Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı 

 

 

 

 

 

ÇAĞDAŞ UYGURCADA KİPLİK: DİLBİLGİSEL 

BİÇİMBİRİMLER 

 

 

 

Emre ÇETİNKAYA 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

Ankara, 2019 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

 

ÇAĞDAŞ UYGURCADA KİPLİK: DİLBİLGİSEL BİÇİMBİRİMLER 

 

 

 

 

 

 

Emre ÇETİNKAYA 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 

Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

 

 

Ankara, 2019 



 

 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI 

Enstitü tarafından onaylanan lisansüstü tezimin tamamını veya herhangi bir kısmını, basılı (kağıt) ve 

elektronik formatta arşivleme ve aşağıda verilen koşullarla kullanıma açma iznini Hacettepe 

Üniversitesine verdiğimi bildiririm. Bu izinle Üniversiteye verilen kullanım hakları dışındaki tüm fikri 

mülkiyet haklarım bende kalacak, tezimin tamamının ya da bir bölümünün gelecekteki çalışmalarda 

(makale, kitap, lisans ve patent vb.) kullanım hakları bana ait olacaktır. 

Tezin kendi orijinal çalışmam olduğunu, başkalarının haklarını ihlal etmediğimi ve tezimin tek yetkili 

sahibi olduğumu beyan ve taahhüt ederim. Tezimde yer alan telif hakkı bulunan ve sahiplerinden yazılı 

izin alınarak kullanılması zorunlu metinleri yazılı izin alınarak kullandığımı ve istenildiğinde suretlerini 

Üniversiteye teslim etmeyi taahhüt ederim. 

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayınlanan “Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, 

Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” kapsamında tezim aşağıda belirtilen koşullar 

haricince YÖK Ulusal Tez Merkezi / H.Ü. Kütüphaneleri Açık Erişim Sisteminde erişime açılır. 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulu kararı ile tezimin erişime açılması mezuniyet tarihimden 

itibaren 2 yıl ertelenmiştir. (1) 

o Enstitü / Fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile tezimin erişime açılması 

mezuniyet tarihimden itibaren  ….. ay ertelenmiştir. (2) 

o Tezimle ilgili gizlilik kararı verilmiştir. (3) 

    12/06/2019  

                                                                                                                             [İmza] 

                                                                                                                      Emre ÇETİNKAYA 

 

“Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge”  

(1) Madde 6. 1. Lisansüstü tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi durumunda, 

tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu iki 

yıl süre ile tezin erişime açılmasının ertelenmesine karar verebilir.   

 

(2) Madde 6. 2. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patent gibi yöntemlerle 

korunmamış ve internetten paylaşılması durumunda 3. şahıslara veya kurumlara haksız kazanç imkanı oluşturabilecek 

bilgi ve bulguları içeren tezler hakkında tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine 

enstitü veya fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile altı ayı aşmamak üzere tezin erişime açılması 

engellenebilir. 

 

 

(3) Madde 7. 1. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren, emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb. konulara 

ilişkin lisansüstü tezlerle ilgili gizlilik kararı, tezin yapıldığı kurum tarafından verilir *. Kurum ve kuruluşlarla yapılan 

işbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan lisansüstü tezlere ilişkin gizlilik kararı ise, ilgili kurum ve kuruluşun önerisi 

ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulu tarafından verilir. Gizlilik kararı verilen 

tezler Yükseköğretim Kuruluna bildirilir.  

Madde 7.2. Gizlilik kararı verilen tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından gizlilik kuralları çerçevesinde 

muhafaza edilir, gizlilik kararının kaldırılması halinde Tez Otomasyon Sistemine yüklenir.  

 

* Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim 

kurulu tarafından karar verilir. 



 

 

ETİK BEYAN 

Bu çalışmadaki bütün bilgi ve belgeleri akademik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi, görsel, işitsel 

ve yazılı tüm bilgi ve sonuçları bilimsel ahlak kurallarına uygun olarak sunduğumu, kullandığım 

verilerde herhangi bir tahrifat yapmadığımı, yararlandığım kaynaklara bilimsel normlara uygun 

olarak atıfta bulunduğumu, tezimin kaynak gösterilen durumlar dışında özgün olduğunu, Prof. Dr. 

Nurettin Demir danışmanlığında tarafımdan üretildiğini ve Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler 

Enstitüsü Tez Yazım Yönergesine göre yazıldığını beyan ederim. 
 

 

Arş. Gör. Emre ÇETİNKAYA



iv 

 

 

TEŞEKKÜR 

 

Bu çalışmanın gerçekleşmesinde emeği geçen danışmanım Prof. Dr. Nurettin Demir’e 

teşekkürü bir borç bilirim.  

Lisans eğitimimden itibaren yanımda olan, hiçbir konuda desteğini esirgemeyen Prof. Dr. 

Emine Yılmaz’a ayrıca minnettarım.  

Çalışmayı dikkatlice okuyup önerilerde bulunan Doç. Dr. İbrahim Ahmet Aydemir’e, 

Doç. Dr. Sema Aslan Demir’e, Dr. Öğr. Görevlisi Melike Üzüm’e; anadiliyle ilgili bitmek 

bilmeyen sorularıma sabırla cevap veren Türkizat Basir’e katkılarından dolayı teşekkür 

etmek isterim.  

Son olarak her daim desteğini hissettiren, hayattaki önceliklerimi hatırlatan Zeynep 

Tözluyurt’a ve aileme desteklerinden dolayı teşekkürü bir borç bilirim. 

 

 

 

 

 

 

 

 



v 

 

ÖZET 

ÇETİNKAYA, Emre. Çağdaş Uygurcada Kiplik: Dilbilgiselleşmiş Biçimbirimler, 

Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2019. 

Bu çalışma, Çağdaş Uygurca kip kategorilerini işlev ağırlıklı betimlemeyi 

amaçlamaktadır. Tezde kiplik, önermede bildirilenler karşısında konuşurun öznel tutum 

ve görünüşlerini yansıtan semantik kategori olarak kurgulanmıştır. Kip ise kiplik 

işaretleyen dilbilgisel biçimbirimlerden ibarettir.  

Tezde ele alınan biçimbirimler, temel kiplik alanlar olan isteme-olasılık ve gereklilik üst 

başlığı altında sınıflandırılmıştır. Ayrıca isteme kipleri kendi içerisinde emir, gönüllülük, 

istek ve hipotetik işaretleyici olarak beş alt başlığa bölünmüştür. Bu başlıklandırma 

sırasında, ilgili biçimbirimler çok anlamlı olarak kurgulansa da baskın semantik 

özellikleri ön plana çıkarılmıştır. Buna ek olarak belirli tipolojik özellikler kullanılmaya 

gayret gösterilmiştir.  

Ayrıca tezde, Çağdaş Uygurca kip kategorilerini doğru betimleyebilmek için art-zamanlı 

verilerden yararlanılmıştır. Çok kısıtlı olmakla birlikte, tezin kaynak dilinin Türkçe 

olması ve Çağdaş Uygurcayla Türkçenin akraba diller olmasından dolayı iki dildeki 

veriler karşılaştırılmıştır. Tezin amacı, kiplik gibi sınırları çizilmesi zor bir alanda 

biçimsel bir yön belirlemek ve Çağdaş Uygurcada kip kategorileri için temel bir model 

oluşturmaktır. Bu bağlamda tez, giriş niteliğinde okunmalıdır. 

 

Anahtar Sözcükler 

 Çağdaş Uygurca, Kiplik, Kip, Anlambilim, Biçimbilgisi 

 

 



vi 

 

ABSTRACT 

ÇETİNKAYA, Emre. Modality in Modern Uyghur: Grammaticalisationed Morphemes, 

Master Thesis, Ankara, 2019. 

This study aims to describe Modern Uyghur modal categories as function oriented.  

In the thesis, the modality was evaluated as the semantic category that reflects the 

subjective attitudes and opinions of the speaker. The concept of mood consist of 

gramatical morpheme that indicate modality.   

The morphemes discussed in the thesis are classified in the headings, which are the basic 

modal fields, the volition, possibility and necessity. In addition, the volitional moods are 

divided into four sub-headings: imperative, optative, voluntative and hypothetical mood. 

The morphemes discussed in this classification were evaluated as polysemy. 

Nevertheless, the dominant semantic features were highlighted. As well as specific 

typological criteria are included. 

In the thesis, historical data were also used to better explain the Uyghur moods category. 

Although very limited, since the source language of the thesis is Turkish and Modern 

Uyghur and Turkish are related languages, the data in two languages are compared. The 

aim of the thesis is to establish a formal direction in a difficult-to-draw area, such as 

modality, and in this context to form a basis for the study of Modern Uyghur mood 

categories. 

 

Key Words 

 Modern Uyghur, Modality, Mood, Semantic, Morphology 

 

 



vii 

 

KISALTMALAR DİZİNİ 

 

 

SB4:   Su Boyunda 4. Cilt (Roman) 

MUG:   Modern Uyghur Grammar 

YUG:   Yeni Uygur Türkçesi Grameri 

UHD:       Uygur Halk Destanları 

TAM:       Tense-Aspect-Modality  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



viii 

 

TABLOLAR DİZİNİ 

 

 

Tablo 1. Coates’in kiplik sınıflandırması 

Tablo 2. Van der Auwera’nın kiplik sınıflandırması 

Tablo 3. Rentzsch’in Türkçe epistemik skalası 

Tablo 4. Yükümlülük kipliğinin öznellik-nesnellik tablosu 

Tablo 5. Palmer’e göre bilginin kaynağı ve güvenilirliği arasındaki ilişki 

Tablo 6. Bybee’a göre olasılık kipliğinin semantik haritası 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



ix 

 

İÇİNDEKİLER 
 

KABUL VE ONAY .......................................................................................................... i 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI.................................. ii 

ETİK BEYAN ................................................................................................................. iii 

TEŞEKKÜR ................................................................................................................... iv 

ÖZET ................................................................................................................................ v 

ABSTRACT .................................................................................................................... vi 

KISALTMALAR DİZİNİ ............................................................................................ vii 

TABLOLAR DİZİNİ ................................................................................................... viii 

İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………………………… ix 

I. GİRİŞ ............................................................................................................................ 1 

1. KONU ....................................................................................................................... 1 

2. AMAÇ ....................................................................................................................... 2 

3. YÖNTEM ................................................................................................................. 2 

4. SINIRLILIKLAR .................................................................................................... 3 

5. LİTERATÜR ÖZETİ .............................................................................................. 4 

5.1 Türk Dillerinde Kip ve Kiplikle İlgili Çalışmalar........................................... 4 

5.2 Çağdaş Uygurcada Kip ve Kiplikle İlgili Çalışmalar ..................................... 6 

6. TEMEL KAVRAMLAR ......................................................................................... 7 

6.1 Kip ve Kiplik ...................................................................................................... 7 

6.2 Gerçeklik ve Gerçek Dışılık ............................................................................ 10 

6.3 Belirsizlik ve Çok Anlamlılık .......................................................................... 11 

7. KİPLİK SINIFLANDIRMALARI ...................................................................... 12 

7.1 Bilgi Kipliği ....................................................................................................... 15 

7.2 Yükümlülük Kipliği ......................................................................................... 16 



x 

 

7.3 Devinim Kipliği ................................................................................................ 17 

8. EVİDENSİYELLİK .............................................................................................. 18 

II. ÇAĞDAŞ UYGURCADA KİP KATEGORİSİ ..................................................... 21 

1. İSTEME KİPİ ........................................................................................................ 21 

1.1 Emir................................................................................................................... 22 

   1.1.1 Özne Referansı ............................................................................................. 24 

   1.1.2 Tekil Emir .................................................................................................... 26 

   1.1.3 Çoğul Emir ................................................................................................... 27 

   1.1.4 Olumsuz Emir (Yasaklama)......................................................................... 30 

   1.1.5 {-GIn} .......................................................................................................... 30 

1.2 Gönüllülük ........................................................................................................ 32 

   1.2.3 Soru .............................................................................................................. 34 

   1.2.4 Gönüllük Birinci Kişi ve Kişiler .................................................................. 35 

   1.2.5 Gönüllülük Üçüncü Kişi ve Kişiler ............................................................. 37 

1.3 Hipotetik İşaretleyici ....................................................................................... 40 

   1.3.1 Özne İşaretleme Sistemi .............................................................................. 42 

   1.3.2 Hipotetik İşaretleyici + {-çu} ...................................................................... 44 

   1.3.3 Hipotetik İşaretleyici + {-(i)ken} / {-(i)di} ................................................. 45 

1.4 İstek ................................................................................................................... 46 

   1.4.1 İstek İşaretleyicisinin Çok Anlamlılığı ........................................................ 48 

   1.4.2 {-GAy} + {-lA} ........................................................................................... 50 

   1.4.3 Olumsuz İstek .............................................................................................. 52 

   1.4.4 {-mAkçI bol-} .............................................................................................. 53 

1.5 İsteme İşaretleyicisi Olarak {-(A/U)r ve -mAs} ............................................. 54 

2. GEREKLİLİK KİPİ ............................................................................................. 56 

2.1 {-(I)ş kėrek/lazim/vacib} .................................................................................. 59 



xi 

 

2.2 {-GUlUK} .......................................................................................................... 62 

2.3 {-dIġan} ............................................................................................................. 62 

2.4 {-masa + bolma-} .............................................................................................. 63 

3. OLASILIK KİPİ .................................................................................................... 65 

3.1 Bir Dil Evrenseli Olarak Olanak>İzin>Bilgi Kipliği Gelişimi ...................... 70 

3.2 {-sA+kėrek} ...................................................................................................... 74 

III. SONUÇ .................................................................................................................... 77 

KAYNAKLAR .............................................................................................................. 80 

EKLER 

EK 1: TÜRKÇE TEZ ORİJİNALLİK RAPORU ..................................................... 85 

EK 2: İNGİLİZCE TEZ ORİJİNALLİK RAPORU ................................................. 86 

EK 3: TÜRKÇE ETİK KOMİSYON MUAFİYETİ FORMU ................................. 87 

EK 4: İNGİLİZCE ETİK KOMİSYON MUAFİYETİ FORMU ............................. 88 



 

1 

 

 

I. GİRİŞ 

 

 

1. KONU 

 

Bu çalışmanın konusunu, bugün Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisinde konuşulan 

Çağdaş Uygurcada, dilbilgiselleşmiş kiplik işaretleyicilerinin yani kiplerin işlev ağırlıklı 

incelenmesi oluşturmaktadır. Kip terimi, Türkçe dilbilgisi kitaplarında genellikle zaman-

görünüş-kip (TAM) kategorilerini kapsayan bir çatı ulam olarak kullanılmaktadır (krş. 

Eker 2002; Korkmaz 2003). Fakat tezde, kiplik literatürü doğrultusunda, kip kavramı 

kiplik işaretleyen dilbilgiselleşmiş biçimbirimler olarak kurgulanacaktır. 

Dilbilgiselleşmiş biçimbirimlerden ise bağımlı biçimbirimler yani ekler ve biçim 

sözdizimsel yapılar anlaşılacaktır.  

Çağdaş Uygurca ve Türkçe gibi fiil çekim paradigmalarında çok anlamlı işaretleyicilere 

sahip olan eklemeli dillerde, yukarıda bahsedilen kip-zaman-görünüş kategorileri 

çoğunlukla iç içe geçmiş durumdadır. Bu yüzden tezde, doğrudan biçimbirimleri 

sınıflandırmak yerine, biçim-işlev denkliğine odaklanılacaktır. Yine de bu çalışmanın 

tamamıyla edimbilimsel verileri dikkate aldığını söylemek zordur. Bunun yerine, ele 

alınan örneklerin izin verdiği durumlarda edimsel koşullar göz önünde bulundurulacaktır. 

