi’l-ümem adlı eserinde 

Osmanlı’nın yaşadığı egemenlik/düzen krizine, Avrupa devletlerini rol model göstererek 

reçete sunmaktadır. Yazar, eserinde çağın Osmanlı siyasal düşünce dünyasının öte bir 

şekilde monarşi, aristokrasi ve demokrasi rejimlerini tartışmaktadır. Üç düzen içinde ise, 

demokrasiyi üstün gördüğünü saklamamıştır. Ona göre, Avrupa’da en ileri ulusların 

demokratik düzende bulunan uluslardı. Bunların (Hollanda ve İ ngiltere’yi gösterir) 

kanunları ise Tanrı’dan gelme şeriat ilkelerine göre değil, akıl yoluyla bulunmuş ilkelere 

dayanmaktaydı.43 Müteferrika, eserinin ilk kısmındaki bilgi ve önerileriyle Osmanlı’nın 

mevcut sorunlarına çözümü lokal reformlar yerine rejim modelleri sunarak tartışmayı bir 

üst boyuta taşıdı. Geleneksel kanadın hala varlığını sürdürdüğü Osmanlı yönetiminin ne 

bu rejimi tartışacak ortamı ne de zamanı vardı. Onlar için savaş meydanlardaki yenilgilere 

son verecek acil çözümler gerekmekteydi. Zira, savaş meydanlarından alınan sonuçlar, 

Osmanlı düzen arayışının veya modernleşme serüveninin güzergahı üzerinde birincil 

etken olma özelliğini sürekli korudu.  

Müteferrika’nın eserinin ikinci kısmı ise, sunduğu yeni Avrupa merkezli askeri sistemiyle 

önerisiyle bu beklentiyi karşılamaktaydı.  Ona göre, yeni ordu ve teşkilat sayesinde az 

sayıdaki Avrupalılar, bütün dünyaya yayılmışlar, Amerika’dan faydalandıkları gibi 

																																																								
İş Bankası Yayınlar, İstanbul, 2006; Fatih Yeşil, Ebubekir Ratib Efendi (1750-1799), Tarih Vakfı 
Yurt Yayınları, İstanbul, 2011. 
41 İlber Ortaylı, “Osmanlı’da 18. Yüzyıl Düşünce Dünyasına Dair Notlar”, Modern Türkiye'de 
Siyasi Düşünce Cilt 1 / Tanzimat ve Meşrutiyet'in Birikimi, İstanbul, İletişim Yayınları, 2009, s. 
39.  
42 Berkes, a.g.e., s. 50; İbrahim Mütefferika ve eserlerine dair detaylı bilgi için bkz. Erhan 
Afyoncu, “İbrâhim Mütefferika”, DİA, Cilt 21, 2000, s. 324-27. 
43 Berkes, a.g.e., s. 53.		



	
	

26 

	

“muhit-i şarkî ve garbî nice diyara musallat olmuşlar”dı.44 Askeri alanlarda lokal reform 

fikri pratikte karşılık bulmuş olsa da bütünsel bir reform politikasının izlerine bu 

dönemde rastlanmamaktadır. Bütünsel bir sistem değişikliği bu aşamada hala bir ihtiyaç 

olarak görülmemekteydi. Devlet kurumlarında görülen çözülmeye rağmen cemiyet hala 

güçlü ve sağlam Avrupa’ya karşı mücadele şevkini barındırmaktaydı.45 Aslında bu şevk, 

Osmanlı siyasal düşüncesinde geleneksel kanadın hala geleneksel düzenden umudunu 

kesmemesiyle ilişkiliydi.  

