İKİNCİL İŞLEVLİ PROTEİNLER: BİYOLOJİ FELSEFESİ 
BAĞLAMINDA İŞLEV PROBLEMİNE BÜTÜNLÜKLÜ BİR 

BAKIŞ 

 

 

MOONLIGHTING PROTEINS: A HOLISTIC VIEW OF THE 
PROBLEM OF FUNCTION IN THE CONTEXT OF THE 

PHILOSOPHY OF BIOLOGY 

 

 

SELENAY TÜMER 

 

 

PROF. DR. ERGİ DENİZ ÖZSOY 

Tez Danışmanı 

 

 

Hacettepe Üniversitesi 

Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin 

Biyoloji Anabilim Dalı için Öngördüğü 

YÜKSEK LİSANS TEZİ olarak hazırlanmıştır. 

 

 

 

2025 



 
 

 

 

 

 

 

 

  

 

Yaşam üzerine düşünürken yaşamı sevdiren, 

Küçük kalbinde büyük sevgiler taşıyan canım kardeşime… 

 

 

  



 

 

 

i 

ÖZET 

 

İKİNCİL İŞLEVLİ PROTEİNLER: BİYOLOJİ FELSEFESİ BAĞLAMINDA 
İŞLEV PROBLEMİNE BÜTÜNLÜKLÜ BİR BAKIŞ 

 

 

Selenay TÜMER 

 

 

Yüksek Lisans, Biyoloji Bölümü 

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ergi Deniz ÖZSOY 

Haziran 2025, 192 sayfa 

 

Bu çalışmada, işlev kavramı ve işlevsel açıklamanın felsefe tarihindeki izinin 

sürülmesi ve biyoloji felsefesinin güncel problem alanındaki düşüncelerin ele 

alınmasıyla ikincil işlevli proteinlerin moleküler biyolojik işlev paradigmasını 

değiştirdiği tezinin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Giriş bölümünde 

meselenin temel yapısına yer verildikten sonra, genel bilgiler bölümünde biyoloji 

felsefesinin tarihsel bakımdan bazı önemli noktaları, işlev probleminin kavramsal 

çerçevesi ve tezin ilerleyişine değinilmektedir. Üçüncü bölümde, Aristoteles, Kant 

ve Hegel felsefesindeki işlev kavramının belirlenimi ve işlev-teleoloji 

tartışmalarının doğa alanı bakımından nasıl gösterildiği üzerine düşünülerek 

problemin temelleri ele alınmaktadır. Dördüncü bölümde, tek gen-tek protein-tek 

işlev düşüncesini değişime uğratan ve birbirinden ayrı işlevleri gerçekleştiren 

yapısıyla biyokimyasal yahut biyofiziksel bağlamda çok işlevlilik gösteren ikincil 

işlevli proteinlere ilişkin bilgi verilmekte ve söz konusu proteinlerin işlev 

değişimindeki mekanizmalarının, etkileşimlerinin, hücresel ve filogenetik 

bağlamdaki farklılıklarının ve işlevsel çeşitliliğinin kavranması için 100 ikincil 

işlevli protein prokaryotik ve ökaryotik hücrelere, organizmalara, hücresel 



 

 

 

ii 

lokasyonlara, birincil ve ikincil işlevlerin ne olduğuna göre ele alınmaktadır. Son 

bölümde ise diğer iki bölüm kapsanarak biyoloji felsefesindeki normatiflik, 

etiyolojik, işlevsel analiz ve organizasyonel görüşlerin ne olduğu ortaya 

konulmakta ve ikincil işlevli proteinleri açıklamada işlev yaklaşımlarının 

karşılaştığı sınırlar eleştirilmektedir. En nihayetinde, işlev probleminin 

başlangıçtan günümüze kadar nasıl biçimlendiği gösterilerek ikincil işlevli 

proteinlerin sunduğu perspektifin literatüre kazandırılması ve yeni tartışmalar için 

bir kıvılcım oluşturması düşünülmektedir. 

 

 

Anahtar Kelimeler: işlev kavramı, biyolojik işlev, ikincil işlevli proteinler, teleoloji 

problemi, biyoloji felsefesi 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



iii 

ABSTRACT 

MOONLIGHTING PROTEINS: A HOLISTIC VIEW OF THE PROBLEM OF 
FUNCTION IN THE CONTEXT OF THE PHILOSOPHY OF BIOLOGY 

Selenay TÜMER 

Master of Science, Department of Biology 

Supervisor: Prof. Dr. Ergi Deniz ÖZSOY 

June 2025, 192 pages 

This study aims to trace the concept of function and functional explanation in the 

history of philosophy, and to put forward the thesis that moonlighting proteins 

have changed the paradigm of molecular biological function by addressing the 

current problem field in the philosophy of biology. After the basic structure of the 

issue is presented in the introductory chapter, some historically important points 

of the philosophy of biology, the conceptual framework of the problem of function 

and the progress of the thesis are discussed in the general information section. 

In the third part, the foundations of the problem are laid through a reflection on 

the determination of the concept of function in the philosophies of Aristotle, Kant, 

and Hegel, and by considering how the function–teleology debates are 

represented with respect to the domain of nature. In the fourth part, information 



 

 

 

iv 

is provided on moonlighting proteins, which challenge the idea of one gene–one 

protein–one function and show multifunctionality in biochemical or biophysical 

contexts through their structure that performs distinct functions. In order to 

comprehend the mechanisms of functional change, their interactions, differences 

in cellular and phylogenetic contexts, and functional diversity, 100 moonlighting 

proteins are discussed according to prokaryotic and eukaryotic cells, organisms, 

cellular localizations, and their primary and moonlighting functions. In the last 

part, encompassing the previous two parts, normativity, the etiological, functional 

analysis, and organizational views in the philosophy of biology are revealed, and 

the limits faced by functional approaches in explaining moonlighting proteins are 

critiqued. Ultimately, by showing how the problem of function has been shaped 

from its inception to the present day, it is intended that the perspective offered by 

moonlighting proteins be introduced into the literature and spark new discussions. 

 

 

Keywords: concept of function, biological function, moonlighting proteins, 

problem of teleology, philosophy of biology 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

v 

TEŞEKKÜR 

 

Evrim derslerini en ön sırada dinlediğim günlerden bu yana biyoloji felsefesinin 

problem alanında yeni perspektifler kazanmamı sağlayan, bilgisine hayranlık 

duyduğum, beni ilgiyle araştırdığım moonlighting proteinler ile tanıştıran ve 

yalnızca bilimsel bağlamda değil, yaşamın birçok anında benim için yol gösterici 

olmayı hiçbir zaman esirgemeyen değerli danışmanım Sayın Prof. Dr. Ergi Deniz 

ÖZSOY’a gönülden teşekkürlerimi sunuyorum. 

Felsefe öğrenimimin başlangıcından bugüne yoluma her zaman ışık olan, 

desteğini her daim gösteren, biyoloji bölümünde çift anadal programına 

başvurumu kendisinin cesaretlendirici konuşması sayesinde yaptığım ve merak 

ile yolu yürümeye devam etmemi sağlayan lisans tez danışmanım Sayın Doç. Dr. 

Çetin TÜRKYILMAZ’a içtenlikle teşekkür ederim. Tez savunma sınavımın 

jürisinde yer alan, sonsuz saygı duyduğum, felsefi ve bilimsel katkılarıyla 

düşüncemi biçimlendiren değerli hocalarıma, Sayın Prof. Dr. Çağatay 

TAVŞANOĞLU, Sayın Doç. Dr. Çetin TÜRKYILMAZ, Sayın Dr. Öğr. Üyesi Murat 

ÖNER ve Dr. Öğr. Üyesi Çağlar KARACA’ya çok teşekkür ederim. 

Yüksek lisans eğitimimin bütün sürecinde bilgi ve birikimleri, içtenlikleri ve her 

zaman laboratuvar ekibinin bir parçası gibi hissetmemi sağlamaları ile destek 

olan hocalarım Sayın Öğrt. Gör. Dr. Güzin EMECEN ve Sayın Öğrt. Gör. Dr. 

Murat YILMAZ’a çok teşekkür ederim. Laboratuvarı değerli kılan ve 

samimiyetleriyle yanımda olan doktora öğrencileri Sayın Memet GÖZÜBÖYÜK, 

Sayın Gülnur İPEK ve Sayın Araş. Gör. Cemre ÖZBALCI’ya, hem laboratuvar 

arkadaşlarım olan hem de yaşamımın değerli anlarını paylaştığım kalbi güzel 

dostum ve destekçim Belemir KARA, nezaketi ve ince düşüncesiyle yanımda 

olan Çağdaş OKUR, yollarımız kesiştiği için çok mutlu olduğum Simge 

CEYHAN’a ve laboratuvarımızın diğer tüm değerli üyelerine çok teşekkür ederim.  

Mümkün olan bütün evrenlerde her zaman yeniden dostu olmak isteyeceğim, 

birlikte büyüdüğüm ve büyümeye devam ettiğim sevgili dostum Pınar’a çok 

teşekkür ederim. Bütün endişelerimi alıp uzaklara götüren ve yerine çiçekler 

yerleştiren güzel dostum Mahinur’a çok teşekkür ederim. Yaşamımın renklerini 



 

 

 

vi 

bulma yolculuğumda içtenliği, sevgisi, güçlü sözleri ve kaybolsak da en 

nihayetinde evimizde olacağımızı hatırlatışıyla benim için hem bir dost hem de 

bir abla olan canım Eda’ya çok teşekkür ederim. Yıllardır bana güvenerek 

arkamda duran ve tüm samimiyetiyle destekleyen canım dostum Timuçin’e çok 

teşekkür ederim. Uzaklarda da olsa beni her zaman dinleyip anlayan, içtenlikle 

motive eden ve birlikte başladığımız yüksek lisans tez dönemini birlikte 

sonlandırmakta olduğumuz sevgi dolu dostum İlayda’ya çok teşekkür ederim. 

Burada adına yer vermediğim ancak yaşamıma dokunan, zor süreçlerde 

yanımda olarak beni dinleyen, anlayan, cesaretlendiren ve ışıkta karanlığı 

düşünen herkese teşekkür ederim. 

TÜBİTAK Bilim İnsanları Destek Programları Başkanlığı (BİDEB) 2210- A Yurt İçi 

Lisansüstü Burs Programı kapsamında aldığım desteğe bu tezi yazabilmemi 

mümkün kıldığı ve yüksek lisans öğrenimimi sürdürmemi sağladığı için çok 

teşekkür ederim. 

Bütün yaşamım boyunca sevgisini, desteğini, ilgisini, şefkatini, başaracağıma 

olan güvenini hissettiğim ve her kararımda yanımda olmaya, beni sevmeye 

devam eden, yaşamın en güzel anlarını birlikte yaşamamızı umut ettiğim çok 

sevgili güzel anneme ve kardeşime sonsuz teşekkür ederim.  

Haziran 2025 / Ankara 

  



 

 

 

vii 

İÇİNDEKİLER 

 

ÖZET…………………………………………………………………………………….i 

ABSTRACT ......................................................................................................... iii	

TEŞEKKÜR ......................................................................................................... v	

İÇİNDEKİLER ..................................................................................................... vii	

ŞEKİLLER DİZİNİ ............................................................................................... ix	

ÇİZELGELER DİZİNİ ........................................................................................... x	

1. GİRİŞ ............................................................................................................... 1	

2. GENEL BİLGİLER ........................................................................................... 4	

2.1. Başlangıç: Fiziğin Ağlarından Kurtarılan Biyoloji Felsefesi ....................... 4	

2.1.1. Biyoloji Felsefesinin Problem Alanı .................................................. 11	

2.1.2. İşlev Problemi ................................................................................... 12 

2.1.3. Çalışmanın Genel Çerçevesi ............................................................ 17	

3. FELSEFE TARİHİNDE İŞLEV KAVRAMININ İZİNİ SÜRMEK ...................... 23	

3.1. Aristoteles: İşlev Problemini Anlamak ..................................................... 25	

3.1.1. Analitik: Akıl Yürütme Biçimlerinin İncelenmesi ................................ 26	

3.1.2. Bilgisel Etkinlik Anlamında Episteme: Theoretike, Praktike ve 

Poietike……………………………………....………………………….30	

3.1.3. Kavramsal Çerçeve: Ousia, Varolma Tarzları ve Nedenler .............. 33	

3.1.4. Doğa ve Zorunluluk .......................................................................... 38	

3.1.5. Canlılık Araştırmasının Nesnesi Olarak Ruh ve İşlevleri .................. 52	

3.1.6. İşlev: Tanımlama, Etkinlik ve Erek ................................................... 46	

3.2. Kant: Teleolojik Yargı Gücü ve İşlevsel Organizmayı Düşünmek ..........  62	



 

 