Burada belirtmemiz gereken konulardan birisi de kip kavramının bitimli cümlelerle ilgili 

olmasıdır. Yan cümle işaretleyicileri her ne kadar kiplik anlamları işaretlese de tezde ele 

alınmayacaktır. İstisna olarak -sA ve -mAkçI gibi hem yan cümle hem temel cümle 

işaretleyen biçimbirimlerin daha çok temel cümle işlevleri üzerinde durulacak, yan cümle 

işlevlerinin farklarından kısaca bahsedilecektir. 

Tezde her ne kadar çağdaş bir Türk dilini eş-zamanlı ele alacak olsak da Çağdaş 

Uygurcaya ışık tutacağını düşündüğümüz bölümlerde art-zamanlı olarak Eski Türkçe (8.-

12.yy) ve Orta Türkçe (13.-19.yy) dil verilerinden yararlanılacaktır. Ek olarak tezin 

kaynak dilinin Türkçe olması ve Türkçeyle Çağdaş Uygurcanın akraba diller olması 



 

2 

 

sebebiyle, yer yer karşılaştırmalı dilbilim verilerinden de yararlanılacaktır. Buradaki 

amacımız da benzer şekilde Çağdaş Uygurca kip kategorisini daha iyi açıklayabilmektir. 

Tezde ele alınacak olan olasılık-gereklilik-isteme kiplerinin her biri, ayrı ayrı 

çalışmalarda işlenebilecek genişliktedir. Bu yüzden tezin amacı, bu kategorileri bütün 

yönleriyle incelemekten çok, işlevsel bir çerçeve çizmek olacaktır. 

 

2. AMAÇ 

 

Genetik ve tipolojik özellikler baz alınarak oluşturulan Türk dilleri sınıflandırmasında 

Doğu veya Güney Doğu grubu olarak sınıflandırılan Çağdaş Uygurca, eski Uygurca (8.-

11.yy) ve Çağatay yazı dilinin (15.-20.yy) doğrudan devamıdır (detaylar için Yılmaz 

2002’e bakılabilir). Bu yönüyle Çağdaş Uygurca kesintisiz sayılabilecek bin üç yüz yıllık 

bir yazı geleneğine sahiptir. Ayrıca Çağdaş Uygurcaya şekil veren bu yazı geleneğinin 

erken döneminde Toharca, Çince; geç döneminde Arapça ve Farsça gibi farklı dil 

ailelerine mensup dillerle etkileşim içerisinde bulunmuştur.  

Tezde de yukarıda bahsettiğimiz sebeplerden Türk dilleri içerisinde özel bir yere sahip 

olan Çağdaş Uygurcanın kiplerinin işlev ağırlıklı olarak ele alınması hedeflenmektedir. 

Farklı çalışmalarda birbirinden bağımsız olarak gereklilik ve isteme kipleri ele alınmakla 

birlikte, bütün olarak kipliği hedef alan bir çalışma yapılmamıştır. Tez, Çağdaş 

Uygurcanın kiplik işaretleyen dilbilgisel yapılarını bir bütün olarak sunmayı 

hedeflemektedir. Bu bağlamda tez, Çağdaş Uygurca kip kategorilerine giriş niteliğinde 

olup, konuya son nokta koyma iddiasında olmayacaktır. 

 

3. YÖNTEM 

 

Nitel araştırma yöntemleri kullanılan bu çalışmada, Çağdaş Uygurca kipleri, Aslan 

Demir’in 2007b ve 2008’de kullanmış olduğu terminoloji ve Johanson 2008’in Türk 

dilleriyle ilgili kip sınıflandırmasına bağlı kalınarak ele alınacaktır. 



 

3 

 

Tezde kullanılan örnekler çoğunlukla Prof. Dr. Nurettin Demir’in yürütücülüğünü yaptığı 

proje çerçevesinde Çağdaş Uygurcadan Türkçeye çevirmekte olduğumuz Su Boyunda 

‘‘Su Boyide’’ isimli eserden alınacaktır. Daha küçük bir bölüm ise, daha önce çevrisi 

yapılmış metinler ve ilgili konular üzerine yapılmış çalışmalardaki örnekler 

oluşturacaktır. 

Giriş kısmından sonra, ilk olarak kip ve kiplik terimlerinin kuramsal yapısını oluşturan 

teorik çerçeve sunulacaktır. Daha sonra sırasıyla Çağdaş Uygurcada isteme, gereklilik ve 

olasılık kipleri ele alındıktan sonra sonuç bölümüne geçilecektir.  

 

4. SINIRLILIKLAR 

 

Anlambilimsel bir fenomen olan kiplik, dile kodlanmasıyla birlikte biçimsel bir yön de 

kazanmaktadır. Bu biçimsel yön dillerde zarflar, yüklemler, bürünsel öğeler, ekler ve 

biçim-sözdizimsel yapılarla ortaya çıkabilmektedir. Tezin sınırları bu yapıların 

dilbilgiselleşmiş olanları yani ekler ve biçim-sözdizimsel işaretleyicilerle sınırlı 

kalacaktır. Burada belirtmemiz gerekir tezde, bahsedilen biçimbirimler ele alınırken 

biçim-işlev denkliğine odaklanılacaktır. Edimbilimsel koşulları tamamıyla dikkate almak 

bu çalışmanın sınırlılıklarını aşmaktadır. Zaten kullandığımız örneklerin birçoğu edebi 

metinlerden alınacaktır ve iletişim esnasında ortaya çıkan söz-edimi metnin kendi 

dinamikleriyle sınırlandırılacaktır. 

İlk dönem kiplik çalışmalarında, bilgi kipliğinin bir alt anlamsal alanı veya bilgi kipliğiyle 

birlikte önerme kipliğini oluşturduğu düşünülen evidensiyellik, bu çalışmada kiplik bir 

ulam olarak değerlendirilmeyecektir.  

Yukarıda, çalışmada ele örneklerin edebi metinlerden alındığından bahsetmiştik., sadece 

-gUlUK biçimbirimini ele aldığımız bölümde, bu işaretleyicinin standart dilde kiplik 

işlevinin olmamasından dolayı, Hoten diyalekti dil malzemelerinden faydalanılacaktır. 



 

4 

 

 

5. LİTERATÜR ÖZETİ 

 

5.1 Türk Dillerinde Kip ve Kiplikle İlgili Çalışmalar 

 

Türkoloji araştırmalarında kiplik üzerine yazılan ilk tezlerden birisi olan Kılıç 2004, 

Kırgızcada bilgi kipliğine odaklanır. Bugün kiplikten ayrı bir kategori olduğu düşünülen 

evidensiyellik ve bilgi kipliğinin farklı skalaları arasındaki ilişki üzerine kurulan bu 

çalışma, daha sonra yapılan kiplik çalışmalarına terminoloji ve teorik açıdan önemli 

katkılar sunmuştur. 

Türkçe kiplik çalışmalarında yol gösterici ve başlangıç çalışmalarından olan Aslan Demir 

2007b ve 2008’de, Türkçe isteme kipleri semantik ve pragmatik veriler ışığında ele 

alınmıştır. Aslan Demir’in çalışması, bu tezin çıkış noktası olmasına ek olarak tezde 

kullanılan terminolojiyi de oluşturmaktadır.  

Türkoloji araştırmalarında kiplik konusu bir bütün olarak ele alan çalışmalardan birisi 

Johanson 2009’a aittir. Her ne kadar bu çalışmada Türk dillerinin hepsi yer almasa da 

Johanson farklı alt gruplardan Türk dillerine yer vermiştir. Gereklilik, olasılık ve isteme 

olarak üç ana kiplik anlam kurgulayan Johanson, kiplik işaretleyen biçimbirimleri 

sentetik ve analitik olmak üzere ikiye ayırır. Sentetik işaretleyiciler -sA, -GAy, -A gibi fiil 

çekim paradigmalarından meydana gelmektedir. Analitik işaretleyicileri ise lazım, gerek 

gibi isim veya fiil yüklemleştiriciler oluşturmaktadır. Bu çalışmanın başka bir önemi de 

Türkoloji literatüründe bazı kavram kargaşaları için, çözüm önerileri sunmasıdır. Örneğin 

birçok Türk dilinde benzer işlevlerle kullanılan ve şart-kipi, şart-istek kipi, şart-zarf fiili 

gibi farklı başlıklarda ele alınan -sA biçimbirimi için Johanson hipopetik işaretleyici 

[hypotetic marker] terimini tercih eder. Bu tercihin gerekçesi ister yan cümle ister temel 

cümle işaretlesin bahsedilen biçimbirim her daim varsayımsal bir anlamı kodlamasıdır.  

Johanson 2014’te, Türk dillerinde isteme kiplerini [volitional moods] ele aldığı 

çalışmasında 2008’e göre farklı alt-gruplarından farklı Türk dillerine yer verir. Bu 

çalışmada kip terimi, tezde kullanıldığı şekliyle dilbilgiselleşmiş biçimbirimlerden 

meydana gelmektedir. Johanson, isteme üst başlığında emir, istek, hipotetik kip, 



 

5 

 

gönüllülük kiplerine yer vermektedir. Tezin aynı başlıklı kısmında da bu çalışmaya 

benzer bir yön çizilmiştir.  

Kiplik incelemelerinde farklı alt gruplardan Türk dillerine yer veren başka bir çalışma da 

Rentzsch 2015’e aittir. Bu çalışmada, Türk dillerinde kiplik veya -Rentzcsh’in daha doğru 

bulduğu terimle kipsellik- konusu hem art-zamanlı hem de eş zamanlı olarak ele 

alınmıştır. Ayrıca Rentzsch, geliştirmiş olduğu kiplik sınıflandırmasında, kiplik ve 

görünüş ilişkisi üzerine kurulu bir sistem ortaya koymuştur. Bu sistemde, gidelim 

(gönüllülük+geleceğe yönelik bakış açısı) gibi görünüşle aynı katmanı paylaşan yani hem 

görünüş hem kiplik işaretleyen biçimbirimler Mod1 olarak sınıflandırılır. Mod2 ise 

yapmam gerekiyor gibi bünyesinde doğal bir görünüşsel anlam taşımayan ve üzerine 

görünüş işaretleyicisi alan biçimbirimlerden meydana gelmektedir. 

Rentzsch 2013’te Türk dillerinde kiplik anlamların art-zamanlı haritasını, temelde van 

der Auwera ve Pluguian 1998’e dayanarak ele almıştır. Bu çalışmada Rentzsch 

sınıflandırmasına ek olarak, van der Auwera tarafından geliştirilen temelde olasılılık-

gereklilik ayrımına dayanan katılımcı-içi kiplik [participiant-internal modality] ve 

katılımcı-dışı kiplik [participiant-external modality] sınıflandırmasına da başvurmuştur.  

Genel Türk dillerini hedef almamakla birlikte burada anmamız gereken başka bir çalışma 

da, Rentzsch’in Modality in Baburnama isimli küçük bir kitap hacmindeki makalesidir. 

Rentzsch, bu çalışmada kendi sınıflandırması çerçevesinde, Çağatay yazı dilinin önemli 

eserlerinden Babürname’de (1494-1529) kiplik kategorilerini incelemiştir. Yukarıda da 

bahsettiğimiz üzere, Çağdaş Uygurca Çağatay yazı dilinin doğrudan devamıdır. Bu 

yüzden Rentzsch’in çalışması hem ilgili bölümlerde art-zamanlı değişimleri 

inceleyebilmemiz hem de doğrudan Çağdaş Uygurcaya kip kategorilerine ışık 

tutabilmemiz adına önem taşımaktadır.  

Abish tarafından kaleme alınan Modality in Kazakh as Spoken in China (2016), Çin’de 

konuşulan Türk dillerinden Kazakçanın kiplik kategorisini bir bütün olarak sunmaktadır. 

Ayrıca bu çalışmanın bazı bölümlerinde, Çağdaş Uygurca ve Kazakça veriler 

karşılaştırılmıştır.   

Art-zamanlı bir başka çalışma ise Üzüm 2017’e aittir. Üzüm, Kısas-ı Enbiya özelinde 

Eski Anadolu Türkçesinde (11-15.yy) bilgi kipliğini bütün detaylarıyla ele almıştır. 



 

6 

 

Aslında tezimiz açısından Eski Anadolu Türkçesi veya Batı Orta Türkçesi üzerine 

yazılmış çalışmalar doğrudan bir kaynak niteliği taşımamaktadır. Çünkü daha onuncu 

yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan kopan Oğuz kitlesi, Anadolu’da Doğu Türkçesinden 

farklı bir yazı dili geliştirmiştir. Yani Çağdaş Uygurca ile Eski Anadolu Türkçesi arasında 

organik bir bağdan söz etmek mümkün değildir. Fakat Üzüm’ün çalışması, Türkiye’de 

bilgi kipliği üzerine yapılmış çalışmalar arasında, kuramsal çerçevesi en geniş çalışmadır. 

Bu yüzden tezimizin teorik bölümünde yer alacaktır. 

 

5.2 Çağdaş Uygurcada Kip ve Kiplikle İlgili Çalışmalar 

 

Çağdaş Uygurca dilbilgisi üzerine yapılmış kapsamlı çalışmalardan birisi, Tömür’ün 

1987 yılında yazılmış olan Hazirqi Zaman Uyġur Tiliniñ Grammatikisi adlı eserdir. 

Döneminin çağdaş dilbilimsel verilerini kullanan Tömür, Çağdaş Uygurca kip 

kategorisini işlev ağırlıklı bir yöntemle incelemiştir. Ayrıca bu çalışma Çağdaş Uygurca 

dilbilgisi çalışmalarına görünüşsel ve kipsel bakış açısını getirmesi bakımından önem 

taşımaktadır (Tohti 2013’den aktaran Baisier 2018).  

Dilbilgisi kitaplarının ilgili bölümlerini bir kenara bırakırsak Çağdaş Uygurca kiplik ile 

ilgili yazılmış ilk çalışma Yakup 2009b’dir. Türkçe ve Çağdaş Uygurcada gereklilik 

işaretleyicilerini ele alan Yakup, iki dilin sahip olduğu bağımlı biçimbirimler, biçim-

sözdizimsel yapılar ve art-eylemlerden oluşan gereklilik işaretleyicilerini hem 

karşılaştırmalı hem de betimleyici şekilde işlemiştir.  

Çağdaş Uygurca isteme kiplerine odaklanan Memtimin 2016, temelde Johanson 2014’e 

dayanan bir sınıflandırma kullanmıştır. Fakat bu çalışma Johanson’un çalışmasının aksine 

betimleyici olmaktan uzaktır. Yazar, çoğunlukla Çağdaş Uygurcada ele aldığı kiplerle 

ilgili bazı gözlemleri üzerinde durmuştur.  

Rentzsch’in 2005 yılında yayımlanan Aspekt im Neuuigurischen adlı çalışmasında, her ne 

kadar kip ve kiplik değil görünüş kategorisini ele almış olsa da Çağdaş Uygurca gibi fiil 

çekim paradigmasında çok anlamlı biçimbirimlerin olduğu dillerde bu kategoriler iç içe 

geçmiş durumdadır. Bu yüzden yazar görünüşe ek olarak ilgili bölümlerde zaman ve 

kiplik üzerinde de durmaktadır. 



 

7 

 

Burada anılması gereken bir başka çalışma da Baisier 2018’e aittir. Çağdaş Uygurca ve 

Türkçe geçmiş zaman işaretleyicilerini karşılaştırmalı dilbilim verili çerçevesinde ele 

alan yazar, zaman kategorisini ek olarak görünüş ve kip kategorilerinin kesiştiği noktalar 

üzerinde de durmuştur. Aslında çalışmanın ağırlıklı kısmını zaman ve görünüş 

kategorileri oluşturmaktadır. Fakat görece az olmakla birlikte, kipin de çalışmada önemli 

bir yer tuttuğunu belirtmeliyiz. 