Devletin kurtuluşu sorunsalı üzerine inşa olan “kanun-ı kadim” ile “icab-ı vakt-i hal” 

düşüncesinin temsilcileri yani gelenekselciler ile yenilikçiler arasındaki devlet politikası 

üzerindeki egemenlik mücadelesi, III. Selim dönemini şekillendirdi. 18. yüzyılda 

oluşmaya başlayan Batılılaşma fikirleriyle yetişmiş ve bu fikir cereyanının ilk nesli olan 

III. Selim’in tahta çıkması, Batılılaşma fikrinin iktidara gelmesini ifade ediyordu. III. 

Selim’in yenilikçi fikirlerine savaş meydanlarında devam eden yenilgiler meşruiyet 

kazandırıyordu.  Mevcut ortamı, Ahmet Cevdet Paşa şöyle anlatır:  

“Yenilgiler devlet adamlarının uyanmasına, ders almasına sebep oldu… Herkes 
nizamiye askeri icadından başka çare olmadığını anlamıştı. Hatta Koca Yusuf Paşa 
ikinci kez sadrazam olup da Yeniçeri Ağası ve sair ocak subaylarına sefer 
keyfiyetlerini bildirdiğinde hepsi birden: 120.000’den fazla ocaklı askerimize karşı 
8.000 Moskof askeri Tuna’yı geçti, üzerimize gelip gücünü gösterdi. Düşmanın 
böyle nizamiye askerine bizim askerimiz yeni savaş yöntemlerini bilmediğinden 
karşı gelemiyorlar. Biz, bu hal ile kıyamete kadar düşmanı yenemeyiz, diye kestirip 
atan bir cevap vermişlerdi.”46 

III. Selim’in askeri alandaki yeniliğin merkezde olduğu lokal reform projesi 

“Nizam-ı Cedit”, yani yeni düzen böylesi bir ortamda meşruluk buldu.47 Ancak, 

“kanun-ı kadim” cilerin geleneksel düzenin önemli kurumsal temsilcisi yeniçeriler 

üzerinden, nizam-ı cedide karşı reaksiyonu gecikmedi.  Sonuçta III. Selim’in yeni 

																																																								
44 Ahmet Hamdi, Tanpınar, On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Dergâh Yayınları, 
İstanbul, 2015, s. 63. 
45 A.g.e., s. 59. 
46 Berkes, a.g.e., s. 91.	
47 III. Selim dönemi ve reformları ile ilgili detaylı bilgi için bkz. Stanford J. Shaw, Sultan III. 
Selim Yönetiminde Osmanlı İmparatorluğu, Kapı Yayınları, İstanbul, 2008; Seyfi Kenan (Edit.), 
Nizam-ı Kadim'den Nizam-ı Cedid'e 3. Selim ve Dönemi, İSAM Yayınları, İstanbul, 2011; Fatih 
Yeşil, İhtilaller Çağında Osmanlı Ordusu- Osmanlı İmparatorluğu'nda Sosyoekonomik ve 
Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme 1793 – 1826, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 
2016. 



	
	

27 

	

düzen girişimi, içerde gelenekçi kanatla dışarda Avrupalıların Osmanlı’ya dair 

emperyal çekişmesi arasında sıkıştı. 29 Mayıs 1807 yılında bir ayaklanmayla, 

gelenekçi kanat, III. Selim ile yenilik fikrini tahtan indirdi. Her ne kadar geleneksel 

kanadın bir zaferi ile sonuçlanmış olsa da bu süreçte yaşananlar, Osmanlı siyasal 

düşüncesinin Batılılaşma yörüngesine geri dönülmez şekilde girdiğini 

gösteriyordu.  II. Mahmut’un iktidarıyla Osmanlı siyasal düşüncesinde düzen 

tartışmalarının üçüncü aşamasına giriliyordu. Artık Batı, yeni düzenin tek 

referansıydı.  