 

viii 

3.2.1. Canlılık Araştırmalarında Mekanik, Teleolojik ve İşlevsel 

Açıklamalar……………………………….………….......……….........65		

3.3. Hegel: Biyolojik İşlevleri Mantıksal Zeminde Kavramak ......................... 75	

3.3.1. Akıllı Tasarımcı Olmadan Teleolojinin Nesnelliği ............................. 84	

3.3.2. Yaşam İdesi: Canlı Birey, Yaşam Süreci ve Cins Süreci ................. 88	

3.3.3. Organizma ve Organik Süreçler: Olumsallık, Erek, Yapı ve İşlev .... 94	

4. BİLİMİN HEKATESİ MOONLIGHTING PROTEİNLER ............................... 101	

4.1. Canlının Etkin İşlevinde Proteios ya da Proteinler ............................... 102	

4.1.1. Proteinlerin Yapı Taşları: Amino Asitler ......................................... 103	

4.1.2. Proteinlerde Yapı ve İşlev .............................................................. 106	

4.1.3. Evrimsel Biyoloji Bağlamında Proteinler ........................................ 114	

4.2. Temel İşlev Yaklaşımlarına Karşı: Moonlighting Proteinler....................124	

4.2.1. Moonlighting Proteinlerde Mekanizma, Yapı ve İşlev .................... 126	

4.2.2. Hücresel ve Filogenetik Koşullanma Bağlamında Moonlighting 

Proteinlere İlişkin Veriler .............................................................. 130 

5. BİYOLOJİ FELSEFESİNDE İŞLEV TARTIŞMALARI VE MOONLIGHTING 

PROTEİNLER ................................................................................................. 166	

5.1. Felsefe Tarihinden Günümüze: İşlev Probleminin Sürekliliği ............... 166	

5.1.1.İşlev ve Normatiflik: Araç-Amaç, Parça-Bütün ve Tip-Token .......... 169	

   5.2. Etiyolojik, İşlevsel Analiz ve Organizasyonel İşlev Görüşleri Neden Henüz 

Değildir?...........................................................................................................171  

6. SONUÇ ....................................................................................................... 186	

7. KAYNAKLAR .............................................................................................. 193	

EKLER ............................................................................................................ 201	

EK 1 - Tez Çalışması Orjinallik Raporu ....................................................... 201	

ÖZGEÇMİŞ ..................................................................................................... 202	



 

 

 

ix 

ŞEKİLLER DİZİNİ 

 
Şekil 4.1. Drosophila melanogaster'de bulunan Bomanin Short 2 proteininin 

yapısı……………………………………………………………………………107 

Şekil 4.2. Bomanin Short 2 proteininin amino asit dizilimi. .............................. 108 

Şekil 4.3. α-helix .............................................................................................. 108 

Şekil 4.4. β ipliklerin hidrojen bağı ile bağlanması. .......................................... 108 

Şekil 4.5. Proteinin üçüncül yapısındaki etkileşimler…………………..………..109 

Şekil 4.6. Transthyretin proteininin yapısı………………………………………...110 

Şekil 4.7. Ribonükleazın denatürasyon ve renatürasyonu……………………...113 

Şekil 4.8. Moonlighting proteinlerin işlevsel geçişindeki mekanizmalar……….129 

 

  

  



 

 

 

x 

ÇİZELGELER DİZİNİ 

 
Çizelge 4.1. Standart amino asitler ve α-karboksil, α-amino, R grupları için pKa 

değerleri. .................................................................................................. 104 

Çizelge 4.2. Doğal olarak düzensiz proteinlerin işlevsel sınıflandırması……....112 

Çizelge 4.3. Adaptasyon ve ekzaptasyon arasındaki ayrım…………………….116 

Çizelge 4.4. Arkealardaki moonlighting proteinler……………………………….131 

Çizelge 4.5. Bakterilerdeki moonlighting proteinler………………………………135 

Çizelge 4.6. Protistlerdeki moonlighting proteinler……………………………….143 

Çizelge 4.7. Bitkilerdeki moonlighting proteinler…………………………………146 

Çizelge 4.8. Funguslardaki moonlighting proteinler……………………………..149 

Çizelge 4.9. Hayvanlardaki moonlighting proteinler, omurgalılar..……………..152 

Çizelge 4.10. Hayvanlardaki moonlighting proteinler, omurgasızlar…………..155 

Çizelge 4.11 Cpn60’ın ikincil işlevi üzerine inceleme……………………………163 

  



 

 

 

1 

1. GİRİŞ 

 

“Ancak her şeyden önce, sizden, bilime ve 
kendinize güvenmenizden başka bir şey 
isteyemem. Hakikate cesaret etmek, tinin 
gücüne olan inanç, felsefenin ilk koşuludur (…) 
Evrenin başlangıçta gizli ve kapalı olan özü, 
bilme cesaretine karşı direnç gösterebilecek bir 
güce sahip değildir; onun önünde açılmalı, 
zenginliğini ve derinliklerini gözler önüne 
sermeli ve ona bir haz olarak sunmalıdır.” 

                                                                                           G.W.F. Hegel, Vorlesungmanuskripte II 

 

Başlangıç sondur, son ise başlangıçtır (Hegel, 1986a). Bir çalışmanın 

başlangıcını belirlemek yolun kendinde nasıl açılacağını ve nasıl bir devinim 

içerisinde ortaya konulacağını görmek için önemlidir. Giriş bölümünden sonuç 

bölümüne giden bu yol her bir aşamada birbirine bağlıdır ve sona gelinmesi 

başlangıca bir fark ile yeniden bakılması demeye gelir. Bu bağlamda problemimiz 

oldukça açık bir biçimde kendini gösterecektir: İşlev nedir?  

 

Çalışmamız, işlevin ne olduğu üzerine söylenegelenlere yeni bir perspektif 

sağlama, indirgemeci bakışın tuzağına düşmeksizin biyolojik çeşitliliği kavrama 

ve moleküler biyolojik işlev paradigmasının nasıl değiştiğini görebilme amacıyla 

biçimlenmektedir. Söz konusu amaç doğrultusunda felsefe tarihinden 

moonlighting proteinlere uzanan bir araştırma yapılmakta ve biyoloji 

felsefesindeki güncel üç yaklaşımın birinde konumlanmak yerine her birinin bize 

söylediği önemli noktaları ve sınırlarını görmeye çalışmakta, bir işlevin 

belirleniminde nelerin olması ve olmaması gerektiğine ilişkin bir ayrıma 

varılmaktadır.  

 

Biyoloji alanından birçok örneğin seçilebilmesi mümkündür, ancak bizim 

moonlighting proteinler üzerinden işlev üzerine ortaya konulan düşünceleri 

eleştirel bir zemine taşımamız genel olarak üç türlü nedene dayanmaktadır: (i) 

Moonlighting proteinler, bir protein yapısının iki faklı biyofiziksel yahut 



 

 

 

2 

biyokimyasal işlevi, bazen çelişki gibi görünen iki işlevi, nasıl doğru zamanda ve 

doğru yerde yerine getirdiğini kavramamızda ve böyle olmasıyla biyolojideki tek 

gen-tek protein-tek işlev paradigmasının yıkılmasında önemli bir örnektir, (ii) 

ikincil işlevler hücresel bakımdan farklılık gösterir, bu farklılık ise pek çok 

mekanizmaya ve evrimsel sürece bağlıdır, dolayısıyla moonlighting proteinlerin 

sunduğu işlevsel çeşitlilik işlev problemini çok yönlü bir biçimde irdelememizi 

sağlamaktadır, (iii) moonlighting proteinler sonraki çalışmalarda teleoloji, yapı-

işlev, işlevselcilik, çoklu gerçekleştirilebilirlik gibi pek çok meseleyle bağlantı 

kurulmasında önemli rol oynayarak bir ışık olabilecektir, yani biyoloji felsefesi 

bağlamında ilk kez ele alınan bu çalışmanın bir geleceğinin olduğundan söz 

edilebilir.  

 

Peki, tezin genel yapısını oluşturan meseleler nedir? Genel bilgiler kısmında 

biyoloji felsefesi tarihsel olarak belirli bağlamlarda ele alınıp işlev problemi ve 

tezin genel çerçevesi ortaya konulduktan sonra, ilkin, işlev, yapı, organizma ve 

teleolojinin Aristoteles, Kant ve Hegel felsefesinde nasıl ele alındığı gösterilerek 

problemin temellerine bakılmakta, hem sonraki bölüm için zemin hazırlanmakta 

hem de felsefe tarihinin güncel tartışmalar bakımından önemi serimlenmektedir. 

Sonrasında, proteinlerin yapı taşları olan amino asitlerden başlanarak biyoloji 

alanında yapı ve işlevden ne anlaşıldığı proteinler üzerinden ele alınmakta, 

buradan hareketle moonlighting proteinlere geçiş yapılarak 100 veri 

çizelgeleştirilmekte ve söz konusu veriler arasından seçilen örnekler detaylı 

olarak incelenmektedir. En nihayetinde ise, felsefe tarihi ile kurulan bağlantının 

ışığında günümüz biyoloji felsefesindeki işlev problemi açısından merkeze 

yerleştirilen amaç-araç, parça-bütün, tip-token gibi önemli kavramlara 

değinilmekte, etiyolojik, işlevsel analiz ve organizasyonel yaklaşımın ne olduğu 

ve moonlighting proteinleri açıklamada hangi bağlamlarda önemli oldukları yahut 

eksik kaldıkları ele alınmaktadır.  

 

Böylece, çalışmanın sunduğu üç temel noktanın bulunduğu söylenebilir: (i) 

Güncel işlev yaklaşımları biyolojik işlev problemi bakımından önemli bir aşama 

olsa da yeterli değildir yahut henüz değildir, ancak her bir görüşün vurguladığı 



 

 

 

3 

meseleler gözden kaçırılmamalıdır, öyleyse bizim yaklaşımımız bir görüşü hatalı 

olarak nitelendirip rafa kaldırmak değil, önemini görmek ve eleştirerek ele almak 

yönünde olacaktır, (ii) moonlighting proteinler işlev kavramını daha kapsamlı 

düşünebilmemiz için önemli bakış açıları sunmaktadır, çünkü içsel ve dışsal 

bakımdan gösterdikleri çeşitlilik ile mekanizmalarının işlevsellik ile bağlantısı işlev 

kavramının çok yönlülüğünü taşımaktadır, böylece hem biyolojinin hem de 

biyoloji felsefesinin çalışma ve tartışmaları için yeni bir kıvılcım olmaktadır, (iii) 

işlev üzerine düşünüldüğünde felsefe tarihi yadsınmamalı, biyolojik çeşitliliğe 

ilişkin araştırma yüzeysel kalmamalı ve tartışılan meseleler ayrımları göz önünde 

bulundurarak bütünlüklü bir biçimde yeniden ele alınmalıdır. Tezin amacı ve 

işleyişi, neden moonlighting proteinlerin seçildiği ve varılacak noktalar genel 

çerçevede belirlendiğine göre artık bu çerçeveyi detaylandırmaya başlayabiliriz. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 

4 

2. GENEL BİLGİLER 

 

Tezin temel problemine geçilmeden önce, felsefe ile biyolojinin nasıl bir bağlantısı 

olduğunun ve biyoloji felsefesinin bir disiplin olarak nasıl ortaya konulduğunun 

belirli yönleriyle kavranabilmesi için bir tarihsellik sunulması ve böylece son 

yıllarda artmakta olan biyoloji felsefesi çalışmalarına yenilerinin eklenmesi için 

başlangıcın belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu bölümde biyoloji sözcüğünün 

kullanımından hareketle biyoloji felsefesi için tarihsel bir çerçeve çizilecek, bu 

çerçevede işlev problemine yer verilerek tezin genel işleyişi ortaya konulacaktır.  

 

2.1. Başlangıç: Fiziğin Ağlarından Kurtarılan Biyoloji Felsefesi 

 

1800 yılında Karl Friedrich Burdach, Genel Tıp İncelemesine Ön Hazırlık 

[Propädeutik zum Studium der gesammten Heilkunst] adlı metninde, bedenin 

biçim, yapı ve işlev ile ilgili olduğunu, canlı bir insana ilişkin görünüşlerin ise 

beden ya da zihne atıfta bulunabileceğini ortaya koymakta ve dipnotta 

belirtmektedir: “Bu bilgiler, biyoloji veya insanın yaşam bilimi adı altında 

incelenebilir.” (Burdach, 1800). 1802 yılında Biyoloji ya da Canlı Doğanın 

Felsefesi [Biologie oder Philosophie der lebenden Natur] adlı metninde Gottfried 

Reinhold Treviranus ise, “Araştırmalarımızın nesnesi, yaşamın çeşitli biçimleri ve 

görünüşleri [Erscheinung], bunların gerçekleştiği koşullar ve yasalar ile buna yol 

açan nedenler olacaktır. Bu nesnelerle ilgilenen bilime biyoloji ya da yaşam bilimi 

adını vereceğiz.” (Treviranus, 1802) diyerek biyolojinin tanımını öne sürmektedir. 