 

6. TEMEL KAVRAMLAR 

 

6.1 Kip ve Kiplik 

 

Türkçe kip ‘‘şekil, biçim’’ kelimesinden türetilen kiplik kelimesi, Batı dillerinde ‘‘ölçü, 

limit’’ anlamlarına gelen Latince kökenli modus terimine karşılık olarak kullanılır. (İng. 

modality, Alm. modalität, Fr. modalité). 

İlk olarak felsefeciler tarafından ele alınan kiplik [modality] kavramı, önermelerin 

doğruluk ve yanlışlığının dil-gerçeklik ilişkisi içinde ele alınmasıyla ortaya çıkar ve 

mantık felsefesinin bir alt alanı olarak değerlendirilir. Önerme ise mantık çalışmalarında 

doğru veya yanlış bir yargı bildiren dilsel birim olarak tanımlanır. Gabbay’a göre, 

Aristo’nun (MÖ 384-322) önermelerin ifadesini zorunluluk ve olasılığa dayandırdığı 

sınıflandırması, hem felsefe çalışmalarına hem de yirminci yüzyılda başlayacak olan 

dilbilimsel kiplik çalışmalarına temel oluşturur (2006: 2-3).  

Dilbilimsel kiplik çalışmalarının başlangıcı genellikle Jespersen’e dayandırılır. Eserinde 

önermeleri ikili (binary) bir ayrımla inceleyen Jespersen, ifadelerin birbirinden 

ayrılmasındaki temel dayanağa istek [will] kavramını yerleştirir (1924: 324). Bu 

sınıflandırmaya göre önermeler bir istek ögesi içeren ve bir istek ögesi içermeyen olarak 

ikiye ayrılır ve dilbilimsel kiplik çalışmalarında, felsefi mantıktaki olasılık-zorunluluk 

ayrımına ek olarak istek anlamsal bir alan olarak yer edinir. Fakat burada belirtmek 

gerekir, Jespersen’in bahsetmiş olduğu istek kavramı, istek kipi-kipliği değil emir, istek, 

gönüllülük, rica, temenni vb. ifadeleri içine alan bütüncül bir isteme anlam alanıdır 

(Türkçede isteme anlam alanı için bk. Aslan Demir 2007b ve 2008).  



 

8 

 

Jespersen’den sonra yapılan kiplik sınıflandırmaları da istek öğesini dahil edenler (Palmer 

2001; Rentzsch 2015) ve istek öğesini kiplik bir anlam kabul etmeyip, olasılık -

zorunluluk ayrımını devam ettirenler (Bybee-Fleischman 1995; van der Auwera-Plungian 

1998) olarak ikiye ayrılmıştır. Kiplik sınıflandırmasındaki bu ayrım, doğal olarak kiplik 

kavramından ne anlaşılması gerektiğini de etkilemiş, konu üzerinde farklı tanımların 

kullanılmasına ve birbirinden farklı terminolojilerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kiplik 

sınıflandırmalarından kaynaklanan bu tanım ve terminoloji sorunlarına değinen Rentzsch, 

kipliğin çoğu defa tek başına sınıflandırılması zor olan öğelerin çöp tenekesi ulamı 

(Dustbin Category) olduğunu ifade eder (2013: 30). 

Kiplik tanımını zorlaştıran başka bir unsur, kipliğin görünüş ve zaman gibi dilbilgisel 

kategorilerin aksine, olayın iç dinamikleriyle alakalı olmayışıdır: 

 

(1) Ahmet dün akşam köye geldi. 

 

(2) Ahmet dün akşam köye geliyordu. 

 

(3) Ahmet dün akşam köye gelmeliydi.  

 

Önerme (1)de -DX biçimbirimiyle işaretlenen gelmek eylemi, konuşma anı referans 

alınarak oluşturulan zaman çizgisinde geçmişe konuşlanır ve aynı biçimbirim gerçek 

dünya [factual] bilgisinin dilbilgisel bir kategoriye dönüşmesini sağlar. Benzer şekilde 

önerme (2)de -DX biçimbirimi geçmiş zamanı işaretlerken, kendisinden önce gelen –

(I)yor biçimbirimi olayın zaman-görünüşsel yapısına atıfta bulunarak sınırlar-arası1 

[intraterminal] bir görünüşü işaretler, yani olayın başlangıcı geçilmiş bitiş sınırına henüz 

ulaşılmamıştır. Her iki önermedeki (1 ve 2) zaman ve görünüş işaretleyen biçimbirimler 

gerçek dünya bilgisini kodlarken, örnek (3)de gereklilik işaretleyen -mAlI biçimbirimi 

olayın iç karakteristiğini değil, Ahmet’in dün akşam köye varmamış olmasını, konuşurun 

nasıl değerlendirdiğini işaretler. Ayrıca -mAlI gibi kipler çok anlamlılığa [polysemy] 

açıktır. Konuşurun tutumu edimsel şartlara göre Ahmet’i dün köyün yakınlarında gördüm, 

                                                      
1 Görünüş [aspect] terminolojisi için bk. Johanson 2000 ve 2016, Aydemir 2010. 



 

9 

 

şimdiye çoktan gelmiş olmalıydı, gibi bilgi kipliği [epistemic modality] temelinde bir 

okumaya açıkken; Ahmet bize söz verdi, şimdiye çoktan gelmiş olmalıydı gibi okumalarla 

yükümlülük kipliği [deontic modality] içinde değerlendirmeler mümkündür. 

Bugüne kadar yapılan kiplik tanımları bir bütün olarak değerlendiren Narrog ise, 

olanaklılık-zorunluluk ve istek ayrımına ek olarak, öznellik-nesnellik, olgusallık-

olgusuzluk, gerçeklik-gerçek dışılık2 gibi ikili ayrımların kiplik kavramını tanımlamak 

için kullanıldığını belirtir. Narrog ayrıca kiplik gibi anlamsal kategorilerin tek bir doğru 

tanımının olamayacağını ve sınırlandırılmasındaki zorluklara rağmen daha çok kullanılan 

ölçütün konuşur tutumu olduğunu aktarır (2005: 678-679).  

Tanımlamadaki farklı görüş ve sorunlara rağmen, tezde kiplik ikili bir ayrım yerine en 

kapsayıcı şekilde, önermede bildirilenler karşısında konuşurun öznel tutum ve görüşlerini 

ifade eden semantik kategori (Bussmann 1996: 754) olarak ele alınacaktır. Ayrıca isteme 

anlam alanı kiplik bir kategori olarak değerlendirilecek ve olasılık-gereklilik-isteme 

üçlüsü temel kiplik anlamlar olarak kurgulanacaktır.  

Kiplik tanımına benzer şekilde, kip kavramından ne anlaşılması gerektiği ilgili literatürde 

farklı görüşleri barındırır. Bazı dilbilimcilere göre kip, semantik değeri edim söz ve etki 

söz eylemi esnasında ortaya çıkan biçimbirimler olduğu için söz edimi alanıyla ilgili bir 

kavramken (van der Auwera-Plungian 1998), bazı dilbilimcilere göre kipliğin 

dilbilgisellemiş biçimlerinden ibarettir (Bybee-Fleischman 1995: 2). Kiplerin işaretlediği 

emir, istek, olasılık gibi semantik alanların kiplik anlamlarla ilişkisinden dolayı tezde, 

bahsedilen ikinci görüş doğrultusunda bir yön çizilecek, kip ve kiplik olarak iki ayrı 

dilbilgisel kategori düşünmek yerine, iki kavram parça-bütün ilişkisi içinde ele alınacaktır 

(Kerimoğlu 2011: 71). Ayrıca kip kavramından dilbilgiselleşmiş [grammaticalisationed] 

kategorilere yani bağımlı biçimbirimlere ek olarak, yarı dilbilgiselleşmiş [semi-

grammaticalisationed] biçim-sözdizimsel yapılar da anlaşılacaktır.  

                                                      
2 Gerçeklikle ilgili sınıflandırmalar son zamanlarda sadece kipliği değil, farklı dilbilgisel kategorileri 

sınıflandırmak için kullanılan bir ölçüttür (Palmer 2001: 2). Bu yüzden tezde, ele alınan kip kategorileri 

gerçeklik ve gerçekleşebilirlik skalası içinde değerlendirilse de, aynı ayrım  kipliği tanımlamak için 

kullanılmayacaktır.  



 

10 

 

 

6.2 Gerçeklik ve Gerçek Dışılık 

 

Kiplik literatüründe kipliğin tanımlanması veya sınıflandırılmasında kullanılan ikili 

ayrımlardan birisi de gerçeklik [realis] ve gerçek dışılıktır [irrealis]. Gerçeklik bir 

önermenin olgusal dünyada ortaya çıktığını veya çıkmakta olduğunu ifade ederken, 

gerçek dışılık önermenin olgusal dünyada gerçekleşmediğini ancak önermeye bilgi 

alanında ulaşılmasının mümkün olduğunu bildirir.  

Gerçeklik ve gerçek dışılık kavramlarının ilk olarak önermenin dilbilgisel durumunu 

belirlemek için kullanıldığını belirten Palmer, daha sonra iki kavramın genişleyerek 

tipolojik kategorileri ifade ettiğini belirtir (2001: 2). Tipolojik çalışmalarda genellikle 

geçmişte olan ve hala sürmekte olan bildirimlerin gerçek olduğunu düşünülür. Geleceğe 

konuşlanan bildirimlerin ise doğası gereği bilinmeyeni veya beklentiyi ifade etmesinden 

dolayı gerçek dışı olduğu düşünülür (bk. de Haan 2004).  

Kiplik anlamlar (emir, istek, zorunluluk, olasılık vb.) işaretleyen biçimbirimlerin, 

çoğunlukla geleceğe yönelen veya yönlendirilen önermeler olmasından dolayı, gerçek 

dışı işaretleyiciler olarak kabul edilmesi yönünde bir eğilim vardır (de Haan 2004: 25).3 

Türkçe için benzer bir görüş Johanson’a aittir. Johanson Türkçe salt gerçeklik işaretleyen 

biçimbirimlerin doğrudan olgusal dünyada ortaya çıkan/çıkmakta olan olayları 

bildirdiğini belirtir ve örnek olarak geldi önermesindeki geçmiş zaman işaretleyen -DX 

biçimbirimini verir. Kiplik işaretleyen biçimbirimlerin yani kiplerinse olayların 

gerçekleşmesine vurgu yapmadığı için gerçek dışılık içinde düşünülmesi gerektiğini 

belirtir (2014: 19). Fakat genel görüşlerin aksine, dünya dillerinde gelecek zaman ve 

kipliğin her zaman gerçek dışı işaretleyiciler olmadığı da bilinmektedir. Yerli Amerikan 

dili Caddo’nun gelecek zaman sistemini inceleyen de Haan, gelecek zaman 

biçimbiriminin gerçek dışılık bildiren ön ek t’a-/t’i- ile kullanılmayıp, gerçeklik 

işaretleyen ci- ön ekiyle birlikte kullanıldığını tespit eder (2004: 25). 

                                                      
3 Türkçe istek kipliği ve gerçeklik ilişkisi için (bk. Aslan Demir 2007a). 



 

11 

 

Türkçe ve Çağdaş Uygurca gibi zaman, görünüş ve kip işaretleyen fiil çekim 

paradigmalarının anlamsal olarak iç içe geçtiği dillerdeyse4, gerçeklik ve gerçek dışılık 

ayrımı tek bir dilbilgisel kategoriyi veya biçimbirimi sınıflandırmak için yeterli bir ölçüt 

değildir: 

 

(1) Ahmet köye daima arabayla gelip gider.               (SINIRLAR ARASI-GÖRÜNÜŞ) 

 

(2) Umarım Ahmet köye bir çeşme yapar.              (İSTEK-KİPLİK) 

 

 

İlk önermede –(A/I)r biçimbirimi Ahmet’in köye arabayla gitme eyleminin daha önce 

gerçekleştiğini ve aksi bir süreç yaşanmadığı takdirde, gerçekleşmeye devam edeceğini 

işaretler. Fakat aynı biçimbirim, ikinci önermede geleceğe konuşlanan bir isteği 

işaretlediği için gerçek dışılık içerisinde değerlendirilmelidir. Ayrıca ikinci önermede –

(A/I)r biçimbirimi sadece gerçek dışılık değil gerçekleştirilebilirlik açısından da zayıf bir 

olasılığı kodlar.  

Türkçe gerçeklik ve gerçek dışılık ayrımına değinen Üzüm de gerçeklik işaretleyicisi 

olarak geçmiş zaman -DX; gerçek dışılık için gelecek zaman -AcAk biçimbiriminin 

gösterilebileceğini aktarır (2017: 12). Çağdaş Uygurcada da durum pek farklı değildir. 

Geçmiş zaman -DX ve daima geleceğe konuşlanan -GAy biçimbirimi hariç fiil çekim 

paradigmaları, bağlama ve konuşur tutumuna göre gerçeklik-gerçek dışılık çizgisinde 

farklı bir anlam kazanabilir. 

 

6.3 Belirsizlik ve Çok Anlamlılık 

 

Kiplik anlam taşıyan önermelerin yorumlama sürecinde farklı anlamlandırmalara açık 

olduğu bilinmektedir: 

                                                      
4 Uzun’a göre Türkçe zaman, görünüş ve kip işaretleyen bağımlı biçimbirimler tek bir anlamı kodlar. Ona 

göre aynı biçimbirimden ortaya çıkan farklı anlamlar bir -Ø ekinin varlığından kaynaklanır (kr. Uzun 1998). 



 

12 

 

 

(1) Ahmet köye gelebilir. 

 

Önerme (1)den iletişim esnasında oluşan edimsel şartlara göre Ahmet köye kadar 

yürüyebilir şeklinde yeterlilik içeren bir anlam çıkarmak mümkün olduğu gibi; Ahmet’in 

köyle gelme olasılığı var   şeklinde bilgi temelinde yapılan bir okuma da mümkündür. 

Belirsizlik [ambiguity] görüşüne göre (1)de kiplik işaretleyen –(y)Abil biçimbirimi 

bahsedilen iki kiplik anlamı da bünyesinde barındırır. Hangi anlamın seçileceği tamamen 

sezgisel olarak gerçekleşir ve ortaya çıkabilecek muhtemel anlamlar dizisi arasında doğal 

bir ilişki olması zorunlu değildir. Çok anlamlılık [polysemy] görüşünü savunan 

dilbilimcilere göre ise, tek bir önermeden ortaya çıkması muhtemel anlamlar dizisi, 

birbirinden bağımsız değildir. Bu görüşe göre kiplik anlamın öncül olduğu art-zamanlı 

semantik haritalarla takip edilebilir (detaylar için bk. Papafragou 2000). 

Önerme (1)de kiplik işaretleyen –(y)Abil ile etimolojik bakımdan aynı olan -(y)U bil 

biçimbirimini art-zamanlı olarak ele alan Rentzsch, eski Türkçede tam olarak 

dilbilgiselleşmemiş bu yapının sadece katılımcı-içi kipliğe [participant-internal modality] 

yani iç-yeterliliğine izin verdiğini belirtir (2013: 136). Sweetser’e (1990) göre de daha 

sonra ortaya çıkan bilgi temelindeki anlamlar, kişinin soyut ve iç dünyaya ait 

deneyimleriyle ilgilidir ve bir dil evrenseli olarak da iç-yetenek ifadeleri ilk olarak izin 

oradan da bilgi temelinde ortaya çıkabilecek anlamları işaretlemektedir.  

 

7. KİPLİK SINIFLANDIRMALARI 

 

De Haan’a göre kiplik çalışmalarında felsefi mantık geleneğine dayanan en temel ayrım 

bilgi kipliği ve yükümlülük kipliğidir (2004: 6). Bilgi kipliği temel anlamda, konuşurun 

önermenin doğruluk ve gerçekliği hakkındaki tutumunu yansıtırken, yükümlülük kipliği 

önermenin kılıcısına yöneltilen istek temelli ifadeleri içerir. Genellikle yükümlülük 

kipliğine yakın bir anlamsal alana sahip olduğu düşünülen devinim kipliği [dynamic 

modality] ise, kılıcının önermedeki ortaya çıkan eylemi gerçekleştirebilme kapasitesiyle 



 

13 

 

ilgilidir. İki kiplik tür arasındaki fark, yükümlülük kipliğinin dış farktörlere; devinim 

kipliğinin iç faktörlere bağlı olmasıdır (Palmer 2001: 9).   