1.1.1. Yeni Düzenin Tek Referansı: Batılılaşma 

III. Selim’in reform programında Osmanlı reform doktrininin hemen hemen ana hattını 

oluşturan bir olgu görülür: eskinin yanında yeniyi kurmak. Yeniçeri Ocağı’nın yanında 

Nizam-ı Cedid askeri, medrese yanında teknik öğretim kurumları ve devlet bütçesinin 

yanında irad-ı cedid hazinesi olması, Osmanlı reformunun bu aşamasındaki ikiliğinin 

örnekleridir. Eski yani geleneğin tek başına kalmak isteğinden hiçbir suretle 

vazgeçmemesi, ilk fırsatta yeni olanı yıkmaya çalışmasıyla sonuçlanmıştı.48 Yeninin 

geleneğe eklemlenerek var olma zorunluluğu, düşünsel ve kurumsal bazda II. Mahmut 

iktidarının ilk dönem uygulamalarında da görülmektedir. Geleneğin güçlü kurumu 

Yeniçeri Ocağı’nın yanına Sekban-ı Cedid yeni olanı temsil etti.  Bu ikilik, dönemin 

Osmanlı siyasal düşüncesine uzun süre karşılık buldu. Reform çağının önemli devlet ve 

düşünce adamı Ahmet Cevdet Paşa’nın ideal düzen fikrinde eski ve yeninin bir aradalığı 

vardı. Ona göre, düzenin bozulmasının nedenleri kanun-ı kadime uyulmama ve icab-ı 

vakt-ı hal yani çağın gereklerini yerine getirilmemesidir.49 Yeni ile eskinin Osmanlı 

																																																								
48 Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri, İstanbul Bilgi 
Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2016, s. 21. 
49 Ahmet Cevdet Paşa’nın hayatı, fikirleri ve eserleri hakkında detaylı bilgi için bkz. Ahmet 
Cevdet Paşa (1823-1895), Sempozyum, 9-11 Haziran 1995, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 
Ankara, 2009; Mehmet Akif Aydın- Yusuf Halaçoğlu, “Cevdet Paşa”, DİA, Cilt 7, 1993, s. 443-
450; Ümit Meriç Yazan, Cevdet Paşa'nın Toplum ve Devlet Görüşü, İnsan Yayınları, İstanbul, 
1992; Christoph K. Neumann, Araç Tarih Amaç Tanzimat: Tarih-i Cevdet'in Siyasi Anlamı, Tarih 
Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2000; Christoph K. Neumann, “Tanzimat Bağlamında Ahmet 
Cevdet Paşa'nın Siyasi Düşünceleri”, Modern Türkiye'de Siyasi Düşünceler Tarihi – 
Cumhuriyet’e Devreden Düşünce Mirası Tanzimat ve Meşrutiyetin Birikimi Cilt 1. İletişim 
Yayınları, İstanbul, 2009, s. 83-88; Ahmet Hamdi Tanpınar, “Ahmet Cevdet Paşa” Ondokuzuncu 
Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2015, s. 166-183.	



	
	

28 

	

siyasal düşüncesinde varlığını sonraki dönemlerde de korumuş olsa da II. Mahmut 

iktidarının ikinci aşamasından itibaren en azında devlet politikasında yer almadı. Yeniyi 

temsil eden Batılılaşma artık Osmanlı Devleti’nin resmî ideolojisiydi.  

Osmanlı Devleti’nde değişimi harekete geçiren temel motivasyon, devletin iç ve dış 

etkenlerle sosyo-politik bir kriz ile karşı kaşıya kalmasıydı. Devletin kriz algısının temel 

belirleyicisi daha önce ifade edildiği gibi savaş meydanlarında işlerin yolunda 

gitmemesiydi. II. Mahmut yönetimi boyunca, Batılılaşma politikasına meşruiyet 

kazandıracak kriz ortamı gereğinden fazla mevcuttu. Yeniçeri isyanları, taşrada merkezi 

otoriteye ortak olan Âyanlar, Yunan ve Sırp milliyetçi ayaklanmaları, İ ran ve Rus 

savaşları ve özellikle Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın isyanı gibi krizler, II. Mahmut’un 

Batılılaşma çerçevesine oturtulmuş mutlak otoritenin sağlandığı bir devletin varlığını 

gerekçelendirmekteydi.50 Bu bağlamda onun ajandasının ilk hedefi, devletin merkezi 

yönetiminde padişahın iktidar ortakları olan âyan, yeniçeri ve ulemayı iktidar sahnesinin 

dışına itmek veya varlıklarına son vermekti. Geleneksel düzenin bu üç güç odağının her 

biri padişah üzerinden iktidar dengesini kendi lehlerine çevirmeye yönelik yaklaşım 

içinde olmaları, II. Mahmut’a dikkate değer bir manevra imkânı sunmaktaydı. İlk olarak, 