Aynı yıl içerisinde, Jean-Baptiste Lamarck ise Hidrojeoloji [Hydrogéologie] 

metninde biyolojiyi canlı organizmaların kökeni ve gelişimiyle ilgili bir teori olarak 

ele almaktadır (Lamarck, 1964). Böylece, biyolojinin modern bir bilim olarak on 

dokuzuncu yüzyılda tanımlandığı ve başladığı ortaya konulmaktadır, ancak 

kökenleri daha eskilere dayanmakta, özellikle Aristoteles’in metinlerinde kendisini 

göstermektedir. Başlangıç rafa kaldırıldığı yahut düşüncenin derinliğine ilişkin bir 

anlama gerçekleştirilmediği için biyolojinin felsefi bir bakış ile ele alınamayacağı 

pek çok kez öne sürülmektedir. Bir disiplin olarak biyoloji felsefesi, bu tarz bir 



 

 

 

5 

düşünceye karşı direnerek filizlenmekte ve çağımız içerisinde sağlam köklerine 

tutunmaya çalışmaktadır. Kendi içsel düzeni içerisindeki kavramlar üzerinden 

belirlenimini ortaya koyması birçok düşünce biçiminin ve problem alanının da 

kapısını aralamaktadır. Böylece biyoloji felsefesi için genel bir çerçeve çizmek 

gerekli görünmekte ve bu gereklilik ise sınırları tanıma, içeriği kavrama ve 

günümüzde sorulmaya devam edilen o meşhur soruya cevap bulabilme 

çabasından doğmaktadır: Felsefe ve biyoloji arasında nasıl bir bağlantı vardır?  

 

Biyoloji felsefesi ifadesinin kullanımı, biyolojinin modern bir bilim olarak 

belirlenmesiyle yakın zamanda gerçekleşmektedir. Auguste Comte, 1830-1842 

yılları arasında yayınlanan Pozitif Felsefe Dersleri [Cours de philosophie positive] 

metninde biyolojiyi genel bir çerçevede ele almakta ve biyolojinin yalnızca doğa 

bilimi değil, yaşamı bütünlüklü bir biçimde kavramanın aracı olduğunu öne 

sürerken biyolojik felsefe [philosophie biologique] sözcüğünü de kullanmaktadır. 

Comte’a göre biyolojik felsefe, biyolojinin kavramlarını ve teorik alanını işaret 

etmektedir. Bunun yanı sıra “rasyonel bir sisteme sahip olmak” ve “biyolojinin 

temel bilimler hiyerarşisindeki gerçek ansiklopedik konumunu rasyonel bir 

biçimde incelemek” biyolojik felsefenin temeli için önem taşımaktadır (Comte, 

2000). Comte, biyolojik felsefenin, apaçık ve rasyonel biçimde ortaya konulan 

biyolojik ve fizyolojik problemler ile ilerlediğini, derin düşünüşle kendisini 

gösterdiğini ve böyle olmasıyla doğa felsefesinin bilimsel olanın dışındaki 

bağlardan soyutlanmasını da mümkün kıldığını belirtmektedir.  

 

William Whewell ise, 1840 yılında, Tümevarımsal Bilimlerin Felsefesi [Philosophy 

of Inductive Sciences] adlı metninde, yaşam bilimi anlamında yaygın bir biçimde 

kullanılmaya başlanan biyoloji kavramına bir sınır çizmekte ve felsefenin biyoloji 

biliminin bir parçası olmaktan ayrı bir şey olduğu düşüncesini, Comte’un biyolojik 

felsefesi yerine biyoloji felsefesi 1  [philosophy of biology] ifadesini kullanarak 

ortaya koymaktadır. Whewell’e göre, biyoloji felsefesi, bilim felsefesinin bir 

disiplini olarak “biyolojinin içerdiği temel idea ya da idealar ile ilgili”dir (Whewell, 

 
1 Söz konusu metnin ikinci cildindeki dokuzuncu kitap “Biyoloji Felsefesi” [The Philosophy of 
Biology] başlığını taşımaktadır. 



 

 

 

6 

1840). Burada, kavramlar üzerinden kendisini gösteren problemlere ilişkin 

eleştirel bir inceleme söz konusudur. Dolayısıyla, Comte’ta gördüğümüz gibi 

bilimle iç içe geçen teorik bir kısım olmaktan ziyade, felsefe ve bilim ayrımını 

kendisinde taşıyarak biyolojinin idealarını ele alan bir felsefe disiplini 

belirlenmektedir. Ancak Comte’un biyolojik felsefe ifadesi sonraki yıllarda daha 

çok kullanılmakta ve kapsadığı meseleler çeşitlilik kazanmaktayken, biyoloji 

felsefesi geri planda kalmaktadır.  

 

Henri Bergson’un özellikle 1896’da yayınlanan Madde ve Bellek [Matière et 

mémoire] ve 1907 yılında yayınlanan Yaratıcı Evrim [L'Évolution créatrice] metni, 

biyoloji felsefesi için önemli tartışmaların zemininde yer almaktadır. Ancak bu 

bağlamda Bergson felsefesi üzerine iki karşıt yaklaşım vardır: (i) Bergson’u 

yalnızca vitalizmin ağlarına2 takılan ve biyoloji ile felsefe bağlantısını temelsiz bir 

biçimde ele alan bir filozof olarak kabul etmek, (ii) çağdaş biyoloji felsefesinin 

izlerinin açık bir biçimde takip edilebileceğini öne sürerek metinlerini kapsamlı bir 

çerçevede anlamaya çalışmak. Çalışmamızda ikinci yaklaşımı göz önünde 

bulundurarak Bergson’un düşüncelerini genel hatlarıyla ele alacağız. Bergson’a 

göre, doğrudan kavrayış yahut mutlak anlamda kavrama intuition 

[doğrudan/dolaysız kavrayış] yetisi ile gerçekleşmektedir ve doğrudan oluşu 

aracısız oluşuna işaret ettiği için kavramların aracılığı da söz konusu değildir. 

 
2 Vitalizmde genellikle yaşamın ne olduğuna ve yaşamı neyin belirlediğine ilişkin problemlerle 
ilgilenilmesi ve canlı organizmalardaki yaşama ilişkin gücün cansız nesnelerde bulunmadığının 
düşünülmesi söz konusudur. Ancak, vitalizmin pek çok hattı olduğu için tek bir şeye işaret etmek 
yanıltıcı olabilir. Vitalizm ile ilişkilendirilen görüşler Aristoteles’e kadar uzanmaktadır. Başlangıca 
Aristoteles’in yerleştirilmesinin nedenlerinden biri biyoloji ve felsefe üzerine çalışmalarıyla bir neo-
vitalist olarak bilinen Hans Driesch’in Aristoteles’in entelekheia [amacını kendi içinde taşıyarak 
varolma] kavramını merkeze koyarak ilerlemesi olarak görülebilir. Driesch’in neo-vitalizminde, 
vitalizm yalnızca mümkün değil, “aynı zamanda bedenim bir biyoloji nesnesi olarak ele 
alındığında zorunlu”dur, fizik ve kimyanın biyolojik olanı açıklamadaki yetersizliği ise yeni bir ilke 
gerektirmektedir, ki bu ilke yaşamı, çeşitliliği, evrimi yönlendiren entelekheia olacaktır (Driesch, 
1908).  Bergson, bütün yaşamın evrimsel sürecini ele alırken vitalizme karşı eleştirel bir bakış 
açısı vardır. Eleştirisinin temeli, “yaşam, bütün canlılara ortak” olduğu, değişimler yahut farklılıklar 
içerdiği ve belirli türden açıklama biçimine indirgenemeyeceği için, vitalist teorilerdeki içsel 
erekselliğin ve bireyselliğin yaşamı anlamak için bir engel oluşturduğu düşüncesine 
dayanmaktadır (Bergson, 1944). Bergson’un düşüncesinin vitalizmin bazı yönlerini içerse de daha 
iyi bir biçimde tersine çevrilmiş bir ereksellik üzerinden anlaşılabileceği yorumu da bulunmaktadır, 
örneğin Tano S. Posteraro’nun Bergson’un Biyoloji Felsefesi [Bergson’s Philosophy of Biology] 
metni bu yorumu öne sürmektedir. Görüldüğü üzere, vitalizm tartışması oldukça detaylıdır 
buradaki amaç genel bir çerçeve çizebilmek olduğu için bu noktada sınırı görebilmek 
gerekmektedir.  



 

 

 

7 

Felsefede intuition belirleyiciyken bilimde ise zekâ kendisini gösterir. Bir şeyleri 

kavramada yetersiz olan zekâ, mekâna göre analizler yapar ve maddi yapı yahut 

ilişkiler alanıyla ilgilenir. Buradaki yöntem, dinamik olanı statik olana çevirerek 

çözümlemek ve çözümlenilen şeylerin birbiriyle bağlantısını kurmak yahut 

ilişkilendirmektir. Böylece, doğrudan kavrama ve zekâ arasındaki ayrım, felsefe 

ve bilim arasındaki ayrıma da işaret etmektedir. Bergson, bu meselelere değindiği 

Metafiziğe Giriş [Introduction à la métaphysique] metninde şu şekilde ifade 

etmektedir:  

 

“…mutlak yalnızca doğrudan kavrama ile kavranabilirken diğer her şey analizin alanına girer. 
Burada doğrudan kavrama [intuition] ile ifade edilen, kişinin kendisini bir nesnenin içine taşıyarak 
onda eşsiz ve dolayısıyla dile getirilemez olanla örtüşme yakaladığı bir tür düşünsel sempatidir. 
Analiz ise tam tersi, nesneyi halihazırda bilinen unsurlara, yani hem nesne hem de diğer nesneler 
için ortak olan unsurlara indirgeyen işlemdir. Öyleyse analiz etmek, bir şeyi kendisinden başka bir 
şeyin işlevi olarak ifade etmektir.” (Bergson, 1912). 

 

Bergson’a göre bilimin düşünemeyeceği şey, mekanlaştırılamaz olan süredir. 

Süre yaşam ve yaşantılar ile ilişkili dinamik bir akıştır, kesintisiz ilerlemeye 

sahiptir, geleceğe doğru atılırken geçmişi biriktirerek dinamik bir bellekte 

koruyandır ve devinim halinde olduğu için durdurulup çözümlenemezdir. En 

nihayetinde, varılan nokta, devinimi olmayan üzerinde işleyenin analiz, kendisini 

devinime ve süreye yerleştirenin ise doğrudan kavrama olduğudur (Bergson, 

1912). Söz konusu geçmiş, şimdi ve gelecek olduğunda Bergson, bunların kopuk 

anlar olarak düşünülemeyeceğini belirtir. Çünkü hepsi birbirine karışan, 

birbirleriyle biçimlenen anlardır, ancak “pratikte yalnızca geçmişi algılarız, saf 

şimdiki zaman, geçmişin geleceği kemirerek görünmez bir şekilde ilerlemesinden 

ibarettir” (Bergson, 1919). Bu noktada yaşamın kendisine, ontolojik bir düzlemde 

bakmak gerekmektedir. Yaşam patlayarak ortaya çıkma çabası içerisinde olan 

spiritüel bir olgudur. Bellek ise yaşamın bütün yönlerinde ve evrimde kendisini 

göstermektedir. Yaşamın başlangıcında kökensel bir ilk atılım [élan originel] 

olduğunu ve bu yaşam atılımının [élan vital] evrimsel yön tayin ettiğini düşünen 

Bergson, yaşamın belirlendiğini işaret etmemektedir, çünkü yaşam kendi 

içerisinde olumsallık, başka türlü olabilirlik taşımaktadır. Evrim ise tinsel bir ilk 

atılım ile başlayan ve yaşam atılımına bağlı olarak farklılaşma, ayrımlaşma, 



 

 

 

8 

saçılarak genişleme sürecidir, nereye varacağı önceden belirlenmemiştir, bir 

amaca doğru gitmemektedir ve “Genel olarak, türler ortak bir kökenden ayrılmaya 

başladığında, evrimsel süreçlerinde ilerledikçe farklılaşmalarını daha da 

belirginleştirirler.” (Bergson, 1944). En nihayetinde, bilimin biyolojiye biraz geç 

ulaştığını düşünen Bergson, 1934 yılında yayınlanan Düşünce ve Hareket Eden 

[La pensée et le mouvant] adlı derlemesinde “zihnin eylemler, durumlar ve yetiler 

labirentinde kişinin asla kaybetmemesi gereken ipucu biyoloji tarafından 

sağlanan ipucudur” (Bergson, 1946) diye işaret etmektedir.  

 

Bir bilim felsefecisi olan ve özellikle biyoloji ile ilgilenen Georges Canguilhem, 

biyolojik metot, hücre teorisinin tarihsel bağlamı ve felsefe ile biyoloji arasındaki 

ilişki gibi meseleleri ele aldığı Yaşam Bilgisi [La connaissance de la vie] metninin 

son bölümüne şu şekilde başlamaktadır: “Filozofun biyolojik felsefe ile 

ilgilenmeye çalışması, kullandığı yahut atıfta bulunduğu biyologları tehlikeye 

atma riskine girmeden oldukça zordur.” (Canguilhem, 2008). 1952 yılında 

yayınlanan bu metinde, biyolojinin yapısını anlamada felsefenin gerekliliğine 

işaret etmekte, ancak biyolojik felsefenin bir filozof için çeşitli zorluklar taşıdığını 

belirtmektedir. Bu zorluklar, çağ içerisinde biyolojinin nesnelerine ait özgünlüğün 

silinmesi ve kendisini fizik bilimine indirgemesi ile ortaya çıkarak felsefeye de 

yansımaktadır. Canguilhem böyle bir indirgemeye karşı çıkmakta ve felsefi 

kavramlar ile biyolojideki düşüncelerin birbiriyle olan etkileşimi üzerinde 

durmaktadır.  