Mantık geleneği dışında kalan farklı tipolojik kiplik sınıflandırmalarında, üzerinde 

uzlaşmaya varılmış tek nokta bilgi kipliğinin varlığıdır (de Haan 2004: 6). Bilgi kipliği 

dışında kalan sınıflandırmalar için kök kiplik [root modality] terimini kullanan Coates, 

yükümlülük ve devinim isimlendirmeleri bahsedilen kiplik ifadelerin sadece çekirdek 

anlamlarını yansıtıp, periferik anlamlarını göz ardı ettiği belirtir. Coates’e göre kök kiplik 

terimi, iki kiplik tür arasındaki anlamsal geçişgenliği ifade eden tarafsız bir 

isimlendirmedir (1983: 20).   

 

 

 

Tablo 1. (Coates’in Kiplik Sınıflandırması) 

 

Bilgi kipliği dışında kalan alanı ikili bir sınıflandırmayla ele alan Bybee ise, anlamsal bir 

ayrım yerine kılıcı odaklı kiplik [agent-oriented modality] ve konuşur odaklı kiplik 

[speaker-oriented modality] terimlerini önerir (1994: 176). Kılıcı odaklı kiplik, önermede 

ortaya çıkan eylemin kılıcısı üzerindeki iç ve dış koşulları ifade ederken, konuşur odaklı 

kiplik önermede ortaya çıkacak eylemin gerçekleşmesi için konuşurun kılıcıyı 

yönlendirmesini içerir (Bybee-Perkins-Pagliuca 1994: 177). Bybee’ın sınıflandırmasını 

eleştiren van der Auwera, kiplik anlamların tematik rollerle sınıflandırılamayacağını 

çünkü önermede her daim kılıcı konumunda bir öğenin olmayacağını belirtir ve bilgi 

kipliği dışında kalan alan için, temelde olasılık-zorunluluk ayrımına dayanan katılımcı-

içi kiplik [participant-internal modality] ve katılımcı-dışı kiplik [participant-external 

modality] terimlerini tercih eder (1998: 80). Devinim kipliğine yakın bir anlamsal alana 



 

14 

 

sahip olan katılımcı-içi kiplik, önermede kılıcı ve etkilenen rolünde olan öğenin eylemi 

gerçekleştirebilme yeteneği ve iç gerekliliklerini kapsar. Katılımcı-dışı kiplik ise kendi 

içerisinde yükümlülüğe dayanan ve yükümlülüğe dayanmayan olarak iki alt gruba ayrılır 

yani mantık geleneğindeki yükümlülük kipliğine ek olarak dış dünyadan kaynaklanan 

olasılık-zorunluluk ifadeleri tek bir kiplik alan içerisinde değerlendirilir. 

 

 

Tablo 2. (van der Auwera’nın Kiplik Sınıflandırması) 

 

Palmer (2001), yükümlülük ve devinim kipliğinin henüz gerçekleşmemiş fakat 

gerçekleşmesi muhtemel olan önermeleri içerdiğini belirtir ve iki türü olay kipliği [event 

modality] üst başlığı altında ele alır. Farklı kiplik sınıflandırmalarında genellikle tek 

başına ele alınan bilgi kipliği ise Palmer’e göre evidensiyellikle [evidentiality] birlikte 

konşurun ifadelerin gerçekliğine dair tutumunu yansıtan önerme kipliği [propositional 

modality] içerisinde değerlendirilmelidir.  

Türk dilleri temelinde yapılmış bir kiplik sınıflandırması Johanson’a aittir. İsteme, 

gereklilik ve olasılık olmak üzere üç temel alan kurgulayan Johanson, kiplik işaretleyen 

biçimbirimleri de sentetik ve analitik olarak ikiye ayırır. Sentetik işaretleyiciler -GAy, -



 

15 

 

sA gibi morfolojik işaretleyicileri içerirken, analitik işaretleyiciler gerek, lazım, iste- gibi 

isim veya fiil kökenli yüklemleştiricilerden meydana gelmektedir (2009: 488-495).  

Kiplik işaretleyicilerin görünüş ile ilişkisine odaklanan Rentzsch (2015) ise, potansiyel 

olarak görünüşün kapsamında kalabilen ve aynı anda var olabilen gerek+(i)yor, 

lazım+gelir kiplik işaretleyicileri MOD 1; görünüşle aynı katmanı paylaşan yani her iki 

dilbilgisel kategoriyi aynı anda kodlayan işaretleyicileri gidelim= geleceğe yönelik bakış 

açısı+ gönüllülük MOD 2  olarak sınıflandırır .  

 

7.1 Bilgi Kipliği 

 

Farklı kiplik sınıflandırmalarında üzerinde anlaşmaya varılan nokta bilgi kipliğinin 

varlığı olsa da bilgi kipliğinden ne anlaşılması gerektiği ve kendi içerisinde nasıl 

sınıflandırılması konusunda farklı görüşler mevcuttur.  

Bilgi kipliğinin konuşurun önermenin gerçekliği hakkındaki tutumunu yansıttığını 

belirten Palmer, bilgi kipliğini kesinlik derecesini ölçüt alarak şüphe, çıkarım ve tahmin 

olarak üç alt başlıkta ele alır (2001: 24). Bu sınıflandırmaya göre konuşurun eksik bilgiyle 

dile getirdiği ifadeler şüphe kipliğini [speculative modality], verilere dayalı ifadeler 

çıkarım kipliğini [deductive modality] oluşturur. Tahmin kipliği [assumptive modality] 

ise olağan durumlardan yola çıkarak geleceğe dönük tasarımları ifade eder. Son dönem 

kiplik çalışmalarında, kiplikten ayrı bir kategori olduğu düşünülen evidensiyel ise 

Palmer’e (2001) göre bilgi kipliğiyle birlikte önerme kipliğini oluşturur.  

Evidensiyel ve bilgi kipliğinin kesiştiği noktalara değinen Bybee vd. (1994), birçok ortak 

nokta olmasına rağmen iki kategorinin ayrı şekilde alınması gerektiğini ve bilgi kipliğinin 

kapsamının tahmin, şüphe ve çıkarımsal kesinlikten oluştuğunu belirtir.  

Kesinlik derecesine dayanan ayrıntılı bilgi kipliği sınıflandırmalarından birisi de Rubin’e 

aittir. Bu sınıflandırmaya göre konuşur genel geçer bilgilere tam kesinlikle yaklaşırken, 

kesinlik derecesine göre konuşurun önermeye karşı tutumu sırasıyla yüksek kesinlik> orta 

kesinlik> düşük kesinlik> kesinsizlik arasında değişkenlik gösterebilir (2010: 536). 

Türkçe için, temelde Rubin’in bahsedilen sınıflandırmasına dayanan bir epistemik skala, 

Rentzsch’e (2013) aittir: 



 

16 

 

 

 

 

                          Tablo 3. (Rentzsch’in Epistemik Skalası) 

 

7.2 Yükümlülük Kipliği  

 

Kiplik mantık çalışmalarında bilgi kipliğiyle birlikte iki temel anlamsal alanı oluşturan 

yükümlülük kipliği, Lyons’a göre kılıcıya yöneltilen ve sosyal bir yaptırım işlevine sahip 

izin ve zorunluluk ifadelerinden oluşmaktadır (1977: 823). Benzer şekilde yükümlülükten 

sadece izin ve zorunluluk ifadelerinin anlaşılması gerektiğini belirten van der Auwera, 

dış dünyadan kaynaklanan olasılık-zorunluluk ifadelerinin önermenin kılıcısı üzerinde 

etkisi olsa da yükümlülüğe dayanmadığını belirtir (1998: 81). Ayrıca van der Auwera’ya 

göre isteme anlamı taşıyan önermeler sadece yükümlülük değil hiçbir kiplik anlam 

taşımamaktadır.  

Yükümlülük kipliğinin henüz gerçekleşmemiş fakat potansiyel olarak gerçekleşmesi 

beklenen önermeler olmasından dolayı olay kipliği içerisinde değerlendirilmesi 

gerektiğini düşünen Palmer, yükümlülükten sadece dış kaynaklı yaptırımların 

anlaşılmasını gerektiğini belirtir (2001: 70). Önermenin kılıcısı üzerinde ortaya çıkan 



 

17 

 

yükümlülükler, doğrudan konuşucudan kaynaklanabildiği gibi sosyal normlar da 

gerçekleşmesi istenen veya istenmeyen eylemler için belirleyici yaptırımlara sahip 

olabilir. Genellikle bu yükümlülük ifadelerinden, toplumsal kaynaklı zorunlulukların 

daha güçlü bir yaptırıma sahip olduğu düşünülür.   

Yükümlülük kipliği için öznellik ve nesnelliği temel alan bir sınıflandırma yapan 

Mikučionis, doğrudan konuşur tarafından kılıcıya yöneltilen emir, nasihat, izin vb. 

yapıların öznel; sosyal normlardan kaynaklı ifadelerin nesnel olduğunu belirtir (2007: 

41). Mikučionis ayrıca öznel ve nesnel her iki yükümlülük kipliği için farklı yaptırım 

gücü skalası kurgular. (bk. Tablo 4). 

 

 

Tablo 4. 

 

7.3 Devinim Kipliği 

 

Genellikle yükümlülük kipliği içerisinde veya yükümlülük ifadelerini de içine alan bir üst 

kategori olan kök kiplik başlığı altında ele alınan devinim kipliği, kılıcının önermede 

ortaya çıkan eylemi gerçekleştirebilme kapasitesiyle ilgilidir (de Haan 2004: 6).  Devinim 

kipliğinin yükümlülük ifadelerinden farklı olarak iç koşullara bağlı olduğunu belirten 

Palmer’e göreyse, bu kiplik alan sadece yeterlilik değil istek ifadelerini de içine alır 

(2011: 77).  

Geleneksel sınıflandırmalardaki devinim kipliğiyle ilgili farklı bir bakış açısı ise van der 

Auwera’ya aittir. Ona göre kılıcının (agent) iç yeterliliklerine ek olarak etkilenen (patient) 

rolündeki öğenin gereksinimleri katılımcı-içi kipliği oluşturur (1998: 80). Bu 

sınıflandırmadaki katılımcı terimi kiplik anlamdan en çok etkilenen öğeyi temsil eder 



 

18 

 

yani bir adam yaşlı olduğu için yolu yürüyemiyorsa katılımcı-içi; yol uzun olduğundan 

yürüyemiyorsa katılımcı-dışı kiplik içerisinde değerlendirilir.  

 

8. EVİDENSİYELLİK 

 

Bu bölümde, konuşurun önermede dile getirdiği bilgiye nasıl ve hangi yollarla ulaştığını 

işaretleyen evidensiyellik kategorisi (de Haan 2004: 47) bütünüyle incelenmeyecek, 

kiplikle ilişkisi çerçevesinde ele alınacaktır (Türkçede evidensiyellik için bk. Demir 

2012).  

Evidensiyellik işaretleyen biçimbirimler konuşurun bilgiyi elde ederken gözlem ve 

tecrübelerini işaretleyebildiği gibi ikincil kaynaklardan elde edilen verileri de 

kodlayabilir. Bu yüzden evidensiyellik kendi içerisinde, konuşurun tanık olduğu 

ifadelerde doğrudan (direct) ve ikincil kaynaklardan ulaştığı bilgiler dolaylı (indirect) 

olarak sınıflandırılır (Aikhenvald 2014: 2-3). Fakat Johanson’a göre işitme, tatma, 

dokunma vb. duyular aracılığıyla elde edilen bilgiler konuşurun katılımıyla gerçekleşse 

bile, yorumlama sürecinden geçtiği için dolaylı sayılmalıdır (2003: 274). Örnek olarak su 

da soğukmuş gibi bir önermede konuşucu her ne kadar bilgiye kendi duyularıyla (içmek, 

dokunmak) ulaşsa da suyun soğuk olduğuna karar vermesi içsel ve özneldir. Aslında 

bilginin kaynağının doğrudan veya dolaylı olduğuna bakılmaksızın evidensiyelliğin 

kiplik ile ilişkisi, önermede bilginin var olması ve bu bilgi karşısında konuşurun nereye 

konuşlandırılacağıyla alakalıdır. 

Palmere’e göre evidensiyellik bilgi kipliğiyle birlikte önerme kipliğinin bir alt ulamıdır 

çünkü ona göre iki kategori de konuşurun bilginin gerçekliğine dair tutumunu yansıtır 

(2001: 35). Elde edilen bilginin dolaylı veya doğrudan olması ise konuşurun bilginin 

gerçekliğine güvenini yansıtır (bk. Tablo 5). 

 



 

19 

 

 

Tablo 5. 

 

Palmer’in görüşünü eleştiren de Haan, belirli ortak noktalara sahip iki dilbilgisel 

kategorinin birlikte ele alınmasını riskli görür (2004: 49). Aslında Nuyts’un da belirttiği 

gibi evidensiyellik ve bilgi kipliği arasındaki en temel ayrım, iki dilbilgisel kategorinin 

farklı semantik alanları işaretlemesidir. Bilgi kipliği konuşurun önermenin doğruluğu 

hakkındaki düşünceleriyle ilgiliyken; evidensiyellik doğruluk derecesine atıfta 

bulunmadan bilgiye ulaşılan kanala odaklanır (2006: 10-11). 

 İki kategorinin birlikte düşünülmesinin temel sebebi, Batı dillerinde evidensiyellik için 

dilbilgiselleşmiş biçimbirimlerin olmamasıdır. Örnek olarak İngilizce ostensibly 

‘‘görünüşe göre’’ zarfı bilgi kipliği işaretleyebildiği gibi evidensiyellik de işaretleyebilir 

ve aynı önermeden hem kiplik hem de evidensiyellik anlamın çıkmasına sebep olabilir. 

Fakat bu durum iki kategorinin aynı semantik değere sahip olmasından ziyade ostensibly 

zarfının çok anlamlı olmasından kaynaklanır. 

Türkçe gibi evidensiyellik işaretleyen dilbilgiselleşmiş biçimbirimlerin olduğu dillerde, 

kiplik ve evidensiyellik arasındaki ayrım daha açıktır: 

 

(1) Ahmet köye gelmiş. 

 

Önerme (1)de evidensiyellik işaretleyen -mXş biçimbirimini tercih eden konuşur, 

Ahmet’in köye gelme eyleminin gerçekliğiyle ilgili bir değerlendirme yapmadan bilginin 

kaynağına odaklanır. Her ne kadar Türkçe -mXş biçimbirimi bilginin kaynağının ne 



 

20 

 

olduğuyla ilgili bir ayrım yapmasa da (1)den çıkabilecek ben gördüm Ahmet gelmiş 

(görme-doğrudan) veya bana anlatılana göre Ahmet gelmiş (duyma-dolaylı) muhtemel 

anlamların hiçbiri kiplik anlam taşımaz. Ayırca -mXş biçimbirimi bağlama göre geçmiş 

zaman ve sınır-sonrası [postterminal] bir görünüş işaretlemesine rağmen, aynı anda 

kiplik bir anlama gönderimde bulunmaz. Benzer şekilde Çağdaş Uygurca evidensiyellik 

işaretleyen –(X)ptX biçimbirimi Türkçe -mXş gibi bağlama göre zaman ve görünüş 

anlamını birlikte taşırken, kiplik anlam taşımaz.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

21 

 

 

 

II. ÇAĞDAŞ UYGURCADA KİP KATEGORİSİ 

 

 

1. İSTEME KİPİ 

 

Çağdaş Uygurca emir, gönüllülük, istek ve hipotetik5 gibi isteme anlam alanlarını 

işaretleyen dilbilgiselleşmiş biçimbirimlere sahiptir. Ayrıca belirtmek gerekir ki 

bahsedilen biçimbirimler edimsel koşullara göre istek temelinde oluşan farklı kiplik 

anlamları işaretleyebilir fakat tezde, bütünüyle edimbilimsel koşullar göz önünde 

bulundurulmayacak, daha çok işlev-biçim denkliğine odaklanılacaktır.  