Sened-i İ ttifak ile iktidarını kanunen paylaşmak zorunda kaldığı taşra ve merkezdeki 

iktidarın en büyük ortağı âyanlar hedefteydi.51 Nizam-ı Cedid taraftarlarının etrafında 

toplandığı Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa, gelenekçi ulema ve yeniçerilere karşı III. 

Selim’i tahta yeniden çıkarmak için on beş bin askeriyle Temmuz 1808’de 

																																																								
50 II. Mahmut döneminde yukarda saydığımız olaylar hakkında detaylı bilgi için bkz. Şinasi 
Altundağ, Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı- Mısır Meselesi 1831-1841, TTK, Yayınları, Ankara, 
1988; Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi- Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856) Cilt 
5, TTK Yayınları, Ankara, 2017; İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Timaş Yayınları, 
İstanbul, 2014, s. 39-67; Mehmet Hanefi Kutluoğlu, “Kavalalı Mehmet Ali Paşa”, DİA, Cilt 25, 
2002, s. 62-65; Kemal Beydilli, “Mahmud II”, DİA, Cilt 27, 2007, s. 352-57. 
51 Osmanlı taşra idaresinde vali, mutasarrıf, mütesellim ve voyvodalar merkezden tayin edilirdi. 
Bu yöneticilerden başka her şehir ve kasabalar arasında seçilen bir âyan bulunurdu. Merkezî 
hükümete karşı halkın ve halka karşı da merkezî hükümetin temsilcisi durumunda bulunan ve 
halk ile devlet arasındaki işleri yürüten kişi olan âyanlar, merkezi otoritenin zayıflamasıyla zaman 
içinde siyasal bir otoriteye dönüştüler. II.  Mahmut’un Rusçuk Âyanı Alemdar Mustafa Paşa’nın 
yeniçeri marifetiyle ortadan kaldırmasıyla merkezdeki güçlerini kaybeden âyanlar, taşrada 
âyanlık kurumu altında olmasa da farklı görev ve unvanlarda güçlerini korudular. Âyanlık ile 
ilgili detaylı bilgi için bkz. Özcan Mert, “Âyan” DİA, Cilt 4, 1993, s. 195-98; Yücel Özkaya, 
Osmanlı İmparatorluğu'nda Âyânlık, TTK Yayınları, Ankara, 2014; Ali Yaycıoğlu, Partners of 
the Empire: The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions, Stanford University Press, 
Stanford, 2016.	



	
	

29 

	

İstanbul’daydı. III. Selim’in öldürülmesine engel olamasa da tahta çıkarttığı II. Mahmut’a 

sadrazam olarak saltanatına ortak oldu.52 II. Mahmut ise, gelenek yanlısı yeniçeri ve 

ulemalar tarafından yeniliğin odağı olarak görülen Alemdar Mustafa Paşa’nın 

öldürülmesini izlemekle yetindi.53  

Gelenekçiler bir rakibi saf dışı ederken, Sultan bir ortağından kurtulmuştu. Sırada reform 

programları karşısında padişahı tahttan indirecek seviyede bir güce sahip olan 

yeniçerilerdeydi. Her ne kadar yeniliğin karşısında geleneğin savunucusu pozisyonunda 

olsalar da Yeniçeri Ocağı’nda geleneksel dinamiklerinden oldukça uzaklaşmıştı. 18. 