 

Filozof Hans Jonas, 1966 yılında yayınlanan Yaşam Fenomeni [The 

Phenomenon of Life] metninde biyolojik felsefe yerine felsefi biyoloji 

[philosophical biology] ifadesini kullanmaktadır. Jonas felsefi biyolojinin ilk 

çalışması olarak görkemli bir yapıya sahip olduğunu düşündüğü Aristoteles’in 

Ruh Üzerine [Peri Psykhes] metnini işaret etmektedir (Jonas, 1966). Yaşam 

üzerine düşünürken özellikle organizma, zihin, evrim ve gelişimi de ele alan 

Jonas’a göre, Aristoteles’in düşünceleri, metnindeki kavramlar ve ayrımlar 

dönemin çalışmalarında kendisini göstermiyor olsa da vazgeçilemeyen çoğu 

düşünce biçiminin kökeninin bu metne dayandığı yadsınamazdır (Jonas, 1966). 



 

 

 

9 

Jonas’ın ortaya koymaya çalıştığı ve felsefe için büyük bir görev olduğunu 

belirttiği felsefi biyoloji, insan felsefesi ve doğa felsefesi olmadan söz konusu 

olamayacak bir felsefi düşünme alanıdır. Felsefi biyoloji, insan ve doğa 

arasındaki ayrımı aşma amacını taşımaktadır, ancak bu indirgemeci bir 

yaklaşıma sahip olduğu anlamına da gelmemektedir. Çünkü, Jonas, düalizm ve 

indirgemeciliğin tuzaklarına yakalanmadan adımlarını sürdüren ve fenomen 

olarak yaşama bütünlüklü biçimde odaklanan bir felsefi biyolojiden söz etmektir.  

 

En nihayetinde, biyoloji ve felsefe arasındaki bağlantının pek çok kez ele alındığı 

yahut doğrudan alana ilişkin problemler üzerine çalışıldığı söylenebilir. Bu 

çalışmaların izini sürmek ise daha kapsamlı bir tarihsel yolculuğu 

gerektirmektedir. Ancak biyoloji felsefesinin kendi ayakları üzerinde durmasını 

sağlamak uzun yıllar aldığı ve hala almaya devam ettiği için, onu tarihsel 

bağlamına yerleştiren çalışmaları görmek nadirdir.  Peki, biyoloji felsefesi, biyoloji 

bilimi ile aynı çağ içerisinde söz konusu olmaya başlamasına rağmen neden 1969 

yılında yayınlanan bir makale ile benimsenmektedir? Söz konusu makale, biyoloji 

felsefesini günümüzde anlaşıldığı biçimiyle bir felsefe disiplini olarak ortaya 

koyduğu söylenegelen David Hull’a aittir: Biyoloji Felsefesi Ne Değildir? [What 

Philosophy of Biology Is Not?]. 

 

Hull’un yazdıklarını anlayabilmek ve dönemin yaygın eleştiri biçimini görebilmek 

için ilkin önemli bir biyolog olan Ernst Mayr’ın Biyoloji Felsefesi Üzerine Dipnotlar 

[Footnotes on the Philosophy of Biology] makalesine bakmak gerekmektedir. Bu 

makale, Hull’un makalesinden iki ay önce yayınlanmakta ve şu cümleyle 

başlamaktadır: “Bilim felsefesinin hiçbir dalı biyoloji felsefesi kadar geri 

kalmamıştır.” (Mayr, 1969). Mayr’a göre, bunun nedenlerinden biri, belki de en 

önemli olanı, filozoflar ve fizikçiler tarafından kullanılan terminolojilerin biyolojik 

olanla ilişkisindeki kusurlu yapısıdır. Kusurlu yapının açığa çıkması ise, fizikteki 

kavramların ve bağlamların biyolojide geçerli kılınmaya çalışılmasında köklenir. 

Biyolojik meselelerin bütününü fiziğe indirgeme çabası ve fizik ile bağlantısı 

kurulamadığında dışlanması, biyolojinin bir bilim olarak belirlenmesinden beri 

çekmekte olduğu çilesidir. Böylece, söylenebilir ki, iki karşıt düşünce söz 



 

 

 

10 

konusudur: (i) Filozofların biyolojiye, biyologların ise felsefeye olan ilgisinin fiziğe 

olan ilginin gölgesinde kalmasıyla birlikte biyoloji üzerine düşünmeyi sınırlayan 

bir indirgemeciliğin yapılması, (ii) Canguilhem ve birçok düşünürün ele aldığı gibi, 

biyolojiyi fiziğin sınırları içerisinden çekip çıkarma ve böylece kendi nesnesinin 

özgünlüğünü koruma çabası. Bilim felsefesinin fizikten daha fazlası olduğunu 

belirten Mayr, tür, sınıflandırma, nedensellik ve teleoloji gibi felsefeden bağımsız 

düşünülemeyecek olan pek çok kavram yahut genel olarak yaşama ilişkin felsefi 

problemler için en uygun bilimin biyoloji olduğunu vurgulamaktadır (Mayr, 1969). 

Bilim felsefesinin bakışlarını biyolojiye yönlendirmediği düşüncesiyle ortaya 

konulan eleştiriler, Mayr’dan sonra da devam etmektedir. 

 

David Hull da böyle bir düşünce temelinden hareketle, biyoloji felsefesi adı 

altındaki çalışmaları gözden geçirerek biyoloji felsefesinin ne olması ve olmaması 

gerektiği arasındaki tutarsızlığı ele almaktadır. Hull’un eleştirilerini şu şekilde 

özetlemek mümkün görünüyor: (i) Çağdaş filozofların biyoloji alanındaki 

çalışmalar üzerine yazdıkları çoğunlukla eksik ve temelsizdir, bu da yeterince 

kavramadan eleştirmenin ve felsefi problemleri görmedeki başarısızlığın bir 

sonucudur, (ii) filozoflar ve biyologlar arasındaki iletişim kopukluğu nedeniyle 

bütünlük sağlanamamaktadır (Hull, 1969). Böylece Hull’un, biyoloji bilimi ile ilgili 

problemleri ele alan bir felsefe disiplininin henüz ortaya çıkmamasındaki ve bir 

felsefecinin biyolojik alandaki meseleleri anlamamasındaki nedenlere dayanan 

eleştirileri, Amerika’da birkaç yıl içerisinde kıvılcımlanmakta ve biyoloji 

felsefesinin bir disiplin olarak başlangıcını oluşturmaktadır. 3  Hull ile birlikte 

Michael Ruse ve Elliott Sober biyoloji felsefesi disiplininde oldukça önemli bir 

yerde konumlanmaktadır. Peki, genel bir tarihsellik ortaya koymaya çalıştığımız 

biyoloji felsefesinin problemleri nedir?  

 

 

 
3 Köklerinin Amerika’da olduğu kabul edilen biyoloji felsefesi disiplini, özellikle Hollanda, İngiltere, 
Fransa ve Almanya’da çeşitli çalışmalar ile akademik anlamda yaygınlık göstermektedir. 
Türkiye’deki akademik çalışmalar ise özellikle son birkaç yıldır sağlam adımlarla ilerlemekte ve 
hem felsefi hem de bilimsel literatüre katkı sağlamaktadır.  



 

 

 

11 

2.1.1. Biyoloji Felsefesinin Problem Alanı 

 

1998 yılında David Hull ve Michael Ruse, Biyoloji Felsefesi [The Philosophy of 

Biology] adlı kitapta biyoloji felsefesinin artık kendi kimliğini bulduğunu öne 

sürmektedirler (Hull & Ruse, 1998). Bu kitapta derlenen makaleler birçok 

probleme4 ve bakış açısına yer vermektedir, ancak biz geleneksel dört problemin 

ana hattına değiniyor olacağız.  

 

İlki evrimin mekanizmaları üzerine tartışmaları içeren adaptasyonculuk 

üzerinedir. Örneğin, Stephen Jay Gould ve Richard Lewontin’in San Marco’nun 

Kemer Tablaları ve Panglosçu Paradigma: Adaptasyoncu Programın Eleştirisi 

[The Spandrels of San Marco and the Panglossian Paradigm: A Critique of the 

Adaptationist Programme] başlıklı makalesinin evrimsel biyolojideki 

adaptasyonculuk tartışmalarında en çarpıcı çıkış olduğunu düşünen Elliott Sober, 

“biyoloji yapma yöntemi olarak adaptasyonculuğun, doğa hakkında bir iddia 

olarak adaptasyonculuktan farklı olduğu”nu (Sober, 1998) belirtmekte ve 

“adaptasyonculuğun doğaya dair sahip olduğumuz bir iddia olarak ne anlama 

geldiğini” açıklamaya çalışmaktadır (Sober, 2000). Böylece, adaptasyonculuk 

nedir, tanımı ve açıklaması nasıl yapılabilir, test edilemez midir, test edilemez 

oluşundan ne anlaşılması gerekir, Popperci anlamda yanlışlanabilir midir, doğa 

adaptasyoncu paradigmadan ayrılabilir mi, belli bir özelliğin adaptasyonun 

kendisi olması söz konusu mudur, yöntem midir yoksa iddia mıdır, biyolojinin 

temel kavramlarından farksız mıdır gibi pek çok problem biyoloji felsefesi 

bağlamında yer almaktadır.  

 

İkincisi, Hull’un “filozoflar ve biyologlar başka hiçbir konuda bu kadar karşılıklı 

yarar sağlayarak iş birliği yapmamışlardır” (Hull, 1998) dediği seçilim üzerine 

sorgulamaları içermektedir. Seçilim nedir, grup seçilimi nedir, organizma 

düzeyindeki seçilim ne anlama gelmektedir, seçilim hangi düzeylerde gerçekleşir, 

 
4 Evrim, gelişim, genetik, insan doğası, biyoetik, altruizm, insan genomu projesi, yaratılışçılık gibi 
pek çok bağlamda problem ele alınmaktadır. 



 

 

 

12 

temel birimleri genler midir, seçilim süreçlerini anlamak için hangi tür nedensellik 

kavramı daha uygundur, bir özellik canlıya yararlı olduğu için mi seçilmektedir, 

doğal seçilimle evrimleşmiş özellikler soyun tükenmesini önlediği için mi 

evrimleşmiştir, seçilim birimleri olgusal mıdır konvansiyonel midir ve insan 

evrimine nasıl uygulanır gibi pek çok problem tartışılmaktadır.  

 

Üçüncü mesele türlere ilişkin soruları içermektedir. Hull, tür probleminin 

epistemolojik ve ontolojik bağlamdaki ele alınışına genel olarak şu şekilde 

değinir: (i) Türlerin ne olduğu, sınırlarının nasıl belirleneceği, (ii) bir türün tür 

olarak nasıl bilinebileceği, (iii) türlerin belirli bir şekilde mi yoksa çeşitli kriterlere 

göre mi tanımlanması gerektiği (Hull, 1998). Son geleneksel problem ise, bu 

çalışmada bütünlüklü bir şekilde ele alınacak olunan kavrama dayanmaktadır: 

İşlev. 

 

2.1.2. İşlev Problemi  

 

Biyolojik işlev tartışmasının başlangıcı, bilim felsefesinin fizik ile olan güçlü 

bağının biyolojiyle de kurulmasına dayanmakta ve şüphesizdir ki teleoloji 

problemi ile sıkı bir bağlantı içerisinde ele alınmaktadır. Tartışmanın 

biçimlenmesinde yadsınamaz bir öneme sahip olan teleoloji, canlılık 

araştırmasının nesnesine ilişkin sorulacak “ne için?” sorusu ile ilerlemektedir ve 

işlevin bir şey uğruna olma anlamını taşıyormuş gibi görünmesini 

vurgulamaktadır. Tartışmayı biçimlendiren diğer bakış ise, biyolojik işlevin 

belirlenmesinin işleve sahip olan o şeyin neden var olduğunun belirlenmesi 

demeye gelmesidir. Böylece, birçok farklı soru ile farklı bağlamlarda söz konusu 

olan problem üzerine söylenenler aynı soru çerçevesinde ele alınmaktadır: İşlev 

nedir? Bir şeyin bir başka şeyin işlevi olduğunu söylemekle neyi işaret etmiş 

oluruz?  

 



 

 

 

13 

Bir organizmayı ele aldığımızda iki temel meselenin kendini gösterdiğini ve 

önemli bir konuma yerleştiğini görebiliriz: Yapı ve işlev. Bu iki kavram arasındaki 

bağlantıyı ortaya koyabilmek için çeşitli meseleleri de göz önünde 

bulundurmamız gerekmektedir, çünkü tek yapı her zaman tek işlev demeye 

gelmez. Bazı balıkların ağız yapısı yalnızca beslenme işini değil, yavrularını 

taşıma ve onların bakımını gerçekleştirme işini de yerine getirmektedir yahut bir 

aslanın keskin dişi besinini parçalamakta ve aynı zamanda rekabet için başka bir 

aslan ile kavgasında etkin rolde olabilmektedir. Bir yapı farklı işlevler 

gösterebildiği gibi, bir işlevin farklı yapılar tarafından gerçekleştirmesi de söz 

konusudur. Örneğin hareket etme işi, bir Drosophila melanogaster’i 

düşündüğümüzde bacaklar ve kanatlar ile sağlanabilmektedir.  