İsteme anlamı taşıyan kip kategorileri, ortaya çıkması istenen veya tasarlanan istek 

temelli ifadelerin, gönderici tarafından kılıcıya yöneltilmesini içerir. Bu yönüyle 

bahsedilen ifadelerden gönüllülük hariç, farklı kiplik sınıflandırmalarında konuşur-odaklı 

veya özne-odaklı kiplik içerisinde değerlendirilmektedir (Bybee vd. 1994: 176). Fakat 

tematik ilişkilerden ziyade, semantik özellikleri bakımından isteme anlamı barındıran 

önermeler yükümlülük kipliği içerisinde değerlendirilmelidir. 

Yükümlülük anlamı taşıyan farklı kiplik alanlar gibi isteme ifadeleri de gerçekleşmesi 

beklenen önermelerden oluştuğu için geleceğe konuşlanır. Bu yönüyle isteme ifadeleri 

gerçek-dışı önermeler olarak kabul edilir. Fakat ilgili bölümde de bahsettiğimiz gibi 

gerçeklik ile ilgili sınıflandırmalar, Çağdaş Uygurca gibi fiil çekim sisteminde zaman, 

görünüş ve kip işaretleyen biçimbirimlerin anlamsal olarak iç içe geçtiği dillerde yeterli 

bir ölçüt değildir.  

İsteme ifadelerini birbirinden ayıran temel nokta ise farklı yaptırım gücüne sahip 

olmalarıdır. Kılıcı üzerindeki dış etkinin en yüksek olduğu emir ifadeleri, bu yönüyle 

                                                      
5 Türkoloji literatüründe genellikle şart kipi, şart-dilek kipi, şart zarf-fiili olarak adlandırılan kiplik alan, 

ilk defa Johanson 2008 tarafından hipotetik kip olarak ele alınmıştır. Bahsedilen kiplik alanın işlevlerini 

daha kapsayıcı şekilde ifade ettiği için benzer terim tezde de kullanılacaktır. 



 

22 

 

istek, gereklilik gibi ifadelerinden ayrılır. Gönüllülük ifadeleri ise eylemden ziyade, 

arzularla ilgilidir.  

Farklı Türk dillerinde olduğu gibi Çağdaş Uygurcada da dilbilgiselleşmiş isteme 

işaretleyicileri, kişi çekiminde eksik paradigmalara sahiptir. Fakat Johanson’un da 

belirttiği gibi kişi çekiminde eksik paradigmaya sahip olan bir kiplik alan, farklı bir 

işaretleyiciyle doldurulur (2014: 21).  

 

1.1 Emir 

 

Semantik bir alan olarak emir istek, rica, temenni gibi farklı anlam birimleriyle birlikte 

isteme kipliğini oluşturur. Emir kipi ise, emir semantik alanını işaretleyen 

dilbilgiselleşmiş biçimbirimlerden ibarettir. 

Emir ifadelerini farklı isteme alanlarından ayıran temel nokta, emrin kılıcı üzerinde diğer 

isteme ifadelerinden daha güçlü bir yönlendirmeyi içermesidir. Ek olarak emir kipi sadece 

ikinci kişi ve kişilere gönderim yapmasıyla diğer isteme kiplerinden ayrılır (Lyons 1977: 

747). Bu ayrımın temel dayanağını emir ifadelerinin ortaya çıkabilmesi için bir X 

göndericisinin Y alıcısına doğrudan gönderimde bulunması zorunluluğu oluşturur. Bu 

zorunluluk göz önünde bulundurulduğunda Çağdaş Uygurca genellikle emir kipi 

içerisinde değerlendirilen birinci kişi ve kişilere gönderimde bulunan –(A)y ve –(A)ylI 

emir semantiğinin dışında kalır: 

 

(1) Şu ayniñ altinçi küni hasiyetlik kün bolup Sun Cyan, Lu Cunyiler leşkerlirini 

başlap seperge atlinay dep turuvidi. (SB4 63) 

‘‘Bu ayın altıncı günü kutsal bir gün olup, Sun Cyan, Lu Cunyi ve 

adamlarıyla birlikte askerleri komuta ederek, sefere çıkayım diye 

bekliyordu.’’ 

 

(2) Qarakçilar sihirgerlik qilġan bolsa, Çögün Çaksidin Fen Ruyni tėz bu yerge 

keltürüp, yavġa qarşi turuşniñ tereddutini qilayli dedi Vu Yun uniñġa nesihet 

qilip. (SB4 92) 



 

23 

 

‘‘Eşkıyalar sihirbazlar yapacak olursa, Çöğün Çaksa’dan Fen Ruy’u aceleyle 

buraya getirip, düşmana karşı durmak için hazırlıklar yapalım dedi Vu Yun, 

ona öğüt vererek.’’ 

 

Önerme (1)de –(A)y biçimbirimi işaretlenen atlan- ‘‘sefere çık-’’ eylemi, herhangi bir 

kılıcıya yönlendirilmeden, eylemi tasarlayan Sun Cyan’ın iç arzularını yansıtır. Yukarıda 

da bahsettiğimiz gibi emir semantiğinin oluşması için en az bir gönderici ve bir alıcının 

olması gereklidir (detaylar için bk. Aslan Demir 2008: 31-33). Önerme (2)de ise durum 

biraz daha farklıdır. Emir semantiğinin oluşması için gerekli olan gönderici (Fen Ruy) ve 

alıcı (o) iki öğe bulunmakla birlikte, gönderici emir semantiğinde olduğu gibi 

gerçekleşmesi istenen eylemin dışında kalmaz. Yani bir bakıma gönderici Fen Ruy, 

gerçekleşmesini istediği eylemi alıcıyla birlikte hayata geçirme arzusundadır.   

Üçüncü kişi ve kişilerin emir kipi içerisinde değerlendirilmemesinin sebebi ise, 

göndericinin hayata geçirmek istediği eylemi doğrudan kılıcıya yönlendirmeyip, dolaylı 

olarak ikinci kişi ve kişilere iletmesinden kaynaklanır: 

 

(3)  Bu Qaraqçilar amalsizliktin Qitanlarġa teslim bolup kėtip qalmisun, dep 

tapşurdi. Guen Şėñler buyruqqa binaen yürüp ketti. (SB4 117) 

‘‘Bu eşkıyalar çaresizlikten Kitanlara teslim olmasın diye, emir verdi. Guen 

Şen ve adamları bu emre uygun olarak yola çıktı.’’ 

 

Önerme (3)de -sUn biçimbirimiyle işaretlenen eylem, güçlü bir istemeyi hatta bir sonraki 

cümlede buyruqqa binaen ‘‘emre uygun olarak’’ öbeğinden anlaşıldığı üzere, doğrudan 

emir semantiği ifade etmektedir. Fakat gönderici tarafından gerçekleşmemesi istenen 

eylem doğrudan eylemin kılıcılarına yani karakçılara değil, Guen Şen ve arkadaşlarına 

yöneltilir. Devam eden cümleden de anlaşıldığı üzere, harekete geçen üçüncü kişiler değil 

ikinci kişi ve kişilerdir.  

Emir ifadelerini farklı isteme anlamlarından ayıran bir başka özellik de emrin soru 

yapılarıyla birlikte kullanılamamasıdır (Johanson 2014: 23). Bu ayrım, emir ifadelerinin 

mutlak surette gerçekleşmesi beklenen önermeler olmasından kaynaklanır. Ayrıca 



 

24 

 

Çağdaş Uygurca emir paradigması evidensiyellik işaretleyicileriyle birlikte ortaya 

çıkmaz. Bu yüzden emir ifadelerinden, gönderici tarafından alıcıya iletilen buyrumun, 

belirli bir kaynağa dayalı olup olmadığını anlamak mümkün değildir. 

Emir kipinin dilbilgisel zamanla ilişkisi de belirli yönleriyle diğer isteme anlam 

alanlarından farklılık gösterir (detaylar için bk. Aslan Demir 2008: 35). Aslında isteme 

kiplerinin hepsi konuşma anı referans alınarak oluşturulan zaman çizgisinde geleceğe 

konuşlanır çünkü isteme doğası gereği gerçekleşmemiş fakat gerçekleşmesi beklenen 

önermelerden oluşur. Fakat örneğin Çağdaş Uygurca hipotetik kip, geçmiş zaman 

işaretleyicisiyle birlikte ortaya çıkıp yamġur yaġsiti ‘‘yağmur yağsaydı’’ gibi karşı 

olgusal6 bir isteme anlamı işaretleyebilirken, emir paradigmasında benzer bir durum söz 

konusu değildir.  

 

1.1.1 Özne Referansı 

 

İngilizce ve Türkçe gibi farklı dünya dillerinde olduğu gibi Çağdaş Uygurcada da emir 

cümlelerinde özne konumundaki öğe boş (null) olabilir (detaylar için bk. Greenberg 1966: 

47; Bybee vd. 1994: 10).  

 

(4)  Tola boş çaġlima, karamitimni yene bir körüp qoy! (SB4 110) 

‘‘Çok fazla boş düşüncelere dalma, kerametimi bir daha gör’’ 

 

Önerme (4)te semantik olarak birbirine bağlı olmakla birlikte iki bağımsız (bağlaşık) emir 

cümlesi bulunmaktadır. Her iki cümlede de olumsuz ve olumlu emir ifadelerinin kılıcısı 

yani ikinci kişi (sen) işaretsiz durumdadır. Burada ayrıca belirtmek gerekir ki (4)te emir 

anlamını üstünde taşıyan körüp qoy- ‘‘gör-’’ yapısındaki asıl yüklem üzerine zarf-fiil eki 

almış kör- eylemiyken, takip eden qoy- eylemi kılınış (aksionsart) işlemcisidir. Bu işlemci 

(4)te olduğu gibi başlangıç dönüşümlü kör- eylemine eklendiğinde eylemin ilk evresinin 

                                                      
6 Karşı olgusallık (counter-factual) var olan belirli bir gerçekliğin karşısında gerçek olmayan bir durumu 

ifade eder. Bu yönüyle karşı olgusallık doğası gereği geçmişe atıfta bulunur (ayrıntılar için bk. Üzüm 2017: 

16). 



 

25 

 

yani ‘‘farkına varmak’’ kısmının bitişine vurgu yapmaktadır (bk. Ablahat 1995; Rentzsch 

2006; Bridge 2008).7 

Çağdaş Uygurca emir ifadelerinde, kılıcı konumdaki öğenin cümlede bağımsız bir öğe 

olarak yer edinmesi de mümkündür: 

 

(5) Sen usta aldida ustiliq qilimen deme! (SB4 110) 

‘‘Sen, usta karşısında ustalık taslama!’’ 

 

Önerme (5)te konuşur, gerçekleşmemesini istediği eylemin kılıcısını özne konumuna 

yerleştirmektedir. Aynı önermede konuşurun ‘‘sen’’ zamirini kullanmadan da ikinci 

kişiye gönderimde bulunması mümkündür. Böyle bir durumda, yani kılıcının önerme 

içerisinde özne olarak da yer edinmesinin, anlamsal bir farklılığa yol açıp açmadığı sorusu 

üzerinde durulmalıdır. Örnek olarak Türkçe suyu masaya koy ve sen suyu masaya koy 

önermelerinden her ikisi de ikinci kişiye gönderim yapmaktadır. Fakat ikinci önermede 

gönderici, emir semantiğini güçlendirmek için cümlede işaretsiz eyleme ek olarak ikinci 

kişi zamirini de kullanmaktadır.  

Burada bahsedilmesi gereken başka bir konu da, Çağdaş Uygurca -(x)ñ, -(x)ñlAr 

biçimbirimlerinin emir semantiğine ek olarak kişi çekimini de üstlenmesidir: 

 

(6) Emdi gepni Şen Şicidin añlañ. (SB4 74) 

‘‘Şimdi konuşmayı Şen Şici’den dinleyin.’’ 

 

(7) Siler derru Çaksidin çiqip hemdemde boluñlar, dėdi Tan Bin. (SB4 75) 

‘‘Siz acilen Çaksa’dan ayrılıp yardıma gidin, dedi Tan Bin.’’ 

 

                                                      
7 Farklı Türk dillerinde kılınış ve art eylem ilişkisi için Aslan Demir 2013; Bacanlı 2009; Ergönenç Akbaba 

2011’e bakılabilir. 



 

26 

 

Yukarıdaki iki önermede emir semantiği işaretleyen –(x)ñ ve –(x)ñlAr biçimbirimleri, 

emir semantiğine ek olarak özne işaretleyme görevini de üstlenir. Fakat emir 

paradigmasında biçim-kişi denkliği söylemsel koşullara göre sapmalar 

gösterebilmektedir. İlgili bölümde daha ayrıntılı olarak ele alınmakla birlikte örneğin, 

ikinci çoğul kişiye gönderimde bulunan –(x)ñlAr biçimbirimi, kibarlaştırılmış emir 

ifadelerinde ikinci tekil kişiyi işaretleyebilmektedir. Benzer şekilde –(x)ñ biçimbirimi 

belirli anlamsal nüansların oluşması için, ikinci tekil kişi yerine ikinci çoğul kişiye 

gönderimde bulunabilir.  

 

1.1.2 Tekil Emir 

 

Çağdaş Uygurca bitimli cümlelerde, kök (root) halinde bulunan eylem, bağımsız bir 

anlama sahiptir ve ikinci tekil kişi emir semantiğini işaretler: 

 

(8) Derhal attin çüşüp el bol! (SB4 77) 

‘‘Derhal attan inip teslim ol!’’ 

 

(9)  Qoluñni tart! dep uni toxtitivėlip qaridi. (SB4 240) 

‘‘O esnada kalabalık içinden iki adam gelip, elini indir! diye bağırdı.’’ 

 

Yukarıdaki iki önermede sırasıyla emir işaretleyen el bol ‘‘teslim ol’’ ve koluñni tart 

‘‘elini kaldır’’ öbeklerinde, sentaktik baş (head) konumundaki eylemler işaretsizdir. 

Aslında birçok dünya dilinde, ikinci kişi emir ifadelerinde Çağdaş Uygurcaya benzer 

şekilde işaretsiz eylemler kullanılmaktadır. Fakat Çağdaş Uygurcada tekil ikinci kişi emir 

ifadeleri farklı yöntemlerle de kodlanabilmektedir: 

 

(10) Ġocam, buni ançe sürüştürmey, leşkerni pėqirniñ ixtiyariġa bersile! (SB4 

337) 

‘‘Beyim, bunu şimdilik irdelemeden askeri benim emrime verin!’’ 



 

27 

 

 

Önerme (10)da emir işaretleyen -sIlA biçimbirimi, işaretsiz emir ifadelerinden farklı 

olarak saygı (honorofic) anlamı da taşımaktadır. Genellikle emir ifadelerinde 

buyurucunun alıcıdan üstünlüğüne dayanan  bir güç ilişkisi olduğu düşünülse de (10)da 

görüldüğü gibi konuşur (buyurucu) kendisinden sosyal statüsü daha yüksek olan bir 

alıcıya seslenmektedir. Fakat her ne kadar konuşucu ġocam ‘‘beyim’’ olarak seslendiği 

kişiden sosyal olarak üstün olmasa da yüksek derece yönlendirici bir talepte 

bulunmaktadır.  