yüzyılda bu ocakta meydana gelen bazı değişiklikler, devlete ait sayılan bu gücü devletin 

karşıtı bir güce dönüştürdü. Mali bunalım koşulları altında yeniçerilik devlet kulluğu 

olmaktan çıkmış, siyasal güç kazanan bir parti olmuştu. Artık eski devşirme sistemi 

uygulanmıyordu. Ordu, yeniçeriliğe alınmaması gereken fakirleşmiş esnaf ve köylü ile 

dolmaktaydı.54 Osmanlı ordusunun önemli bir bileşeni olan Yeniçeri Ocağı’nın böylesine 

askeri niteliğinden uzaklaşıp siyasallaşması, ocağın savaş meydanlarındaki 

başarısızlıkların birinci derece suçlusu imajını pekiştiriyordu. II. Mahmut, ocağın bu 

“suçlu” imajını ve ulemanın fetvasını arkasına alarak sonradan “vakay-ı hayriye” diye 

anılacak olan ocağı ortadan kaldırma kararı aldı. Gelenekçilerin askeri kanadını ortadan 

kaldıran bir padişah karşında ulemanın varlık göstermesi ise mümkün değildi. 

Merkezdeki güç odaklarını ortadan kaldırıp mutlak otoritesini sağlayan II. Mahmut’un 

reform ajandasında artık Batılılarla mücadele edebilecek “Batılı”, “modern” bir devlet 

düzeni kurma vardı. Bu çerçevede Hükümet Şurası (Dâr-ı Şûra-yı Bâb-ı Âli), Adliye İşleri 

Yüksek Kurulu (Meclis-i Ahkâm-ı Âdliye) ve Askeri Şûra Dairesi (Dâr-ı Şûra-yı Askeri) 

gibi kurulan sürekli meclisler, Osmanlı merkezi güç dağılımı yeniden 

yapılandırmaktaydı. Bunun yanı sıra kaynağını Kur’an ve Sünnet’ten alan “ilim”in yerine 

yeni ve bilinmeyen bilgilerle tanışma hatta “aydınlanma” anlamına gelen “maarif” 

teriminin kullanıldığı fen ve teknik bilgisinin öncelikli olduğu bir eğitim sistemine 

geçilmekteydi.55  

																																																								
52 Ortaylı, a.g.e., s. 39-40. 
53 Tunaya, a.g.e., s. 23-24. 
54 Berkes, a.g.e., s. 77. Osmanlı geleneksel askeri sistemin önemli bir kurumu olan Yeniçeri Ocağı 
hakkında detaylı bilgi için bkz. Kemal Beydilli, “Yeniçeri” DİA, Cilt 43, 2013, s. 440-63. 	
55 Berkes, a.g.e., s. 174, 179. 



	
	

30 

	

 

Sultan II. Mahmut’un Batılılaşma prensibiyle devlet kademelerinde eğitim, askeri ve idari 

alanlarda yaptığı modernleşme hamleleri, devletin savunma refleksini yansıtmaktadır. 

Kendinden önceki reformcular gibi temel kaygı devletin varlığı ve egemenliğine dairdi. 

Bu aşamada hala “her şey devlet için” anlayışının etrafında şekillenen reform, Batılıların 

ancien rêgime türüne benzer geleneksel devlet çeperinde gerçekleştirilmekteydi.56 Zira 

II. Mahmut’un reformları devleti kurumsal ölçekte yenilerken, kapsamı bakımından 

devlet-toplum ilişkisini yeniden düzenleyecek bir rejim tartışmasından uzaktı. 

Modernleştirilmeye çalışılan toplum değil devletin kendisiydi. Ancak onun Batılılaşmayı 

bir devlet ideolojisine dönüştürmesi, daha sonra rejim tartışmalarını kapsamına alan ve 

devletin yanında toplumu da özneleştiren bir modernleşme programına sahip bir neslin 

alt yapısını oluşturdu.  