 

Organizmanın kendi dinamik doğasının ilişki içerisinde olduğu ve kapsadığı 

şeyler, yani yapı, çeşitli mekanizmalar, fiziksel parçalar, sistemsel düzen, parça 

ve bütün, içsel ve dışsal uyarıcılar, etkiler ve etkilere yönelik etkinlikler gibi pek 

çok mesele işlev belirleniminde ve bir şeyin işlev kavramına uygun olmasında 

önem taşımaktadır. Bu önem, bir işlevi yahut işlevsel bir ilişki düzlemini yapısal 

bir sistem ile özdeş kılmak gibi yüzeysel bir bağlantıdan doğmamaktadır, bu bakış 

açısını dışladığımızı belirtebiliriz. Çünkü yapı ve yapısal sistemler, işlevsellikten 

bütünüyle bağımsız olmadığı gibi işlevsellik ile ilişkili tek öge de değildir, birlikte 

bütünlüklü düşünülen ögelerden biridir. 

 

Yapı ve işleve ilişkin pek çok tartışma geçmişten günümüze süregelmektedir. 

Bunlardan en önemlisi ise organizmaların işlevsel olarak mı yahut yapısal olarak 

mı ayrımlar içerdiği ve belirlenim kazandığı meselesidir. Örneğin, bir elin yapısı 

işlevine göre mi biçimlenmektedir yoksa işlevinden çok biçimsel yönüyle mi 

düşünülmelidir, yapı-işlev meselesinde teleolojik mi yahut morfolojik bir tutum mu 

savunulmalıdır, işlev mi yapıyı belirlemektedir yoksa yapı mı işlevi 

belirlemektedir? Böyle bir soru yeni değildir, 19. yüzyıl Cuvier-Geoffroy 

tartışmasının önemli sorularından biridir ve temelleri yüzyıllar öncesine 5 

 
5 Çalışmamızın sonraki bölümünde Aristoteles felsefesinde bu problemin nasıl ele alındığına 
değinilecektir. 



 

 

 

14 

dayanmaktadır. Georges Cuvier ve Étienne Geoffroy Saint-Hilaire arasındaki 

1830 yılında açıklık kazanan bu tartışma, yapı-işlev, anatomi, taksonominin 

rasyonel sistemine ilişkin ilkeler, teleoloji, morfoloji gibi pek çok meseleyi 

içermekte ve biyolojideki temel ayrımları kapsamasıyla sonraki tartışmaların 

ilerlemesini sağlamaktadır. 

 

Cuvier’nin görüşleri genel çerçevede şu şekildedir: (i) Ara formları 

reddetmektedir, çünkü “her canlının yaşaması için gereken her şeye uygun olarak 

donatıldığını” ve kendi başına eksiksiz olduğunu düşünmekte ve böyle bir 

düşünceden hareketle bir canlıyı “bir parçasının bir türe, diğer parçasının da 

başka bir türe ait olan melez bir canlı, geçiş formu, ara tür” olarak hayal etmenin 

mümkün olmadığını öne sürmektedir, üstelik ara formu savunmanın “yaratıcının 

bir zincirde boşluk olmasın diye faydasız biçimler yaratmaya zorlayan bir 

yasa”nın olduğunu savunmak gibi görmektedir, (ii) günümüzdekine kıyasla farklı 

işleyen ve birdenbire ortaya çıktığını düşündüğü mekanizmaların canlılardaki 

farklılıklara neden olduğunu öne sürmektedir, türleri ortadan kaldıran büyük 

olaylarla ilişkili olarak ayrımları ele almakta ve evrimsel sürece ilişkin düşüncenin 

karşısında yer almaktadır, (iii) bütün canlıların ortak bir yapı planına sahip 

olduğuna, yapı birliğinden değişerek türemeye, çeşitli biçimlerin ardışık olarak 

ortaya çıkmasına ve varlık zincirine ilişkin bir zorunluluk olmadığını belirtmektedir, 

bunun nedenini ise çeşitliliğin başlangıçtan itibaren uyumun korunması için 

gerekli olduğu düşüncesine dayandırmakta ve bu uyumun “aklımızın evrenin 

düzeninde görebildiği yegane amaç” olduğunu söylemektedir, (iv) yaşamsal güç 

düşüncesini sürdürmektedir, (v) organizmanın temel yapısını çıkarsamayı yerine 

getirmesi gereken işlevlerle bağlantısında ele almakta ve bir organizmanın işlevi 

nedeniyle yapısal biçimlenmeye sahip olduğunu düşünmektedir, bir kuşun uçma 

işlevini yerine getirdiği için belirli bir kemik, tüy ve ön uzuvlara sahip olduğunun 

düşünülmesi gibi, böylece işlevin yapıyı belirlediğini savunmakta ve canlı olana 

ilişkin açıklamalarda işlevselliği öncelikli görmektedir (Cuvier, 1825, Appel, 1987).  

 

Tartışmanın diğer tarafında yer alan Geoffroy’nun düşüncelerine ise şu şekilde 

değinilebilir: (i) Temel homoloji varsayımı bulunmaktadır, yani balıklardaki 



 

 

 

15 

operkulum ile memelilerdeki orta kulak kemikleri arasındaki benzerlik gibi 

meseleleri ele almaktadır, Cuvier bunu açıkça reddetmekte ve saçma 

bulmaktadır, çünkü ona göre söz konusu yapılar arasındaki benzerlikler yalnızca 

işlevsel olarak ele alınabilir, (ii) organizmalarda yapısal bir birlik olduğunu 

düşünmekte ve bu birliğin doğanın bir yasası olduğunu vurgulamaktadır, (iii) 

Cuvier’nin kendisini dinsizlikle suçlamasına karşı çıkarak bilimsel öğretiye ilişkin 

dini bir itirazı uygun görmediğini, bilim ve din arasındaki ayrımın yadsınmaması 

gerektiğini belirtmektedir, (iv) Cuvier’nin yapıyı işlev üzerinden ele alan 

düşüncesine karşı çıkmaktadır, çünkü ona göre bir kuşun uçma işlevine göre 

yapısının belirlenmesi “koltuk değneği kullanan bir adamın başlangıçta bir 

bacağının felçli yahut kesik olma talihsizliğine mahkum olduğunu” düşünmek gibi 

saçmadır, bunun karşısında “olanın tarihçisi” olarak kalmayı ve önce “işlevi ortaya 

çıkaran yapıları” görmeye çalışıp daha sonra işlevleri ele almayı savunmaktadır, 

(v) işlevin yapıyı belirleme meselesini “nihai nedenler felsefesinin suistimali” 

olarak görmekte, söz konusu meselenin geldiği noktanın etkilerin nedeni ortaya 

çıkarması olduğunu ve bir yapının amaca uygun biçimlenmesinin bilimsel 

olmadığını düşünmektedir (Geoffroy, 1834, Appel, 1987). Burada kısaca sözünü 

ettiğimiz, ancak daha derin ve kapsamlı problemlerin yer aldığı ve yapısalcılık-

işlevselcilik arasındaki ayrımın önemli bir örneği olan Cuvier-Geoffroy tartışması 

hem aralarındaki farklar gözetilerek hem de birbirini tamamlayıcı tarzda ele 

alınmaya çalışılarak biyoloji alanının ve biyoloji felsefesinin problem alanının 

önemli bir tartışması olarak yer almaya devam etmektedir.  

 

Yapı-işlev ile ilişkili olan teleoloji, amaçlılık yahut ereksellik ise, doğa bilimlerinin 

şüpheyle yaklaştığı bir meseledir ve bazı görüşlerde özellikle teoloji ile kurulan 

bağlantısı nedeniyle bilimsel açıdan kökleri olmadığı düşüncesi kendisini 

göstermektedir. İşlevsel açıklamaların teleolojik ifadelerle ortaya konulması 

problemi, Ernest Nagel ve Carl Gustav Hempel gibi düşünürler tarafından, 

teleolojik ifadelerin mantıksal ilişkiler çerçevesine yerleştirilmesine ilişkin öneri ile 

çözülmeye çalışılmaktadır. Söz konusu probleme ilişkin yapılan bu öneri, 

teleolojik herhangi bir kullanıma başvurmadan ve açıklamayı anlam kaybına 

uğratmadan salt mantıksal bir yapı ile oluşturulan işlevsel bir bağlamı işaret 



 

 

 

16 

etmektedir ve işlevi açıklarken işleve sahip olan şeyin varlık nedeninin ele alındığı 

görülmektedir. Her ne kadar böyle bir ele alma biçimi neo-teleolojik bir yaklaşım 

olarak eleştirilse de işlev problemi bakımından önem taşımaktadır, çünkü 

“sistemin belirli bir gereksinimi gerçekleştirmesi için çeşitli olası parçalarının birer 

araç olarak işlev görebileceği bir perspektif sunar; böylece bu parçalar, 

sistemdeki işlevsel rollerine göre karşılaştırılabilir hale gelirler.” (Toepfer, 2011).  

 

Peki, merak uyandırıcı tartışmaların nesnesi olarak birçok farklı bağlamda 

görebileceğimiz işlev kavramına ilişkin diğer yaklaşımlar nedir? İşlev nasıl 

bağlantılar içerisinde ele alınabilir? Şüphesizdir ki bütün yaklaşımlara değinmek 

mümkün değildir, ancak çalışmamızda detaylandırmadığımız perspektiflerden 

bazıları şunlardır: (i) İşlev, organizmanın aynı hedefe ulaşmak için kullandığı 

farklı yollar ve araçlarla ilişkisinde plastisite kavramıyla birlikte düşünülmektedir, 

E. Murphy, R.B. Braithwaite, K. Schaffner, (ii) işlevler yatkınlık yahut eğilim olarak 

ele alınmaktadır, bir işlev taşıyıcısının özellikleri organizmanın hayatta kalmasını 

ve üremesini kolaylaştırmaktadır, bir özelliğin işlevsel açıklamasını belirlemek için 

evrimsel süreç önemli görülmektedir, ancak işlev taşıyıcısının bir işleve neden 

sahip olduğunu açıklamak için evrime başvurulmamaktadır, Bigelow ve 

Pargetter, (iii) amaç ve iyi kavramları birbirlerinden ayrı değildir, işlev kavramı da 

iyi-sonuç doktrini ile birlikte ele alınmaktadır, P. Achinstein, (iv) işlev kavramının 

neden kavramına bir dizi değer eklediği öne sürülmektedir, J. Searle, (v) işlev, bir 

organizma davranışının geçmişte olumlu bir sonuç doğurması ve davranış-başarı 

bağlantısıyla ortaya konulmaktadır, R.B. Perry, (vi) işlevin yalnızca evrimsel 

süreç bağlamında, özellikle adaptasyon ile birlikte, anlamlı olduğu öne 

sürülmektedir, yani z’nin y’yi gerçekleştirmesinin x’i kullanarak olması ve burada 

y’nin adaptasyon olduğunun belirtilmesi, M. Ruse, (vii) fitness kavramı işlev 

kavramını açıklamak için kullanılmaktadır, F.J. Ayala, (viii) işlev taşıyıcısının 

atalarının yaptığı ve avantaj sağlayan etkinlikler ile benzerlik gösteren şey 

işlevdir, işlev kapsamlı bir fitness ile düşünülmektedir K. Neander, (ix) işlev hem 

etiyolojik hem de dispozisyonel olarak ortaya konulmaktadır, D. M. Walsh, (xi) 

biyolojik bir nesnenin ve yapının işleviyle tanımlandığı, organ ve organizma 

kavramlarının işlevi kendinde taşıdığı, teleolojiye dayalı olduğu ve biyolojiden 



 

 

 

17 

teleoloji kavramını çıkarmanın bu kavramları çıkarmak gibi olacağı düşünceleri 

bulunmaktadır, Liebmann, L. von Bertalanffy, Rosen, Bernier, Pirlot, Laubichler, 

(xii) işlevler ve işlevlerin gerçekleştirilebilirliği arasında karşılıklı heterojen çokluk 

yahut çeşitlilik vardır, işlevsel olarak benzer olan yapısal olarak farklılık 

gösterebilmekte yahut işlevsel olarak farklı olan yapısal olarak aynı 

olabilmektedir, M. Carrier, (xiii) değişen şey formlardır, işlevler bir bütündür ve 

varyasyona tabi değildir, J. Von Uexküll, (xiv) bir etki bir şeyin kendisinin yeniden 

gerçekleşmesine katkıda bulunuyorsa yahut bir sistem parçası kendi yeniden 

üretiminin koşullarını sistemdeki etkileri aracılığıyla sağlıyorsa işlevden söz 

edilebilmektedir, G. Schlosser (Toepfer, 2011). Bu noktaya kadar ele aldığımız 

görüşler ve belirttiğimiz isimler elbette oldukça yüzeysel kalmaktadır, ancak 

yalnızca on dört maddenin dahi problemin ne kadar çeşitlilik içerdiğini görmemizi 

sağladığını söyleyebiliriz. Peki, biz bu zor probleme nasıl bakıyor olacağız? 