Çağdaş Uygurca ikinci tekil kişi emir ifadelerinde, saygı biçimlerine ek olarak 

kibarlaştırılmış (polite) biçimlere de sahiptir: 

 

(11) Li texsir, bu yerge merhemet qiliñ! dep çaqirdi. (SB4 230) 

‘‘Sayın Li, buraya merhamet edin! diye seslendi’’ 

 

Yukarıdaki önermede konuşur –(x)ñ biçimbirimini tercih ederek emir ifadesini 

kibarlaştırmaktadır. Bu yönüyle önerme (11) emir ve istek semantiği arasında bir 

görünüm sergiler. Hangi anlamın seçileceği ise çoğunlukla dil dışı etkenlere bağlıdır fakat 

(11)de merhemet qiliñ ‘‘merhamet edin’’ ifadesinin farklı istek ifadelerinde olduğu gibi 

soru yapılarıyla birlikte kullanılması mümkün değildir. Bu ayrım, edimbilimsel koşullar 

bir yana bırakılırsa, konuşurun gerçekleşmesini istediği eylemi güçlü bir yönlendirmeyle 

ilettiği doğrultusunda ipuçları verir.  

 

1.1.3 Çoğul Emir 

 

Çağdaş Uygurca çokluk emir semantiği işaretleyen –(x)ñlAr biçimbirimi, yapısal olarak 

bugün tekil emir işaretleyicisi olan –(x)ñ biçimbirimine çokluk eki getirilerek 

oluşturulmuştur. Fakat işlevsel olarak bahsedilen iki biçimbirimin ilişkisi, yapısal 

görünümleri kadar açık değildir. Tezde her ne kadar Çağdaş Uygurcayı eş zamanlı ele 

alıyor olsak da iki biçimbirimin işlevsel ilişkisi art zamanlı bir bakış açısıyla daha iyi 



 

28 

 

anlaşılmaktadır. Aslında iki biçimbirim de Eski Türkçe ve Doğu Orta Türkçesinde çokluk 

emir görevini üstlenmekteydi. Rentzsch’e göre çokluk emir ifadelerinde, iki biçimbirimin 

işlevsel olarak farkı da bulunmamaktaydı (2015: 57). İki biçimbirim arasındaki tek fark, 

–(x)ñ biçimbirimi tekil saygı ifadelerinde kullanılabilirken; -(x)ñlAr biçimbirimi sadece 

çoğul emir ifadelerine gönderimde bulunabilmesiydi. Bugün ise eski çoğul emir eki –(x)ñ 

sadece tekil şahsa gönderimde bulunmaktayken; -(x)ñlAr Uygurca çokluk emir semantiği 

işaretleyen en yaygın biçimbirimdir.  

Emir-kişi ilişkisi, çoğul ifadelerde tekil ifadelere göre bazı farklılıklar gösterir. Tekil emir 

ifadelerinde gönderici ve alıcı olmak üzere iki nokta bulunmaktadır ve göndericiden 

alıcıya iletilen buyrum, doğrudan bir iletişim esnasında ortaya çıkmaktadır. Fakat çoğul 

kişi de bu durum belirli farklılıklar gösterebilir. X göndericisi Y alıcılarına doğrudan bir 

buyruk yöneltebildiği gibi tekil bir Y alıcısına diğer kılıcılara emri iletme görevi de 

verebilir: 

 

(12) [Komutandan-Orduya] Hey yigitler, bu ikki munapikni baġlañlar, dep 

varqirdi. (SB4 79) 

‘‘Hey yiğitler, bu iki günahkarı bağlayın, diye bağırdı’’                                       

 

(13) [Komutandan-Askere] Sun Cyanni tutup kelmigenni körünlar! (SB4 93) 

‘‘Sun Cyan’ı bulup getirmeyeni cezalandırın’’ 

 

Yukarıdaki her iki önermede –(x)ñlar biçimbirimiyle işaretlenen eylemler, çoğul emir 

semantiğini işaretlemektedir. Fakat önerme (12)de komutan kılıcı konumdaki askerlerle 

doğrudan bir iletişim içerisindeyken; (13)te tek bir askerine seslenmektedir. Yani (13)te 

asker kılıcı konumuna ek olarak, yerine getirilmesi beklenen emri diğer kılıcılara iletme 

görevini de üstlenir. Bu tarz durumlarda gönderici bütün alıcılarla doğal bir iletişim 

ortamına dahil olmamaktadır.  

Çoğul emir ifadelerini, gönüllük ifadelerinden ayıran temel nokta ise, emir cümlelerinde 

konuşurun gerçekleşmesini istediği eylemin katılımcısı konumunda olmamasıdır: 



 

29 

 

 

(14) Ete yene Çaqsa aldiġa bėrip ceñge ündeyli. (SB4 70) 

‘‘Ertesi gün tekrardan Çaksa önüne gelip savaşa hazırlanalım.’’ 

 

Önerme (14)te konuşur, belirli bir gruba istek temelinden oluşan bir ifade 

göndermektedir. Fakat emir ifadelerinde olduğu gibi konuşur kendisini eylemin 

kılıcılarından ayırmayıp, alıcılarla birlikte eylemi hayata geçirme arzusundadır.  

Çağdaş Uygurcada, saygı çokluk emir ifadelerinde ise tekil saygı ifadelerini de 

işaretleyen -sIlA biçimbirimi kullanılmaktadır. Tekil veya çoğul hangi anlamın seçileceği 

çoğunlukla bağlama göre ortaya çıkmaktadır: 

 

(15) Bularnin hemmisi mėniñ yėqin kişilirim, ėytiversila, dėdi Çėn Serkerde. 

‘‘Bu kişilerin hepsi benim yakınımdır, içinizi rahat tutunuz, dedi Komutan 

Çen.’’ 

 

Önerme (15)te -sIlA biçimbirimiyle işaretlenen eylemin gönderim noktası sen/siz olduğu 

açık değildir. Bu durumun temel sebebi saygı ve kibarlaştırılmış ifadelerde çokluk 

işaretleyen yapıların, tekil kişi için de kullanılmasıdır. Benzer bir durum (15)in Türkçe 

çevirisinde hem çoğul hem tekil gönderimde bulunan –(X)nXz biçimbirimi için de 

geçerlidir.  

Çoğul emir paradigmasında, Çağdaş Uygurcaya özel yapılardan birisi de nezaket dışı 

(disrespectful) emir ifadelerinin bulunmasıdır. Bu yapıların sıradan (ordinary) 

ifadelerden farkı, emir semantiğinin daha güçlü olması değil, göndericinin alıcıyla olan 

olumsuz sosyal ilişkileridir: 

 

(16) Hey muttehem qarakçilar, tiliñni tartiş! (SB4 299) 

‘‘Ey utanmaz allanmaz eşkıyalar, dilinize hakim olun!’’ 

 



 

30 

 

Göndericinin yukarıdaki önermede sıradan emir ifadesini seçmeyip, tiliñni tartiş (dilinize 

hakim olun) yapısındaki –(x)ş biçimbirimini seçmesinin temel sebebi, alıcı konumunda 

bulunan kişileri qarakçi (eşkıya) olarak görmesidir. Aslında –(x)ş biçimbirimi Çağdaş 

Uygurcada çatı eki olup, biçim-sözdizimsel görevlere sahiptir. Fakat emir ifadelerinde 

birlikte veya karşılıklı yapma anlamından ziyade ikinci çoğul kişiye gönderimde 

bulunmaktadır.  

 

1.1.4 Olumsuz Emir (Yasaklama) 

 

Olumsuz emir ifadeleri, konuşur tarafından izin verilmeyen veya gerçekleşmesi 

istenmeyen önermelerden meydana gelir. Ayrıca emir semantiğinin baskın olmadığı 

önermelerde uyarı ve konuşur tarafından verilen tavsiyeleri içerir. 

Çağdaş Uygurca tekil olumsuz emir ifadeleri, kök halindeki fiile olumsuz eki -mA 

getirilirken oluşturulmaktadır. Çoğul ifadelerinde ise olumsuz ekini, kişi eki yani özne 

işaretleyicisi –(x)ñlar biçimbirimi takip eder: 

 

(17) Hey caduger, uxlap çüş körme! (SB4 100) 

‘‘Hey büyücü, uykuya dalıp düş görme!’’ 

 

 

(18) Vėyşėñ aymiqiġa orunlişivalġan qarakçilarnin keyni tiripidin bėrip 

tosuñlar, bixsetlik qilmañlar. 

‘‘Veyşen ilçesine yerleşen eşkıyaların arkasından dolanıp kuşatın, dikkatsiz 

davranmayın.’’ 

 

 

1.1.5 {-GIn} 

 



 

31 

 

Türk dillerinin yazılı kaynaklarla takip edilebilen ilk evresinden Çağdaş Türk dillerine 

gelene kadar, ikinci kişi emir çekiminde kullanılan -GIl ve -GIn biçimbirimleri, emir 

semantiğine kuvvetlendirme, pekiştirme anlamları katmaktaydı: 

 

(19) Sabımın tüketi ėşidgil (KT G 1) 

‘‘Sözlerimi iyice işit.’’ 

 

(20) İlig imledi kelgil oldur berü (KB 621) 

‘‘Hükümdar, beri gel ve otur diye işaret etti.’’ 

                    

Önerme (19) da eski Türkçe, (20) de Doğu Orta Türkçesinde kullanılan -GIn ve -GIl 

biçimbirimleri, emir semantiğini kuvvetlendirici bir anlama sahiptir. Bugün Çağdaş 

Uygurcada ise, aynı kökene dayanan -GIn ve -GIl {< *qı-}  biçimbirimlerden sadece ilki 

yaşamaktadır (krş. Öztürk 2015: 89). Fakat bugün Çağdaş Uygurcada -GIn 

biçimbiriminin işlevleri tarihi Türk dillerine göre belirli farklılıklar göstermektedir. 

Tömür’e göre Çağdaş Uygurcada -GIn biçimbirimi, gönderici ve alıcı arasındaki 

yakınlıktan kaynaklanan samimi (intimate) emir ifadelerini işaretler (2003: 309). Tespit 

edebildiğimiz örneklerde Tömür’ün ifadelerine benzer yapılar bulunmakla birlikte, eski 

ve orta Türkçede kullanılan pekiştirilmiş emir ifadelerine de rastlamak mümkündür: 

 

(21) - Bu ottuz ser kümüşni yolda xec-xiracet qilġin, dėdi. 

-Rehmet ata, dėdi Van Çin pulġa qolini sunup. (SB4 237) 

‘‘-Bu otuz parça gümüşle yoldaki masraflarını karşıla, dedi. 

 -Sağ olasın baba, dedi Van Çin parayı almak için elini uzatırken.’’ 

 

(22) Hey dehri qarakçi, añlap qoyġin! (SB4 99) 

   ‘’Hey zalim eşkıya, dinle bakalım!’’ 

 



 

32 

 

Önerme (21)de -GIn biçimbirimi konuşur ve alıcı arasındaki yakınlıktan kaynaklanan 

samimi bir emir semantiği işaretlemektedir. Fakat (22)de konuşur ve alıcı arasında 

olumsuz sosyal ilişki, konuşurun alıcıya dehri qarakçi ‘‘zalim eşkıya’’ olarak 

seslenmesinden anlaşılmaktadır. Haliyle (22)de -GIn biçimbirimi samimiyet 

bildirmekten ziyade, emir anlamını pekiştirmektedir. Yeri gelmişken tekrardan belirtmek 

gerekir ki (22)de añlap qoyġin ‘‘dinle bakalım’’ yapısında, temel anlamı üzerinde 

barından yüklem, zarf-fiil –(x)p eki almış eylemken, devam eden art-eylem belirli 

kılınışsal anlamları işaretlemektedir. 

 

1.2 Gönüllülük 

 

Çağdaş Uygurca gönüllülük kipi [voluntative mood], emir ve istek gibi tasarlanan ve 

gerçekleşmesi istenen ifadelerden oluşur. Ayrıca gönüllülük ifadeleri gerçekleşmesi 

beklenen eyleme uygun olarak izin, uyarı, tavsiye, talep ifade edebilir. Johanson’a göre 

Türk dillerinde gönüllülük ifadeleri bu yönüyle, istek ve geniş zaman (aorist) ifadelerine 

yaklaşır (2014: 30). 

Nuyts’a göre gönüllülük ifadelerinin nasıl sınıflandırılacağı ve hangi kiplik alan 

içerisinde değerlendirileceği konusunda, ilgili literatürde görüş birliği yoktur (2006: 9). 

Bazı dilbilimcilere göre gönüllülük ifadeleri, isteme ifadelerinden ziyade, konuşurun 

hayata geçirmek istediği eylemlerle ilgilidir ve bu yüzden de devinim kipliği içerisinde 

değerlendirilmelidir (Palmer 2001). Fakat Nuyts’un da belirttiği gibi gönüllülük ifadeleri, 

konuşurun gerçekleşmesini beklediği eylemler karşısındaki hareket planından ziyade, 

arzularından (desires) meydana gelmektedir (2006: 11). Aslında gönüllülük ifadelerinin 

devinim kipliği içerisinde değerlendirilmesinin sebebi, diğer isteme ifadelerinde olduğu 

gibi konuşurun gerçekleşmesini beklediği eylemin dışında kalmamasıdır: 

 

(23) Padişah müşavirimiz qoşqa kirip ketsile, pėkir uniñ bilen ėlişip körey, ya 

ölüm, ya körüm, dėdi Sun Çi. (SB4 108) 

‘‘Vezirimiz siz, karargaha girin, bendeniz onunla savaşayım, ya ölüm ya 

kurtuluş, dedi Sun Çi.’’ 



 

33 

 

 

Yukarıdaki önermede gönderici sadece alıcıya isteme temelinde oluşan bir ifadeyi 

iletmeyip, gerçekleşmesini beklediği eylemin kılıcısı da olma niyetindedir. Fakat gene de 

konuşur devinim kipliğinde olduğu gibi iç-yeterlilik ve iç-gerekliklerini değil, arzularını 

ifade etmektedir. Bu yüzden de tezde, gönüllülük ifadeleri isteme kipi içerisinde 

değerlendirilecektir.  

Gönüllülük kipinin diğer isteme kiplerinden ayrıldığı bir başka nokta da doğrudan bir 

isteme ifade etmekten ziyade plan ve niyet bildirmesidir. Örneğin (23)de gönderici Sun 

Çi, emir ifadelerinde olduğu gibi doğrudan bir istekten ziyade isteme derecesi daha düşük 

bir niyeti dile getirmektedir. Bu yönüyle isteme ifadelerini, istemenin derecesine göre 

emir>gönüllülük>istek olarak sınıflandırmak mümkündür. 

Çağdaş Uygurcada gönüllülük-kişi ilişkisi, emir paradigmasıyla bazı ortak noktalara 

sahiptir. Emir işaretleyen -(x)ñ ve –(x)ñlAr biçimbirimlerinde olduğu gibi, gönüllülük 

işaretleyen –(A)y, -(A)ylI ve -sUn biçimbirimleri isteme semantiğine ek olarak kişi 

çekimini bünyesinde barındırır. Türk dillerinin birçoğunda benzer durumda olan iki 

paradigmadaki bu yapısal birliktelik, anlamsal bir bütünlüğün de olduğunu 

düşündürmüştür. Fakat Johanson’un (2019’dan aktaran Aslan Demir 2008: 56) belirttiği 

gibi farklı parçalardan oluşmasına karşılık, yanıltıcı bir süreklilik gösteren 

biçimbirimlerin işlevleri ve işaretledikleri kiplik alanlar birbirinden farklıdır. Zaten ilgili 

bölümde de bahsettiğimiz gibi emir kipi, sadece ikinci  kişilere gönderim yapmasıyla 

diğer isteme kiplerinden ayrılır.  

Kişi çekimine ek olarak Çağdaş Uygurca gönüllülük kipi, emir paradigmasına benzer 

şekilde görünüş işlevlerini de bünyesinde barındırır. Renztsch’in (2015) de Mod2 olarak 

sınıflandırdığı gönüllülük işaretleyen biçimbirimler, isteme anlamına ek olarak geleceğe 

yönelik bir bakış açısı bildirir: 

 

(24) Men aymiqqa növetçilikke barimen, ete kelgende körüşeyli, dedi. (SB 312) 

‘‘Ben şehre nöbete gidiyorum, yarın gelince görüşelim, dedi.’’ 