1.1.2. Düzen Değişiyor: Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet 

Eski ile yeninin birbirine eklemlenerek ilerlediği Osmanlı modernleşmesi veya düzen 

arayışı, iki “baskı” unsuruna dayanmaktaydı. Dışarıda emperyal politikalarla küresel bir 

güce dönüşüp Osmanlı gibi geleneksel devlet formlarının egemenlik sahasına müdahale 

eden Avrupalılar, içeride “yeni dünya”dan haberdar olup devletle kurulan geleneksel 

ilişki düzeyine itiraz etmeye başlayan bir “tebaa” vardı. Bu durum, Osmanlı Devleti’ni 

artık Batı’nın tartışmasız rehber olduğu ve devletin ihtiyaçlarının yanında toplumun talep 

ve ihtiyaçlarının da sürece yön verdiği yeni bir modernleşme/ Batılılaşma paradigmasına 

zorladı. Tanzimat ile başlayan ve Meşrutiyet ile zirve noktasına ulaşan modernleşme 

süreci, bu paradigma etrafında şekillendi.57 Osmanlı Devleti’nin bir savunma refleksiyle 

																																																								
56 A.g.e., s. 171.	
57 Osmanlı modernleşme tarihinin önemli durakları olarak nitelendirilebilecek olan Tanzimat, 
Islahat ve Meşrutiyet süreçleri için oldukça zengin bir literatür mevcuttur. Bunlardan bazıları için 
bkz. Tanıl Bora – Murat Gültekingil (Edit.), Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce Cilt 1 / Tanzimat 
ve Meşrutiyet'in Birikimi, İstanbul, İ letişim Yayınları, 2009; Roderic H. Davison, Osmanlı 
İmparatorluğu’nda Reform, 1856-1876, Agora Kitaplığı, İstanbul, 2005; Halil İnalcık –Mehmet 
Seyitdanlıoğlu (Edit.), Tanzimat – Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, Türkiye İş 
Bankası Yayınları, İstanbul, 2017; Reşat Kasaba (Edit), The Cambridge History of Turkey – 
Turkey in Modern World, Vol. 4, Cambridge University Press, Cambridge, 2008; Şermin 
Korkusuz, (Yay. Haz.), II. Meşrutiyet “100. Yıl”, Doğu-Batı Dergisi, Sayı 45-46, Doğu-Batı 
Yayınları, Ankara, 2008; Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Arkadaş Yayınları, 
İstanbul, 2015; Şerif Mardin, Türk Modernleşmesi, İletişim Yayınları, İstanbul, 2018. 



	
	

31 

	

modernleşme programlarını yürütürken aynı zamanda Batı dünyası, sosyo-politik, 

ekonomik ve askeri alanlarda büyümeye ve Osmanlı’nın kapısına dayanmaya devam 

etmekteydi. Batılılaşma, devletin sisteme taşıdıklarından daha fazlasını ifade etmekteydi. 

Askeri teknoloji, eğitim sistemi, giyim kuşamla Batı, Osmanlı Devleti’ne taşınmaya 

çalışılırken, Batı’nın düşünce akımları –ki başta milliyetçilik- Osmanlı topraklarında 

karşılık bulmaktaydı.  Osmanlı Devleti için modernleşme, yenilik, “icab-ı vakt-ı hali” 

ifade eden Batı, ilk aşamada Balkan coğrafyasındaki toplumlar için ulus, bağımsızlık ve 

hürriyeti ifade ediyordu. Bu bağlamda Sırp ve Yunan İ syanları bu durumun ilk 

tezahürleriydi.58  

Politik sorunların yanı sıra 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin büyük ekonomik krizleri 

damgasını vurmaktaydı. İmparatorluk adeta ekonomik olarak iflas etmekteydi. Bunun en 

önemli ölçütlerinden biri Osmanlı parasındaki altın veya gümüş miktarıydı. Örneğin II. 

Mahmut 1808 yılında tahta çıktığında Osmanlı kuruşunda gümüş miktarı 5,9 gramdı. 