 

2.1.3. Çalışmanın Genel Çerçevesi 

 

İşlev kavramını, işlev-teleoloji meselesini ve güncel problem tartışmalarındaki 

yerini kavrayabilmek için felsefe tarihine bakılması gerekmektedir. Bu nedenle, 

çalışmamızın üçüncü bölümü Aristoteles, Kant ve Hegel felsefesinde 

organizmanın, teleolojinin ve işlev kavramının temellerini belirlemek üzerine 

olacaktır. Aristoteles felsefesi ile ilgili izleyeceğimiz yol şu şekildedir: (i) İşlevin 

etimolojisini ve kullanım alanını belirledikten sonra Aristoteles’in analitik 

bağlamda akıl yürütme biçimlerini ve tanımlamayı nasıl ele aldığına 

odaklanacağız, çünkü akıl yürütme biçimlerini anlamak hem filozofun 

düşüncelerini nasıl ortaya koyduğunu hem de tez boyunca düşünme biçimimizi 

nasıl sağlam bir şekilde yönlendirebileceğimizi kavramamız için önemli bir 

başlangıç noktasıdır, (ii) canlılık araştırmalarının, bugün söylediğimiz haliyle 

biyolojinin, nasıl konumlandığını görebilmek için bilgisel etkinlik anlamında üç 

episteme ele alınacaktır, (iii) Aristoteles felsefesinin kavramsal çerçevesi 

verilerek nedenler üzerine düşünülecek, böylece teleolojik bir bağlam ve etkinlik, 

işlev, iş, amaç arasındaki bağlantı ortaya konulacaktır, (iv) doğa denildiğinde ne 

anlaşıldığı ve zorunluluk ile nasıl bir bağlantı kurulduğu biyoloji alanından 



 

 

 

18 

örneklerle tartışılacaktır, (v) ruhun uhrevi ve aşkın bir şey olarak değil, canlılık 

araştırmasıyla ve canlı olanın işlevleriyle ilişkili olarak nasıl ele alındığına 

bakılacaktır, (vi) biyolojik işlev tartışması önceki aşamaları da kapsayacak şekilde 

organizmalardaki örnekler üzerinden ortaya konulacak ve çok işlevlilik, işlev 

kaybı, doğanın bütünüyle teleolojik olup olmadığı gibi meseleler üzerine 

düşünülecektir. 

 

Kant felsefesinde ise çalışmamız şu şekilde ilerleyecektir: (i) Kant felsefesinin 

genel hatlarını ele alarak sonraki aşamaların bu bağlamda nasıl kendini 

gösterdiği belirlenecektir, çünkü bölümün Aristoteles ile ilgili kısmında yapıldığı 

gibi, genel bir çerçevenin çizilmesi filozofu bütünlüğünde anlayabilmek için de 

önemli bir noktadır, (ii) Descartes, Leibniz ve Wolff’un teleoloji üzerine 

düşünceleri Kant’ın eleştirilerini ve nasıl bir noktadan problemi ele aldığını 

kavramak bakımından kısaca ortaya konulacaktır, (iii) Kant felsefesinde mekanik 

açıklama, teleolojik açıklama, organizma, doğa ereği ve işlevin yeri tartışılacaktır.  

 

Üçüncü bölümün son kısmında ise Hegel felsefesinde işlevin yeri üzerine 

düşünülecektir: (i) Hegel felsefesine bütünlüklü bir bakışla bakmaya çalışılarak 

sistemin ögeleri ortaya konulacak ve çalışmamız bağlamında odaklanmamız 

gereken noktalar belirlenecektir, (ii) teleolojinin nasıl doğallaştırılabileceği ve akıllı 

bir tasarımcı olmaksızın yahut teolojiye başvurmaksızın nesnel olarak nasıl ele 

alınabileceği mantıksal bir düzlemde serimlenecektir, (iii) teleolojiden yaşama 

geçiş kavranmaya çalışılarak yaşam üzerine düşünülecektir, (iv) doğa 

felsefesinde organizma, olumsallık, amaç, yapı ve bütün bunlarla ilişkisinde 

biyolojik işlev ele alınacaktır.  

 

Biyolojik işlev tartışmasının temelleri üzerine düşünüldükten, hangi anlamdaki 

teleolojinin biyoloji alanının sınırlarından çıkarılması gerektiği görüldükten ve 

kapsamlı bir tartışma alanı kendini gösterdikten sonra, üç filozofta da karşımıza 

tam anlamıyla çıkmayan, doğanın tarihselliğine gönderme yapan evrimsel 

perspektif dördüncü bölümdeki ilerleyişimizde önemli bir konuma yerleşecektir. 



 

 

 

19 

Moonlighting proteinler üzerine çalışmaları ve biyoinformatik elemeyi içeren bu 

bölümde, ilkin, proteinlerin yapı taşı olan amino asitlerden başlanılarak, protein 

yapı ve işlevleri, evrimsel perspektifle proteinlerin nasıl bir belirlenime sahip 

olduğu meselelerine odaklanılacaktır. Böylece moonlighting proteinler yahut 

ikincil işlevli proteinler, çeşitli biyolojik örneklerle hücresel ve filogenetik 

koşullanma bağlamında ortaya konulacaktır. Peki, neden moonlighting 

proteinler? 

 

Moonlighting proteinler, tek bir polipeptit zinciriyle birden fazla işlev 

gerçekleştirebilen, yani ikincil biyolojik işlevin ortaya çıktığı ve atasal aktivitenin 

korunduğu proteinlerdir (Jeffery, 2017). Bu proteinlerin işlevleri arasındaki geçişin 

birçok faktöre bağlı olduğu söylenebilir: (i) Hücresel lokasyon, hücrenin farklı 

bölgelerinde olmasına göre yahut hücre içi ve hücre dışında olmasına bağlı 

olarak farklı işlevler gerçekleştirme, örneğin Drosophila melanogaster’de bulunan 

küçük ribozomal alt birim proteini uS3 sitoplazma ve ribozumun bir parçasında 

ribozomal protein ve 40S alt birimin bir parçası olarak işlev gerçekleştirir, 

ribozumun yapısal bütünlüğünde görev alır, çekirdekte ise apurinik yahut 

apirimidinik bölgelerdeki DNA’yı kesme işlevine sahiptir, (ii) aynı proteinin farklı 

hücre tiplerinde eksprese edilmesi, örneğin neuropilin, hücre yüzeyi reseptörü 

olarak endotel hücrelerinde hücrenin büyüme faktörünü tespit ederken sinir 

aksonlarında semaforin III’ü tespit eder, (iii) oligomerizasyon, yani monomer ve 

multimer formlara göre farklı işlev gerçekleştirme, gliseraldehit-3-fosfat 

dehidrogenaz enziminin alt biriminin tetramer yapıdayken gösterdiği işlevin 

monomer yapıdayken gösterdiği işlevden farklı olması gibi, (iv) mevcut substrat, 

ligand yahut kofaktöre göre işlev değiştirme, PutA proteininin substrat 

konsantrasyonuna göre membrana yahut DNA’ya bağlandığı görülmektedir, (v) 

farklı bağlanma yerleri, E. coli aspartat reseptörü, aspartat ve maltoz bağlayan 

protein için farklı bağlanma bölgelerine sahiptir, (vi) kompleks oluşumuyla ilişkili 

olarak da farklı işlevler gerçekleştirilebilmektedir (Jeffery, 1999, örnekler için 

MoonProt verileri). Çalışma içerisinde detaylandırmak üzere kısaca bir başka 

örnekten daha söz edilebilir. Le ve arkadaşları Drosophila’da transmembran 

protein 16 (TMEM16) ortologu olan Subdued üzerine bir araştırma yaparak 



 

 

 

20 

Drosophila Subdued’un hem non-selektif iyon kanalı (CAN) hem de kalsiyum 

iyonları (Ca2+) ile aktive edilen fosfolipit scramblase (CaPLSase) işlevini 

gerçekleştirebilen bir moonlighting protein olduğunu ortaya koymaktadırlar (Le ve 

ark., 2019). Bu moonlighting proteinin belirlenmesi, Drosophila’daki nöronal 

dejenerasyon, konak savunma mekanizması, TMEM16 protein ailesinin evrimi, 

substrat seçiciliği ve moleküler mekanizmaları kavramak bakımından önem 

taşımaktadır (Le ve ark., 2019).  

 

Evrimsel perspektifte yeni bir işlevin ortaya çıkması, bağlanma bölgesinin yeni 

kullanımları yahut protein yapısındaki kullanılmayan bölgelerin modifikasyonları 

ile ilişkili olabilmekte ve ikincil işlev proteinin birincil işlevini engellemediği sürece 

hücreye fayda sağlayarak rekabet avantajı oluşturabilmektedir (Jeffery, 1999). 

Örnek olarak prokaryotları düşünelim. Bir organizmanın moonlighting proteinlere 

sahip olması demeye gelmektedir ki, hücresel etkinliğin düzenlenmesinin bir 

başka yolu ortaya çıkmakta, sentezlenmesi gereken protein sayısı az olmakta ve 

dolayısıyla daha az DNA replikasyonu gerekmektedir. Böylece söz konusu olan 

azalma, aynı zamanda, büyüme ve üreme sürecinin gerektirdiği enerjide de 

önemli bir azalmaya işaret etmektedir (Jeffery, 1999).  Moonlighting proteinlerin 

evrimi ile ilgili olarak üç modelin öne sürüldüğünü belirtmemiz mümkündür. İlki, 

bir proteinin başka bir molekülle rastlantısal olarak etkileşim kurması ve 

organizmaya uyum avantajı sağlamasıdır. Örneğin, bakteri, maya ve memeli 

hücrelerinde her kübik mikron başına 2 yahut 4 milyon protein bulunmakta, bu 

yoğun içerikte proteinlerin rastlantısal etkileşimler yaşama olasılığı artmaktadır 

(Singh ve Bhalla, 2020). Proteinin çekirdeğe taşınması yahut genin farklı yer ve 

zamanda ifade edilmesiyle başka moleküllerle etkileşim sağlanabilmekte ve 

protein ikincil bir işlev kazanabilmektedir. İkincil işleve sahip olma durumu, gen 

ekspresyonunun sürekliliğindeki artış yahut genlerin yüksek düzeydeki 

ekspresyonu ile bağlantılı olabilmektedir. Dolayısıyla, genlerin daha fazla 

etkileşim kurabilmesiyle avantajlı olma olasılığının arttığı ve aynı moonlighting 

proteinin farklı canlılarda işlevsel olarak da farklılık gösterdiği söylenebilir (Singh 

ve Bhalla, 2020).  

 



 

 

 

21 

İkinci olarak, moonlighting gelişiminde ve genel olarak yeni biyolojik işlevlerin 

evriminde gen duplikasyonu önemli bir süreçtir, çünkü ortaya çıkan iki kopya 

arasındaki işlevsel esneklik evrimsel bağlamda yeni işlevlerin gelişmesi için 

zemin sağlamaktadır. Bu sürecin üç biçimde sonuçlanabileceği belirtilir: (i) Bir 

gen kopyasının birincil işlevini sürdürürken başka kopyanın yeni işlev kazanması, 

(ii) işlevin iki gen kopyası arasında bölünmesi, (iii) gen kopyalarından birinin 

işlevselliğini yitirmesi (Singh ve Bhalla, 2020).  

 

Son olarak, mutasyona karşı dayanıklılığın artmasıyla proteinlerin yapıları ve 

birincil işlevleri bozulmaksızın değişikliğe uğraması ve süreç içerisinde kurduğu 

yeni etkileşimler ile organizma için avantajlı olan işlevlerin kazanılması söz 

konusu olabilmektedir. En nihayetinde moonlighting proteinler yalnızca biyoloji 

çalışmalarında yeni bir kapı aralamamakta, aynı zamanda biyoloji felsefesindeki 

işlev üzerine görüşlerin de yeniden değerlendirilmesi için eleştirel bir yaklaşım 

sunmamıza zemin hazırlamaktadır. Peki, moonlighting proteinler üzerinden hangi 

görüşler tartışılacaktır? 