 



 

34 

 

Önerme (24)te –(A)ylI biçimbirimi, gönüllülük işlevine ek olarak işaretlediği eylemi 

geleceğe yönelik bir bakış açısıyla sunar. Bu yüzden, bahsedilen biçimbirimler ayrı bir 

görünüş işaretleyicisine ihtiyaç duymamaktadır. 

 

1.2.3 Soru 

 

Çağdaş Uygurca gönüllülük ifadelerinde, evet-hayır soruları (polar questions) cümlenin 

sonuna yerleşen soru parçacıklarıyla kurulmaktadır. Bu yapılar birinci tekil kişi 

ifadelerinde (25) konuşurun tasarladığı eylemleri hayata geçirmek için alıcıya yönelttiği 

izin, talep, teşvik ifadelerinden oluşur. Çoğul birinci kişi gönüllülük ifadelerinde (26) ise 

soru ifadeleri izin yapılarına ek olarak, konuşurun dile getirdiği eylemi, alıcıyla birlikte 

hayata geçirme arzusunu yansıtabilir: 

 

(25) U çağlarda çoñ turaġa qėtilaymu? (SB4 78) 

‘‘O zaman büyük birliğe katılayım mı?’’ 

 

(26) On çaqirim yiraqliqqa çėkindürüvėlip başiqidin koş tikeylimu? Dedi Vu 

Yun Sun Cyañġa qarap. (SB4 166) 

‘‘On kilometre ileriye çekilerek yeniden karargah kuralım mı? Vu Yun Sun 

Cyan’a bakıp.’’ 

 

Gönüllülük üçüncü kişi ifadelerinde de tekil birinci kişiye benzer şekilde, konuşur 

alıcıdan izin veya tavsiye beklemektedir. Fakat birinci kişi ifadelerinden farklı olarak, 

üçüncü kişi yapılarında konuşur ve kılıcı farklı kişilerdir: 

 

(27) Ular öyge barsunmu? (MUG 318) 

‘‘Onlar eve gelsin mi?’’ 

 



 

35 

 

 

1.2.4 Gönüllük Birinci Kişi ve Kişiler 

 

Çağdaş Uygurca tekil birinci kişi gönüllülük ifadeleri –(A)y8 biçimbirimiyle 

işaretlenmektedir ve bu ifadeler işaretlenen eyleme uygun olarak niyet, istek, heves, vaat 

gibi anlamları ifade etmektedir: 

 

(28) Sey Ciñ qattiq ġezepke kėlip, uniñ rasa edipini bėrey dep turuşiġa, 

teñriqutniñ bu yerge qedem teşrip qilġanliqini añlidi. (SB4 210) 

‘‘Sey Cin oldukça sinirlenip, ona haddini bildireyim diye düşünürken 

padişahın buraya geldiğini duydu.’’ 

 

(29) Men deryadin üzüp ötüp, Cinşen tėġiġa bėrip tiñtiñlep kėley, dėdi Can Şün. 

(SB4 424) 

‘‘Ben nehri yüzerek geçip, Cinşen dağına giderek durumu öğrenmeye 

çalışayım, dedi Can Şün.’’ 

 

Yukarıdaki iki önermede –(A)y biçimbirimiyle işaretlenen eylemler gönüllülük ifadelerini 

kodlamaktadır. Fakat iki önerme arasında tasarlanan eylemlerin hayata geçebilmesi için 

belirli farklılıklar bulunmaktadır. Önerme (27)de konuşur tasarladığı eylemi herhangi bir 

alıcıya iletmeyip iç arzularını ifade etmekteyken; (28)de konuşur tasarladığı eylemi 

alıcıyla paylaşmaktadır ve çoğunlukla eylemin hayata geçirilebilmesi alıcıya bağlıdır. Bu 

yönüyle (28)de olduğu gibi gönderici ve alıcının bulunduğu gönüllülük ifadeleri, istek 

ifadelerine yaklaşmaktadır. 

                                                      
8 Etimolojik olarak –(A)y biçimbirimini istek işaretleyicisi -GAy biçimbirimiyle ilişkilendiren görüşler 

olmakla birlikte, Johanson’un da belirttiği gibi bu ilişki fonetik olarak imkansızdır (2014: 33). Çünkü Batı 

Orta Türkçesinin aksine, Doğu Orta Türkçesinde ve Çağdaş Uygurcada ek başında /g/ yitimi 

yaşanmamıştır. 



 

36 

 

Çağdaş Uygurca birinci kişi gönüllülük işaretleyicisi –(A)y biçimbirimine eklenen -çu 

parçacığı, konuşurun tasarladığı eylemi gerçekleştirebilmek için alıcıya yönlendirdiği 

dilek, rica ve yalvarma ifadelerini kodlamaktadır:  

 

(30) Muşu vezipini ben üstümge alayçu, maqul deñ. (MUG 316) 

‘‘Lütfen bu görevi ben üstleneyim, evet deyin.’’ 

 

Önerme (29) –(A)y+ -çu  yapısıyla işaretlenen üstümge al- ‘‘üstlen-’’ eylemi, konuşurun 

sadece tasarılarını değil hayata geçirmeye odaklandığı bir isteme semantiği de 

bildirmektedir. Gene de devam eden cümleden anlaşıldığı üzere, eylemin hayatı 

geçebilmesi göndericiden çok alıcıya bağlıdır. 

Birinci çokluk kişi gönüllülük ifadeleri ise Çağdaş Uygurcada -AylI biçimbirimiyle 

işaretlenmektedir. Bu ifadeler gönüllülük semantiğine ek olarak teşvik, onay, davet vb. 

ifadeleri kodlayabilmektedir. Fakat tekil ifadelerden farklı olarak eylemin kılıcısı sadece 

konuşurun kendisi değil konuşurun belirlemiş olduğu kişi veya kişilerdir: 

 

(31) Şeher içide dep söz açti Ni Şi, cezmen teyyarlinip turuşqandu, bularniñ 

aldimiġa çüşüp qalmay, qoşunni çapsan çėkindüreyli. (SB4 307) 

‘‘Şehir içinde diye söze başladı Ni Şi, mutlaka hazırlık yapmış şekilde 

bekliyorlar, onların tuzağına düşmeden orduyu hemen geri çekelim.’’ 

 

Önerme (30)da konuşur gerçekleştirmek istediği eylemi gerekçelendirerek alıcıya nasihat 

temelli bir ifade iletmektedir. Her ne kadar -AylI biçimbirimi -sen dahil biz ve sen hariç 

biz- arasında bir ayrım yapmasa da (30)dan alıcının da göndericiyle birlikte eyleme dahil 

olması istenildiği anlaşılmaktadır.  

Gönüllülük birinci kişi ve kişi ifadelerinde olumsuzluk yapıları, gönüllülük 

işaretleyicileri –(A)y ve -AylI biçimbirimlerinden önce eklenen -mA biçimbirimiyle 

oluşturulmaktadır. 



 

37 

 

 

(32) Uninġa tegmeyli, dep bir-birini tosup, yėqin barmapitiken, dėdi. (SB4 142) 

‘‘Ona yaklaşmayalım diye yanındakilere engel olarak uzak durun dedi.’’ 

 

 

1.2.5 Gönüllülük Üçüncü Kişi ve Kişiler 

 

Üçüncü kişi gönüllülük yapılarının temel işlevi, konuşurun bir veya daha fazla kılıcıya 

yönelttiği tasarı ve izin ifadelerini kodlamaktır. Bu yapılar ayrıca talep, davet, tavsiye, 

emir vb. yapıları işaretleyebilmektedir. Fakat bahsedilen bu yapılar, kılıcıya dolaylı bir 

şekilde ulaştığı için emir ifadeleriyle kıyaslandığında çoğunlukla daha kibarlaştırılmış 

önermelerden oluşmaktadır. 

Çağdaş Uygurca üçüncü kişi hem tekil hem de çoğul yapılar -sUn biçimbirimiyle 

işaretlenmektedir. Tekil veya çoğul hangi anlamın seçileceği çoğunlukla bağlama göre 

anlaşılmakla birlikte, çoğul yapıları kodlamak için gönüllülük işaretleyicisinden önce –

(x)ş biçimbirimi eklenebilir: 

 

(33) Men künçiqiştiki qovuqtin çiqip Ma Liñni caylay, inimiz Çyav Davçiñ 

künpėtiştiki qovuqtin çiqip Vu Nėn, Şü Cinlerni tutsun, Lu Turşavul yuqiri 

qovuqtin çiqip Tyen Bavni bablisun, dėdi melumatni añlap Guñsun Şėn. 

(SB4 174) 

‘‘Ben doğudaki girişten çıkarak Ma Lin’i durdurayım. Kardeşimiz Çyav 

Davçin batı girişe giderek Vu Nen, Şu Cin ve arkadaşlarını yakalasın. 

Başbuğ Lu ise yukarı girişten çıkıp, Tyen Bav’a engel olsun, dedi haberi 

duyan Gunsun Şen.’’ 

 

(34) Men padişah aliylirini qoġdap qayturup keldim. Beg-sipahiler pat çiqip 

aliylirini qarşi alsun!  (SB4 201) 



 

38 

 

‘‘Ben padişah hazretlerine eşlik edip buraya getirdim. Bey ve subaylar acilen 

çıkıp, padişah hazretlerini karşılasın!’’ 

 

Önerme (32)de -sUn biçimbirimiyle işaretlenen tut- ‘‘yakala-’’ ve babla- ‘‘engel ol-’’ 

eylemleri, Gunsun Şen’in sırasıyla Çyav Davçin ve Lu Turşavul’dan yerine getirmesini 

istediği ifadeleri oluşturmaktadır. Fakat eylemi yerine getirmesi beklenen kılıcılar ve 

gönderici doğrudan bir iletişim ortamında değildir. Konuşur yönelttiği isteme temelindeki 

ifadeler üçüncü kişiye ulaşmadan önce, alıcı konumundaki ikici kişiye ve onun vasıtasıyla 

kılıcılara ulaşmaktadır (üçüncü kişi emir semantiği için bk. Aslan Demir 2008; Usta 

2016). 

İstemenin derecesi (33)de Gunsun Şen’in sosyal konumunun yüksek olması ve 

gerçekleşmesini istediği eylemlerin düşmanlara karşı koymak için gerekli olmasından 

dolayı yüksektir. Benzer şekilde çoğul üçüncü kişi gönüllülük ifadesi olan (34)te, 

konuşur, bey ve subaylardan padişahın karşılanmasını yani bağlayıcılığı yüksek bir 

durumu beklemektedir. Zaten pat ‘‘acilen’’ zarfı da eylemin bir an önce gerçekleşmesi 

gerektiğini desteklemektedir. İstemenin dercesine göre üçüncü kişi gönüllülük 

işaretleyicisi -sUn ve istek işaretleyicisi -GAy biçimbirimini karşılaştıran Memtimin’e 

göre de bahsedilen biçimbirimlerden ilki daha güçlü bir istemeyi kodlamaktadır (2016: 

242). 

Çağdaş Uygurca üçüncü kişi gönüllük ifadeleri konuşurun dışındaki kişilerin isteklerini 

de ifade edebilir:  

 

(35) Tosma, qoyup ber, boptu barsun. (MUG 308) 

‘‘Engel olma, izin ver varsın gitsin’’ 

 

Konuşura yöneltilen tasarı ve plan ifadelerinde ise -sUn biçimbirimi onaylama ifade 

etmektedir: 

 

(36) -Cinşen tėġiġa bėrip tiñtiñlap kėley, dėdi Can Şün 



 

39 

 

    -Şundaq bolsun, dėdi Çey Cin. (SB4 425) 

‘‘-Çinşen dağına varıp durumu öğrenmeye çalışayım, dedi Can Şün 

    -Peki öyle olsun, dedi Çev Cin.’’ 

 

Üçüncü kişi gönüllülük ifadeleri -çu parçacığıyla kullanıldığında, bazen (36)da olduğu 

gibi cümlede gerçekleşmesi beklenen eyleme dair beklentiyi güçlendirmekteyken; bazen 

de (37)de olduğu gibi eylemden beklenen sonucun gerçekleşmeyeceğini, gerçekleşse bile 

kötü bir sonuçların doğacağını işaretler. 

 

(37) Yaz kelsunçu, men sėni dėñiz boyiġa apirimen. (MUG 491) 

‘‘Hele bir yaz gelsin ben seni denize götüreceğim.’’ 

 

(38) U meni urimen dėgüdek, urup baqsunçu.  

‘‘Açıkca bana vuracağını söyledi, vursun bakayım.’’ 

 

İki veya daha fazla cümleden oluşan üçüncü kişi gönüllülük ifadeleri, cümle başı bağlacı 

meyli…meyli (ister…ister) ile kullanıldığında, son cümlede gerçekleşmesi beklenen 

eylemin her koşulda gerçekleşeceğini ifade eder: 

 

(39) Meyli boran çiqsun, meyli yamġur yaġsun, cezmen barimen. (MUG 309) 

‘‘İster rüzgar essin, ister yağmur yağsın, kesinlikle gideceğim.’’ 

 

Son olarak bahsetmemiz gereken bir konu da Çağdaş Uygurca üçüncü kişi gönüllülük 

kipinin, geçmiş zaman koşacıyla birlikte kullanılamamasıdır. Bu yönüyle üçüncü kişi 

gönüllülük ifadeleri emir kipine yaklaşmaktadır. Aslında ilgili bölümde de bahsettiğimiz 

gibi -sUn biçimbirimi güçlü bir istemeyi yani emir semantiğini işaretlemektedir. Fakat 

gönüllülük ifadelerinin kodladığı durumların aksine, gönderimde bulunduğu nokta 

üçüncü kişi değil ikinci kişidir. 

 



 

40 

 

1.3 Hipotetik İşaretleyici 

 

Türkoloji literatüründe genellikle şart kipi, şart-dilek kipi ve şart zarf-fiili gibi farklı 

terimlerle ele alınan -sA işaretleyicisi, Johanson tarafından hipotetik işaretleyici 

[hypotetic marker] olarak isimlendirilmiştir (2008: 491). Bu isimlendirmenin temel 

gerekçesi, bahsedilen biçimbirimin şart, dilek, istek, gönüllülük vb. semantik alanları 

işaretlediği durumlarda, çoğunlukla gerçekleşmesi mümkün olmayan veya gerçek 

olmasına rağmen gerçekleştirilebilirliği düşük önermeleri kodlamasından kaynaklanır.9 

Bu yüzden tezde de -sA biçimbirimini daha kapsayıcı şekilde ifade ettiği için hipotetik 

işaretleyici terimi kullanılacaktır. 

Eski Türkçe -sAr biçimbirimine dayanan ve bugün Çağdaş Uygurcada sondaki ünsüzü 

düşmüş şekilde yaşayan biçimbirim, temel cümle işaretlediği durumlarda varsayımsal 

beklentileri ifade eder. Yan cümlede ise -sA işaretleyicisi daha çok varsayımsal bir şart 

ifade eder: 

 

(40) Pėqir atamanlardin Fen Ruy, Şen Tiñguy, Vėy Diñgolar bilen birlikte 

leşker başlap Çyav Davçiñni qoġlap bėrip, u döyüzni el qilip kelsem. (SB4 

115) 

‘‘Bendeniz komutanlardan Fen Ruy, Şen Tinguy, Vey Dingo ve 

arkadaşlarıyla birlikte askerleri komuta ederek Çyav Davçin’i takip edip, o 

deyyuzu ele geçirsem.’’ 

 

(41) Ete yamġur yaġmisa, seylige çiqimiz. (MUG 311) 

‘‘Yarın yağmur yağmazsa, yürüyüşe çıkacağız.’’ 