1831-1832 yıllarında bu miktar 0,5 ve 1844 yılında ise 1 gramdı. Böylece, 1808-1844 

yılları arasında kuruştaki gümüş miktarı yüzde 83 azaldı.59 Bu tür krizler, Osmanlı 

Devleti’ni dışarıda Batıya ekonomik ve ticari ayrıcalıklar içerde tebaaya vergi miktarını 

artırma gibi yöntemlere götürdü. 1838 Balta Limanı Anlaşması ekonomik ayrıcalıkları 

içeren bir metindi. Antlaşmayla dış ticaretteki tekel kaldırılmakta, devlet olağanüstü 

vergiler koymakta ve sınırlamalar yapma yetkisinden vazgeçmekteydi.60 1854’te 

gelindiğinde ekonomik durum Osmanlı’yı ilk kez dış borçlanmaya gitmeye zorladı. Dış 

borçlanma öyle sistemli bir hal aldı ki devlet artık borçlarını ödeyemez duruma geldi. Bu 

bağlamda 1876’da Düyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu.61 Politik sorunların yanı sıra bu 

tür ekonomik krizler Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyıldaki yol haritasını doğrudan 

etkilemekteydi.  Osmanlı Devleti için gerek politik gerek ekonomik krizden çıkış kapısı 

artık Batıydı.  

																																																								
58 Sırp ve Yunan isyanlarının niteliği hakkında detaylı bilgi için bkz. Selim Aslantaş, Osmanlı’da 
Sırp İsyanları, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2007; Meral Bayrak, “1821 Mora İsyanı ve 
Yunanistan'ın Bağımsızlığı” Anadolu Üniversitesi, Doktora Tezi, Eskişehir, 1999.  
59 Şevket Pamuk, Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi (1500-1914), İletişim Yayınları, İstanbul, 2015, 
s.171 
60 A.g.e., s. 205. 
61 A.g.e., s. 228-232.	



	
	

32 

	

Düzen arayışının kaynağı devletin egemenlik kaygısına dayanmaya devam etse de artık 

Batılılaşma sadece devletin değil devletin topluma dair algısının ve onunla kurduğu 

ilişkinin yenilendiği bir süreci ifade etmekteydi. Tanzimat’ın öncü bürokratlarından olan 

Sadık Rıfat Paşa, sorunun özünün “halkın devlet için değil, devletin halk için olma sorunu 

olduğunu” ifade ederek, Osmanlı modernleşmesinin yeni paradigmasının anahtar 

cümlesini kullamakta ve devletin tebaasının “hukuk-ı insaniye” si yani haklarını tanıması 

gerektiğini vurgulamaktaydı.62 Tanzimat düşüncesi, bunu sağlama iddiası üzerine inşa 

olmaktaydı. Reformların gerekçesi sadece devletin varlığı değildi. “Mücerret din ve 

devlet ve mülk ve milleti ihya” için ilan edilen Tanzimat Fermanı (1839), Osmanlı siyasi 

düşüncesinde merkezde olan devletin yanına milletin eklemlenmesinin ifadesiydi.63 

Fermanda reformun ana karakterini ifade eden şu cümleydi:  

“… Bundan böyle Devlet-i Aliyye ve mamalik-i mahrûsamızın hüsn-i idaresi 
zımmında b’azı  kavânîn-i cedide vaz’ ve tesisi lazım ve mühimm görünerek işbu 
kavânîn-i mukteziyyenin mevâdd-ı esâsiyyesi dahî emniyyet-i can ve mahfûziyyeti-
i ırz ve namus ve mal t’ayîn-i vergi ve asâkîr-i mukteziyyenin  suret-i celb ve 
müddet-i isthdâmı kaziyelerinden ibaret olup…”64 

Bu bağlamda, devletin milletine karşı başta can, namus ve mal güvenliğini tesis etme 

konusunda sorumluklara sahip olduğu ve buna karşılık milletin de vergi verme ve askerlik 

yapma gibi görevlerle devlete karşı sorumlu olduğu belirtilmekteydi. Bu basit bir devlet-

toplum ilişkisinin değişimi değil bir rejim değişikliğinin ilk adımıydı. Bundan önce 

padişah kesin olarak şeriata tabi ve ona karşı sorumluydu. Şeriat ise padişahın memuru 

bulunan şeyhülislamın tefsiri ile sınırları genişleyip daralan ve karakter olarak kutsal 

sayılan bir “anayasa”ydı. Tanzimat ise dünyevi prensiplere dayanmakta ve padişah, 

onlara uyacağına yemin etm