 

Çalışmamızın beşinci bölümünü oluşturan meseleler ise, biyoloji felsefesindeki 

işlev tartışmalarının önemli kavramları ve felsefe tarihiyle bağlantısı, üç temel 

yaklaşım, moonlighting proteinlerin bu yaklaşımlar bakımından yerinin ne olduğu 

ve bütün bunların felsefe tarihinde izini sürdüğümüz işlev kavramıyla nasıl ele 

alınabileceğidir. Üç temel görüş ile işaret edilmek istenenler şu şekildedir: (i) 

Nedensel geçmişin koşul olarak görüldüğü, işlev taşıyıcılarının evrimsel 

bağlamda işlevselliğinin kavranmaya çalışıldığı, yani evrimsel perspektifin 

sağladığı nedensel geçmişin araştırılması ile biyolojik işlevlerin 

tanımlanabileceğinin ortaya konulduğu etiyolojik yaklaşım, genel olarak Wright ve 

Millikan’ın düşünceleri, (ii) teleolojik açıklama ile işlevsel açıklamayı ayırarak bir 

şeyin ne yaptığını ve nasıl çalıştığını sistem kapasitesi ile ilişkilendiren, bir ögenin 

parçası olduğu sistemdeki kapasiteyi meydana getirme rolünü işlev olarak ele 

alan işlevsel analiz yaklaşımı, özellikle Cummins’in düşünceleri ve etiyolojik 

yaklaşımdan farklılaştığı noktalar, (iii) işlevi yalnızca seçilimsel bağlama 

indirgemekten kaçınan, teleolojinin doğallaştırıldığı ve bir organizmanın kendi 



 

 

 

22 

kendini sürdürmesiyle ilişkisinde işlevselliğin belirlendiği organizasyonel 

yaklaşım, Mossio, Saborido ve Moreno’nun düşünceleri. Şüphesizdir ki, bu 

görüşlerin güçlü yönleri olduğu gibi eleştirilebilir olan ve birbirini tamamlayıcı bir 

biçimde düşünüldüğünde yeni bir perspektif sağlayabilecek önemli yönleri de 

bulunmaktadır. Çalışmamızda tek bir yaklaşımın merkeze yerleştirilmesi değil, 

her birinin kesişiminde durulması amaçlanmaktadır. 

 

Bu noktaya kadar, biyoloji kavramının modern bilimde söz konusu olduğu 

biçimiyle nasıl ele alındığından başlanılarak biyoloji felsefesinin belirli tarihsel 

bağlamları ve çağdaş anlamdaki tartışma alanlarına kadar ulaşıldığı, çalışmanın 

genel hatlarının çizilerek problemin ortaya konulduğu söylenebilir.  Bergson’un 

labirentte kaybolmamak için işaret ettiği ipucu gibi, tez çalışmamız içerisinde 

savrulmadan yolu yürümeye devam edebilmek için bizim de bir ipucuna 

ihtiyacımız var gibi görünmektedir. İpin ucu yakalandığında, söz konusu 

meseleler bir zemine yerleştirilerek, giriş ve genel bilgiler bölümleri dışında, üç 

ana bölüm ve sonuç kısmı çalışmamız boyunca kendisini açacaktır. Felsefe 

tarihinde ele alınan işlev tartışmaları bakımından günümüz tartışmalarında nasıl 

bir kapı aralandığı ve moonlighting proteinlerin işlevsel bağlamda ne tür 

perspektifler gerektirdiği üzerine bütünlüklü bir biçimde düşünülecek ve sonucun 

ise önceki bölümlerin kapsanmasıyla bizi nasıl yeni tartışmalara hazırladığı 

gösterilecektir. Öyleyse, Aristoteles’in dediği gibi, “İmdi baştan alalım.” 

(Aristoteles, 2017, 1181b20). 



 

 23 

3. FELSEFE TARİHİNDE İŞLEV KAVRAMININ İZİNİ SÜRMEK 

 

Thomas Mann Büyülü Dağ [Der Zauberberg] kitabında “Neydi yaşam?” sorusunu 

sorarken maddenin yaşam biçiminde organize olduğunu ve doğal bir işlevi olarak 

bilincin ortaya çıktığını söyler (Mann, 2022), Kayıp Cennet’te [Paradise 

Regained] “içimdeki doğa tüm işlevlerinde kendisinden yorulmuş gibi” sözü yer 

alır (Milton, 1796), Descartes VI. meditasyonda bir saatin işlevini yerine 

getirmeyip zamanı doğru göstermediğinde doğasından sapmış olduğunu 

söyleyebileceğimizi belirtir (Descartes, 2017), Mayr “Genetik program bir 

organizmanın yapısını, gelişimini, işlevlerini ve etkinliklerini açığa çıkarmada 

kesin bir rol oynar.” (Mayr, 2008) der, bir şeyin çok-işlevli olduğundan yahut başka 

bir zaman da işlevsiz hale geldiğinden söz ederiz, sanatın işlevi, dilin işlevi deriz 

ve bunu farklı bağlamlarda çeşitlendirebiliriz. Peki, nereden gelmektedir bu işlev 

kavramı? 

 

Eski Yunancada εργον [ergon] bir şeyin işlevini işaret ederek o şeye uygun 

etkinlik anlamında kullanılmakta ve Türkçeye iş, işlev, eylem, görev olarak 

çevrilmektedir. Latincedeki functio sözcüğü genel olarak yerine getirme, 

gerçekleştirme anlamını taşımaktayken Orta Çağ Latincesinde toplumdaki bir işi 

yahut verilen görevi yerine getirmekle ilişkilendirilmektedir. 16. yüzyıla 

gelindiğinde organik bir bedendeki parçanın kendi belirlenimine ait olan rolünü 

ifade etmek için kullanılmaktadır. Böylece yalnızca toplumsal bir iş olarak değil, 

organizmanın üreme, beslenme, soluma gibi işlerini de kapsayan bir kavram 

olarak da söz konusu edilmektedir, ki bu yeni bir şey değildir, Aristoteles’in ergon 

sözcüğünü kullandığı bağlama geri dönüştür. 18. yüzyılın sonlarından itibaren ise 

yaşamın işlevleri ifadesinin canlılığa ilişkin yapılan araştırmalarda sıkça yer aldığı 

ve fizyolojik bir belirlenime sahip olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, işlevin, doğal 

sistemin bir parçasının sistem bakımından önemli olan etkinliği olarak 

düşünüldüğü söylenebilir (Toepfer, 2011). 19. yüzyılda işlevler arasında ayrımlar 

yapılmakta ve bu ayrım işlevin neye hizmet ettiği ile ilişkisinde ele alınmaktadır: 

İşlevin rolü bireyin korunmasıyla mı yoksa türün korunmasıyla mı ilgilidir? Bunun 

yanı sıra organizmaların işleve uygun bir biçimde bir yaratıcı tarafından 



 

 24 

tasarlandığını temele alan teolojik bir görüş de bulunmakta, ancak daha sonra bu 

görüşün teolojik kısmı geri planda kalmaktadır. Böylece, işlevin organizma yapısı 

ile bağlantısı teolojik değil, bilimsel bir çerçeve içerisinde araştırılmakta ve işlev-

yapı meselesi6 yaşam bilimleri için önemli bir problem alanını oluşturmaktadır. 

20. yüzyıla bakıldığında işlev kavramının birçok farklı anlamda kullanıldığı 

görülmektedir, bazıları şunlardır: (i) Bir parçanın sistemin korunmasına olan 

katkısı, (ii) doğal seçilim süreci ile organik bir özelliğin ortaya çıkması, (iii) belirli 

bir amaç için bir nesne üzerinde tasarlanan özellikler, (iv) bir nesnenin belirli bir 

amaç doğrultusunda kullanımı (Toepfer, 2011). Biyoloji felsefesinin konularından 

birisi olan biyolojik işlev problemi ise 20. yüzyılın ortalarında merkezi bir konuma 

yerleşmeye başlamakta ve önemli tartışmaların odak noktasında bulunmaktadır. 

 

Sözünü ettiğimiz bu bağlantılar ve işlev sözcüğünün etimolojisi, teleolojik bir 

bağlamı ve beklentiyi de beraberinde getirir.  Örneğin, genel olarak gözün işi 

görmek, kalbin kan pompalamak, öğretmenin öğretmek, marangozun ağaç 

işlemektir. Bir şeye atfedilen işlev, o şeyin yerine getirmesi beklenilen bir görev 

yahut rol gibidir ve bu rol belirli bir sistem içerisinde gerçekleşmektedir, yani 

başka bir şeyden bağımsız olan bir şeye atfedilmemektedir. Yalnızca bu noktaya 

kadar ortaya konulanlardan yola çıkarak dahi, işleve sahip olan bir şey için pek 

çok perspektifin belirmeye başladığı söylenebilir: (i) İşlevi yerine getirme ve 

amacı gerçekleştirme, (ii) varolmasının nedensel açıklaması olarak işleviyle 

belirlenme, (iii) doğal bir eğilim olarak işleve sahip olma, (iv) işlevi gerçekleştirme 

zorunluluğu. Bütün bunlar ve henüz ele alınmayan perspektifler, işleve dair ne 

kadar geniş bir tartışma alanı olduğunu göstermektedir.  

 

En nihayetinde, 20. yüzyılın ortalarından sonra tartışma seyrinin nasıl ilerlediğini 

yahut ne bakımlardan değiştiğini ele almadan önce başlangıca dönmek 

gerekmektedir. Şüphesizdir ki, Aristoteles felsefesi, bu tartışma alanına ilk ve en 

sağlam adımı atabilmek için oldukça önemli bir başlangıç olacaktır. 

 

 
6 Cuvier-Geoffroy tartışmasına bakılabilir. 



 

 25 

3.1. Aristoteles: İşlev Problemini Anlamak  

 

Yaşayanların birlikteliğini kucaklayan ve canlı olmak bakımından yapılan 

incelemeler, Aristoteles’e göre, episteme [bilgi] anlamında önemlidir ve bir filozof 

bilmeye ilişkin merak uyandırıcı yapısı olan bu çalışmalarda özgün, doğal, 

hayranlık uyandırıcı bir yön görmektedir. Hayvanların Kısımları Üzerine [Περὶ 

ζῴων μορίων, Peri Zoon Morion] metninde canlılara dair bir araştırmaya nasıl 

yaklaşılması gerektiğini belirtir:  

 
“Doğanın her alanı hayranlık uyandırıcıdır: Herakleitos’un kendisini ziyaret etmeye gelen 
yabancılar, onu mutfağındaki ocağın başında ısınırken bulduğunda ve içeri girmeye tereddüt 
ettiklerinde, onlara içeri girmekten korkmamalarını, çünkü orada da tanrılar olduğunu söylediği 
gibi, biz de her bir hayvanı incelemeye isteksizlik duymadan cesaret etmeliyiz, çünkü onların her 
biri ve hepsi bize hem doğal hem de güzel bir şey sunacaktır.” (Aristoteles, 1991a, 645a17-23). 
 

Aristoteles canlı olanların yaşama ilişkin ortaya koyacağı ufuk açıcılığın 

farkındadır ve dönemindeki düşünce biçimini değiştirmeye, bugünkü kavramsal 

çerçevede söylersek biyolojik olana ilgi duyulmuyor oluşunu aşmaya çalışıyor gibi 

görünmektedir. Şüphesizdir ki, Aristoteles’in biyoloji üzerine çalışmaları, yüzyıllar 

sonra doğa tarihinin modern bilim olarak biyolojiyi doğurmasındaki zemini 

sağlamaktadır ve biyoloji alanındaki problematik hattın sistemsel başlangıcını 

Aristoteles’te görmek yahut onu biyoloji tarihinde ilk biyolog olarak kabul etmek 

yersiz değildir.  

 

Bu bölümde, Aristoteles’in mantığındaki genel kavramlara, akıl yürütmeleri nasıl 

ele aldığına, yani apodeiktik, diyalektik, paralogistik ve eristik akıl yürütme 

biçimlerine değinilecektir ve özellikle apodeiktik akıl yürütme biçiminin 

tanımlamadan ne bakımdan ayrıldığı da göz önünde bulundurulacaktır. 

Sonrasında bilgisel etkinlik ayrımına, felsefesinin merkezinde yer alan 

kavramlara, varlığın ve varolanların temel ilkelerini ve nedenlerini açıklamakla 

ilgili olan metafiziğe, doğaya işaret eden fiziğe, hayvan araştırmalarına, canlılığın 

biçimselliği ve organik doğa üzerine düşüncelerine bakılacaktır. En nihayetinde, 

oluşturulan kapsamlı çerçeve üzerinden işlev problemi merkeze alınarak söz 

konusu olanın bütünlüğü korunacak ve metinlerarası bir yolun yürünmesiyle işlev 

ile ilgili kurulan bağlantı açık kılınmaya çalışılacaktır. 



 

 26 

3.1.1. Analitik: Akıl Yürütme Biçimlerinin İncelenmesi 
 
Eski Yunancadaki ὄργανον [organon] sözcüğü, alet ve araç gibi anlamlara 

gelmektedir. Aristoteles’in bilimlerin kullandığı bir araç olarak gördüğü mantığı7 

oluşturan ve Organon adı altında toplanan eserleri şunlardır: (i) Varolan her şey 

üzerine genel kavramların ve yüklem biçimlerinin ele alındığı, önerme ve terimleri 

inceleyen mantığa giriş metni Kategoriler [Κατηγορίαι, Kategoriai], (ii) 

önermelerin yapısının, dilsel çeşitliliğinin ve bir bağlam içerisinde söylenenler ile 

söz konusu olabilen doğruluk ve yanlışlığın ele alındığı diğer giriş metni Yorum 

Üzerine [Περὶ Ἑρμηνείας, Peri Hermeneias], (iii) tasımın biçimi ve genel yapısının 

incelendiği Birinci Analitikler [Ἀναλυτικὰ Πρότερα, Analytika Protera], (iv) bilimsel 

akıl yürütme olan tanıtlamanın belirlendiği İkinci Analitikler [Ἀναλυτικὰ Ὕστερα, 

Analytika Hystera], (v) diyalektik akıl yürütme üzerine olan Topikler [Τοπικά, 

Topika], (vi) yanlış akıl yürütmelerin incelendiği Sofistçe Çürütmeler [Περὶ 

Σοφιστικῶν Ἔλεγχων, Peri Sophistikon Elenkhon].  