 

Önerme (40)da temel cümle işaretleyicisi -sA emir, istek, dilek vb. semantik alanlarında 

olduğu gibi konuşurun alıcı veya alıcılardan beklediği isteme temelinde oluşan bir ifadeyi 

kodlamaktadır. Fakat diğer isteme ifadelerinden farklı olarak gerçekleşmesi beklenen 

eylemin yönlendiriciliği ve empoze derecesi düşüktür. Aslında (40)da olduğu gibi -sA 

                                                      
9 Hipotetik işaretleyicinin Türkçe isteme bildirdiği durumlar için Aslan Demir 2007a’ya bakılabilir. 



 

41 

 

işaretleyicisi birinci kişi çekiminde gönüllülük kipine yaklaşmaktadır. Fakat gönüllülük 

kipinde konuşur eylemi harekete geçirmeye daha yakınken; hipotetik işaretleyici daha 

çok eylemle ilgili planlanan süreci kodlamaktadır.  

Önerme (41)de ise alta sıralı yan cümle yüklemini işaretleyen -sA biçimbirimi, temel 

cümledeki eylemin gerçekleşmesi için gerekli şartları kodlamaktadır. Buradaki şart 

anlamı varsayıma dayalıdır ve konuşur, eylemin gerçekleştirilebilirliğine atıfta 

bulunmamaktadır. Fakat yan cümle yüklemine eklendiği durumlarda, Çağdaş Uygurcada 

-sA biçimbirimi (42)de olduğu gibi sadece varsayımsal bir şart bildirmemektedir: 

 

(42) Bügün oġrilerniñ serkerdisidin birni örüp, heyvisini biraz sundurduq, 

qarisam taġnin epti xeherliktek qilidu, Çaqsa mezmuttek turidu. (SB4 70) 

‘‘Bugün zalimlerinden komutanlarından birini alaşağı edip, kibrini biraz 

söndürdük, bakıyorum da dağın görünümü tehlikeli duruyor, Çaksa coşkun 

gibi duruyor.’’ 

 

Yukarıdaki önermede -sA biçimbirimiyle işaretlenen qara- ‘‘bak-’’ eylemi, temel 

cümleyle öncelik-sonralık ilişkişi kuran belirteç işlevli bir yan cümle oluşturmuştur. Yani 

ilk olarak yan cümledeki bakmak eylemi gerçekleşmiş daha sonra buna bağlı olarak 

konuşur dağın ve Çaksa’nın görünümünü fark etmiştir. Bu yönüyle (42)de -sA 

biçimbirimi, Türkçede çoğunlukla -IncA ve -(X)p gibi zarf fiil yapılarıyla kurulan zaman 

işlevli belirteç yan cümleleriyle benzerlik gösterir.  

Hipotetik işaretleyicinin isteme bildirdiği durumlarda dilbilgisel zamanla ilişki belirli 

yönleriyle diğer isteme kiplerinden ayrılır. Daha önce de belirttiğimiz gibi yükümlülük 

ifadeleri doğası gereği geleceğe atıfta bulunur. Fakat Aslan Demir’in Türkçe -sA 

biçimbirimi değerlendirirken belirttiği gibi önermede ortaya çıkacak hipotetik anlam eğer 

gerçekleşmesi imkansız bir eylemi karşılıyorsa, gelecekle-belirsizlik arasında bir yere 

konuşlanır (2007a: 6). Tersi durumda yani eylemin gerçekleşme olasılığı yüksekse, 

varsayım derecesi düşüktür ve önerme zaman bakımından daha belirgin hale gelir.  

 



 

42 

 

1.3.1 Özne İşaretleme Sistemi 

 

Hipotetik işaretleyici, emir ve gönüllülük paradigmalarının aksine tek başına 

kullandığında özne gönderiminde bulunmaz. Her ne kadar tek başına -sA işaretleyicisi 

üçüncü kişiyi kodlasa da birinci ve ikinci kişilerde iyelik kökenli kişi eklerinin 

eklenmesiyle oluşturulur. Birinci kişi ifadeleri tekil gönderimlerde -m; çoğul 

gönderimlerde -K biçimbirimleri özne işaretleyicisidir: 

 

(43) Şu arida Ma Liñniñ yel tapanliq hüneridin heveri bolġan Dey Zun menmu 

Guñsun Şėn bilen bille barsam dep telep qildi. (SB4 174) 

‘‘O arada Ma Lin’in rüzgar ayaklı olabilme yeteneğinden haber alan Dey 

Zun ben de Gunsun Şenle birlikte gitsem diye izin istedi.’’ 

 

(44) Taqqa çiqip taġniñ sap havasidin bir nepes alsaq! (Memtimin 2016: 235) 

‘‘Dağa çıkıp, temiz havasından bir nefes çeksek!’’ 

 

Yukarıdaki iki önerme -sAm ve -sAK biçimbirimleri sırasıyla tekil ve çoğul birinci kişiye 

gönderimde bulunmaktadır. Önerme (43)de konuşur telep qildi ‘’izin istedi’’ öbeğinden 

de anlaşılacağı üzere alıcıya izin temelinde bir ifade göndermektedir. Fakat gönüllülük 

ifadelerinin aksine, konuşur hayata geçirmek istediği eylemlerin tasarı yönü daha ağır 

basmaktadır. Önerme (44)de ise konuşur farklı kılıcılarla birlikte nepes al- ‘‘nefes çek-’’ 

eylemini hayata geçirme isteğindedir. Burada diğer isteme semantiklerinden farklı olarak 

hayata geçirilmesi beklenen eylem varsayıma dayalıdır ve gerçekleşebilirlik yönünden 

zayıftır.  

İkinci kişi ve kişiler ise -sA biçimbirimine eklenen -ñ ve -ñlAr biçimbirimleriyle 

kodlanmaktadır: 

 

(45) Hey iplas döyüz, öltürseñ balduraq öltür, dep tilledi. (SB4 100) 

‘‘Hey pis deyyuz, öldüreceksen hemen öldür, dedi.’’ 



 

43 

 

 

(46) Mubada siler el bolsañlar, men Senşi şahiġa melum qilip, silerge katta 

emel inam qilimen, dėdi. (SB4 99-100) 

‘‘Eğer biat ederseniz, ben Şensi hükümdarına bilgi verip sizleri büyük 

hediyelerle ödüllendireceğim, dedi.’’ 

 

İkinci tekil kişi ifadelerinde -ñlAr biçimbirimine ek olarak Çağdaş Uygurcaya özel 

yapılardan birisi de hipotetik ifadelerde kullanılan kibarlaştırılmış biçimlerdir. Bu 

ifadeler, hipotetik işaretleyiciye -ñIz biçimbiriminin eklenmesiyle oluşturulur: 

 

(47) Meni baġçiġa aparsiniz. (Memtimin 2016: 235) 

‘‘Beni parka götürseniz.’’ 

 

Önerme (47)de -sA biçimbirimi ek alıp açık orta hece konumuna düştüğü için a ̴ i 

nöbetleşmesi görülmektedir (detaylar için bk. Yakup 2009a).  

Üçüncü kişi ve kişiler ise -sA biçimbiriminin yalın halde kullanılmasıyla 

işaretlenmektedir: 

 

(48) Hazirçe Sun Cyanġa ündekçi beg nami berilse, şahane zinnet-ziverler ėlip 

mehrem bėgi bolsa; orunbasar Turvaşul Lu Cünyige elemdar beg nami 

berilse, şahane zinnet-ziverler ėlip qarargah kurbėgi bolsa; Vu Yun başliq 

ottuz töt baturġa oñ qol serkerdilik mensipi berilse, Cu Vu başliq yetmiş ikki 

palvanġa sol qol serkerdilik mensipi berilse; altun-kümüşler acritilip üç 

qoşun tartuqlansa, dėdi. (SB4 400) 

‘‘Sun Cyan’a haberci komutan şanı verilse, şahane ödüllerle ödüllendirilse 

kafi olacaktır. İzci komutan Lu Cunyi’ye harpbeyi adı verilse o da şahane 

ödüllerle ödüllendirilip karargah komutanlığına atansa şahane olacak. Vu 

Yun ve diğer otuz dört kahramana sağ kol komutanlığı verilse ve Cu Vu 



 

44 

 

önderliğindeki yetmiş iki bahadıra sol kol komutanlığı verilse ve tüm bu 

kahramanlara altın ve gümüşler dağıtılarak ödüllendirilse yerinde olacaktır.’’ 

 

(49) Bügün qarakçilar bu üç kişige birer ziyan-zexmet yetküzüp qoysa, leşker 

az bolġanliqtin şeher haman qoldin kėtip qalidu de, hemmimiz tügişip 

ketimiz. (SB4 349) 

‘‘Bugün eşkiyalar bu üç kişinin saçının teline zarar verirlerse, eşkiya 

kuvvetleri sayıca az olduğundan şehir çabucak elden gider. Hepimiz kılıçtan 

geçiriliriz.’’ 

 

1.3.2 Hipotetik İşaretleyici + {-çu} 

 

Hipotetik işaretleyici -sA biçimbirimine eklenen -çu parçacığı soru sorma, öne çıkarılmak 

istenen öğeyi vurgulama ve dilek gibi farklı işlevleri yerine getirmektedir. Tömür’e göre 

-çu parçacığının işlevi vurguyla yakından ilişkilidir. Eğer -sA biçimbirimine eklenen -çu 

parçacığı (50)de olduğu gibi vurgulanmıyorsa pişmanlık, vicdan azabı, hayıflanma vb. 

anlamları kodlamaktadır. Birinci ve ikinci kişilerde (51)de olduğu gibi vurgu -çu 

parçacığının üzerindeyse yalvarma, dilek, rica vb. anlamları kodlamaktadır (2003: 315). 

  

(50) Tursunmu kelsiçu öyde yalġuz olturġuçe.  

‘‘Tursun da gelse ya, evde yalnız oturacağına.’’ 

 

(51) Vaqtiñ bolsa, mavu xetni tercime qilip berseñçu. (Doğan 2012: 894). 

‘‘Zamanın varsa, şu mektubu tercüme etsen (lütfen).’’ 

 

Önerme (50) de vurguyu üzerinde taşımayan ve hayıflanma anlamı taşıyan -sA+-çu yapısı 

Çağdaş Uygurcada farklı yollarla da kodlanmaktadır. Tömür’e göre bu yollardan ilki 

hipotetik işaretleyiciye boptiken (<bolup turur (i)ken) yapısının eklenmesidir. İkinci yol 

ise hipotetik işaretleyiciye bolġaniken yapısının eklenmesiyle oluşturulur (2003: 314). 



 

45 

 

Karşılıklı konuşmalarda hipotetik işaretleyiciye eklenen -çu parçacığı, önermeye tereddüt 

ifadesi katan soru yapıları oluşturmaktadır (Doğan 2012: 892). 

 

(52) -Sen mėni saqlap tur. /   -Sen kelgiçe maşina kėlip qalsiçu 

‘‘-Sen beni bekle.        /     -Sen gelene kadar ya otobüs gelirse.’’ 

 

1.3.3 Hipotetik İşaretleyici + {-(i)ken} / {-(i)di} 

 

Çağdaş Uygurca’da -sA biçimbirimine eklenen –(i)ken yapısı, isteme semantiğini 

kibarlaştırmaktadır. Bunun yanı sıra bağlama göre önermeye -sA+ -(i)ken yapısı rica, 

istek, arzu vb. anlamlarını da kodlayabilmektedir (Tömür 2002: 312). 

 

(53) Mühim işim çiqip qaldı, Maña ikki künlük ruxset bėrilsiken. (MUG 312) 

‘‘Benim önemli bir işim çıktı, (lütfen) bana iki gün izin verseniz’’ 

 

Tömür’e göre -sA+ -(i)ken yapısıyla oluşturulan isteme ifadelerinde -(i)ken yapısı 

düşebilir (2003: 312). Bu tarz ifadelerde, hipotetik işaretleyicinin kibarlaştırılmış emir 

bildirmesi gönderici ve alıcının arasındaki sosyal ilişkilerle anlaşılmaktadır: 

 

(54) Muellim, axirini yene bir qėdim okup bersiñiz (iken), xatirilivalsaq. (MUG 

313) 

‘‘Öğretmen(im), öncelikle bir kez daha okusanız, not alabilsek.’’ 

 

Önerme (54)te gönderici ve alıcı arasında öğretmen-öğrenci ilişkisi bulunmaktadır ve bu 

yüzden -(i)ken parçacığının düştüğü durumlarda da kibarlaştırılmış bir isteme ifadesi 

ortaya çıkmaktadır. Zaten (54)te gönderici ikinci kişiye ilettiği önermede –(I)ñIz 

biçimbirimini kullanarak ifadeyi kibarlaştırmaktadır.  



 

46 

 

Çoğunlukla üçüncü kişilere ve daha az olarak birinci ve ikinci kişi hipotetik işaretleyiciye 

eklenen geçmiş zaman koşacı -(i)di ise geçmiş zaman işaretlemediği durumlarda, 

hipotetik anlamın gerçekleşebilirlik derecesini arttırmaktadır ve bu yönüyle önermeyi 

istek ifadelerine yaklaştırmaktadır: 

 

(55) U imtihandin ölmisiti (Memtimin 2016: 26). 

‘‘O sınavdan geçmeseydi bari.’’ 

 

Memtimin’e (2016) göre geçmiş zaman koşacıyla kurulan bağlamsal okumalara göre 

geleceğe konuşlanabilir: 

 

(56) Yamġur yaġsiti, ziraatlarmu yaşirip qalatt. (Memtimin 2016: 26). 

‘’ (Ah) bir yağmur yağsaydı, ürünler yeşerecekti’’ 

 

Önerme (56)da yan cümle işaretleyicisi -sA biçimbirimine eklenen geçmiş zaman koşacı, 

edimsel okumalara göre ‘’yağmur yapmış olsa, ürünler böyle olmazdı’’ şeklinde karşı 

olgusal bir anlamı kodlayabildiği gibi; ‘‘yağmur ilerde yağarsa, ürünler yeşerir’’ gibi 

henüz gerçekleşmemiş fakat gerçeklemesi muhtemel bir anlamı yani olgusallık dışı bir 

anlamı kodlayabilir. 

 

1.4 İstek 

 

İstek kipi [optative mood], isteme anlam alanının emir, gönüllülük, rica gibi alt semantik 

alanlarından birisidir. Bazı araştırmacılar istek kavramını bütüncül olarak isteme ifade 

eden anlam alanları için kullanmaktadır (krş. Grosz 2011). Fakat tezde, Aslan Demir 

2007b ve 2008; Johanson 2008 ve 2014 de kullanılan terminolojiye uygun olarak istek, 

isteme anlam alanının alt başlıklarından birisi olarak değerlendirilecektir.  



 

47 

 

Johanson’a göre Türk dillerinde istek kipi, art-zamanlı gelişmelerle birlikte geniş çaplı 

bir işleve sahip olmuştur. Ona göre istek kipi olumlu ifadelerde plan, niyet, umut, amaç, 

talep, gereklilik, zorunluluk semantiklerine ek olarak olgusallık-dışı yapılarda tahmin 

ifadelerini; olumsuz istek ifadelerinde ise nasihat, korku, kaygı ve gerçekleşmesi 

muhtemel olaylara karşı uyarıları kodlamaktadır. (2014: 38). Aslında tahmin ifadeleri 

isteme anlam alanıyla değil olasılık kipiyle daha üst başlıkta ise bilgi kipliğiyle ilgili bir 

kavramdır. Fakat örneğin İngilizce ‘‘will’’ art-fiilinde olduğu gibi birçok dünya dili, 

gelecek zaman ve istek işaretlemek için aynı biçimbirimi kullanmaktadır. Bu yüzden de 

çok anlamlı olan istek-gelecek zaman işaretleyicileri isteme anlamına ek olarak bilgi