 

Aristoteles mantığı, içerikli bir mantıktır, yani simgesel değildir ve kavramlar ile 

yapılmaktadır. Düşünme ise kavramlardan hareket ederek gerçekleşir ve bu 

çerçeveden bakılırsa mantık, insanın nasıl düşünmesi gerektiğine işaret eder. 

Öyleyse hem Aristoteles’in mantık ile ilişkili metinlerinin birbiriyle bağlantısını 

gözden kaçırmadan ilerlemek hem de çalışmamız kapsamında sınırlar çizmek ve 

metinlerdeki belirli bağlamların ele alınmasının düşünme biçimimizde yol 

gösterici olacağını her adımda hatırlamak önemli görünmektedir. Bu önem, işlev 

problemini ele alırken de kendisini gösterecektir.  

 

İlkin, Aristoteles’in Birinci Analitikler metninde ortaya koyduğu kavramsal çerçeve 

ve söz konusu kavramlar ile neyi işaret ettiği açıklanmaya çalışılacaktır. Bir şeyin 

evetlendiği yahut değillendiği ve akıl yürütmelerin kendisini oluşturan önerme 

öncüldür, öncülün ayrıştığı şey terimdir, bir şeyin tümünde bir şeyin bulunması 

yahut hiçbirinde bulunmaması tümeldir, bir şeyin bazılarında bulunması, 

bazılarında yahut hiçbirinde bulunmaması tikeldir, tümel ve tikel olandan ayrı 

 
7 Ross’un belirttiği gibi, Aristoteles logos sözcüğünden gelen logikhe’yi kullanmamaktadır, yani 
mantık sözcüğünü işaret etmemektedir. Biz, mantık olarak ele alıyor olsak da metinlerinde 
kullanılan sözcük analitiktir (Ross, 1993).  



 

 27 

olarak bir şeyde bir şeyin bulunması yahut bulunmaması ise belirsizdir, verilen en 

az iki önermeden zorunlu olarak aklın bir sonuç çıkarma işlemi ve Aristoteles’in 

tümdengelimli bir akıl yürütme için kullandığı kavram ise tasımdır [sullogismos] 

(Aristoteles, 1991b, 24a16-24b20). Doğru bir akıl yürütme olan tasımda, akıl 

yürütmenin kendisi, sonuçta geçmeyen ancak her iki önermede de bulunan orta 

terim [metron] ile gerçekleşmekte ve sonuç öncüller tarafından zorunlu 

kılınmaktadır. Sonucun yüklemini kapsayan öncül büyük önermedir, öznesini ise 

küçük önerme kapsar. Aristoteles, sonrasında birçok tartışmanın merkezinde 

konumlanacak meseleyi, yani tekil olandan tümel olana ulaşmakla ilişkili olan 

tümevarımı [epagoge] ele almakta ve şu örneği vermektedir:  

 
“İnsan, at, katır (C) uzun ömürlüdür (A).  
İnsan, at, katır (C) safrasızdır (B).  
O halde bütün safrasız hayvanlar (B) uzun ömürlüdür (A)” (1991b, 68b15-29). 
 

Burada mümkün olduğu kadar çok durumun gözlenmesi ve tek tek gözlemlere 

dayanarak bir genelliğe ulaşma söz konusudur. Bu örnekten farklı olan bir diğer 

örnek ise Topikler metninde yer almaktadır: En iyi pilotun ve en iyi arabacının 

bilgili olan olması ve her biçimde bilgili bir insanın kendi belirli işinde en iyi 

olduğuna ilişkin bir sonucuna ulaşılması. Örnekten hemen sonra Aristoteles 

tümdengelim ve tümevarım arasındaki ayrım için şunu belirtir: “Tümevarım daha 

ikna edici ve açıktır, duyular yoluyla daha kolay öğrenilir ve genelde geniş kitlelere 

hitap eder. Ancak tümdengelim, çelişki arayan kişilere karşı daha güçlü ve daha 

etkilidir.” (Aristoteles, 1991c, 105a10-105a19).  

 

Doğru akıl yürütme biçimlerinden biri, doğru öncüllerden doğru sonuçların 

çıkarıldığı tanıtlamadır [apodeiksis]. Tanıtlamada, bilimsel bilgiye ulaşmak için 

doğruluğundan emin olunan, zorunlu, ilk ve dolaysız önermelerden hareket 

edilmektedir. Böylece, tanıtlamanın bilgi veren ve sanıdan bütünüyle uzak 

kanıtlayıcı bir tasım olarak ele alındığı söylenebilir. Aristoteles, İkinci Analitikler 

metninde, tanım [horos] ve tanıtlamaya ilişkin problemleri şu şekilde 

belirtmektedir: (i) Neliğin yahut bir şeyin ne olduğunun nasıl ortaya 

konulabileceği, (ii) tanımın ne olduğu ve neye ilişkin olduğu, (iii) aynı şeyin aynı 

bakımdan hem tanımlama hem de tanıtlama ile bilinip bilinemeyeceğinin olanağı 

(Aristoteles, 1991d, 90a35-90b3).  Bu problemler ile ilgili yapılan sorgulamalar 



 

 28 

üzerinden varılan temel noktalar ise şunlardır: (i) Bir şeyin ne olduğuna ilişkin 

özsel doğa tanımda ortaya çıkarılır, bir şeyin neliğini açık hale getirmek ise tasım 

ve tanıtlama aracılığıyla gerçekleşmektedir, (ii) tanım8 genel olarak, tanıtlayıcı bir 

bilimin temelinde bulunan, nesnenin neliğine, nedenine ilişkin olanı ve nominal 

olanı kapsayan belirli türdeki bir tümcedir, (iii) tanımlama9 ve tanıtlama aynı şey 

değildir ve biri diğerinin kapsamında değildir, her tanıtlanabilen nesne 

tanımlanamamaktadır ve her tanımlanabilen de tanıtlanamamaktadır,  

araştırdığımız şeyin ne olduğu10 ve hangi problemlerle ilişkili olduğu bu noktada 

önemlidir. Böylece, genel bir çerçevede tanım ve tanıtlamanın nasıl ele alındığı 

ortaya konulmaktadır.  

 

Diyalektik11 [dialektike] ise, problemin saptandığı ve endoksa olarak adlandırılan 

genel kanıların sınanarak bir sonuca ulaşıldığı doğru akıl yürütme biçimidir. 

Söylenebilir ki, tanıtlama ilk ve doğru öncüllere dayanmaktayken, diyalektiğin 

öncülleri genel olarak kabul gören düşüncelerdir. Aristoteles’in Topikler metninde 

 
8 Aristoteles’e göre tanım türleri şu şekildedir: (i) Bir sözcüğün neyi gösterdiğine ilişkin açıklama 
olarak tanımın diğer tanım türlerinin başlangıcını oluşturduğu görülmektedir, ilerlemek için bir 
hareket noktası gibidir, (ii) neliğe ait tanıtlanamayan bir açıklama olarak tanımda doğrudanlık söz 
konusudur, (iii) tanıtlamadan dilsel açıdan farklı bir şekilde neliğe ait olan tasım olarak tanım ise 
bir şeyin neden olduğunu açıklayan bir açıklamadır, (iv) neliğe ait tanıtlamanın sonucu (1991d, 
93b29-94a19. Metafizik metninde ise tanımın neliğin bir ifadesi olduğunu belirtmektedir 
(Aristoteles, 2018, 1042a17-18) ve bu tanım İkinci Analitikler’deki doğrudanlığın söz konusu 
olduğu tanım türü ile ilişkili görünmektedir. 
9  Tanımlama, benzerlik ve başkalık sorunlarıyla da ilgilenmektedir. Örneğin, “Drosophila 
melanogaster bir canlıdır.” denildiğinde Drosophila melanogaster ve canlı arasındaki benzerlik 
göz önünde bulundurularak bir bağlantı kurulmakta ve tümel ile tekil olanı ilişkilendirme söz 
konusu olmaktadır. “Drosophila melanogaster, çift kanatlılar [Diptera] sınıfından bir canlıdır.” 
denildiğinde yahut holometabol organizma olması ve vücut yapısının şekillenmesinde homeobox 
genlerinin görev alması bakımından bir tanımlama yapıldığında, bir fark ve canlı olmak 
bakımından taşıdığı bir başkalık ifade edilmektedir. Buradaki bir diğer önemli nokta ise, “Canlı 
Drosophila melanogasterdir.” denilemez oluşudur, çünkü yüklemin daha geniş bir kavram olması 
tanımın biçimsel yapısı için zorunludur.  
10 Aristoteles, dört tür şeye ilişkin araştırmadan söz eder: Olan, neden, varolmak, nelik. Olanın 
olduğunu bilmek bizi “neden?” sorusuna, nesnenin varolduğunu bilmek ise bizi “nedir?” sorusuna 
götürmektedir. Bu araştırmaların temelinde ise orta terimin olup olmadığı ve ne olduğu sorusu yer 
almaktadır. (Aristoteles, 1991d, 89b23-35, 89b36-90a7).  
11  Platon’da gördüğümüz diyalektikten farklı bir anlayış karşımıza çıkmaktadır. Platon Sofist 
[Σοφιστής, Sophistes] diyaloğunda diyalektiği ayrımlar yapma sanatı olarak ele almakta ve filozofu 
ise bölme, ayırma [diairesis] usulünü uygulayan, yani farkı görüp ayrımlar yapabilen kişi olarak 
belirlemektedir. Diyalektik, cinsleri doğru biçimde ayırma, ayrı olanı aynıymış gibi, aynı olanı da 
ayrıymış gibi düşünmeme, bir şeyin yakın cinsini ve aynı zamanda da türsel farkını ortaya koyma, 
olmayanı olmuş gibi göstermeme görevine sahiptir (Platon, 2015, 253b-253d). Bu mesele, aynı 
zamanda Aristoteles’in tanım problemi için de ilk adımı oluşturmaktadır. Aristoteles’e göre bölme, 
ayırt edici özelliklerin belirlenmesinde ve tanımın akılsal bir sıra ile ortaya konulabilmesinde 
önemlidir. Tanım bütünüyle bir bölme biçimi değildir, ancak belirli bakımlardan bölmeden 
yararlanır. (Aristoteles, 1991d, 96b15-97b39). 



 

 29 

belirtmiş olduğu gibi, sorular ve cevaplardan, tartışmalardan hareket eden 

diyalektik, “tüm araştırmaların ilkelerine giden yolu açan bir eleştiri süreci”dir 

(Aristoteles, 1991c, 101b3-4). Diyalektik bir akıl yürütmenin sağladığı faydalar ve 

nerede kullanıldığı ise şu şekildedir: (i) Araştırma planına sahip olmayı ve 

tartışmanın daha kolay bir biçimde yürütülebilmesini sağladığı için düşünmeye 

ilişkin alıştırmada, (ii) başkalarının düşünceleri daha iyi anlaşılarak etkili bir 

tartışma ortaya konulabileceği için günlük karşılaşmalarda, (iii) problemin daha 

bütünlüklü bir çerçevede görülerek sorgulanmasını, doğru olanı doğru 

olmayandan ayırt edebilmeyi ve temel düşüncelerin eleştirel bir zeminde 

tartışılmasını mümkün kıldığı için felsefi alanda (1991c, 101a25-101b4). Ancak, 

belirtmek gerekir ki, bir filozof ve diyalektikçi arasında ayrım vardır. Çünkü en 

temelinde felsefe bilmeye, diyalektik ise tartışma alıştırmalarına dayanır 

(Aristoteles, 2018, 1004b24-26).  

 

Aristoteles yanlış akıl yürütme biçimlerini de iki türlü ele alır: Paralogistik 

[paralogistike] ve eristik [eristike] akıl yürütme. İlki doğru olmayan ve genel kanı 

taşımayan, yani bütünüyle yanlış öncüllere dayanan bir akıl yürütme biçimidir. 

Hem kendimizi hem başkalarını yanıltma yahut aldatma söz konusudur. Geometri 

gibi belirli alanlara özgü öncüllerde görülmektedir, örneğin biri çıkıp yarım daireyi 

yanlış tanımladığında ve bazı çizgileri olmaması gereken bir biçimde yahut 

olduğundan başka türlü çizdiğinde yanıltıcı [paralogismos] bir tasım ortaya 

çıkmaktadır (Aristoteles, 1991c, 101a5-101a17).  

 

Eristik akıl yürütme ise, doğru yahut genel olarak kabul ediliyor gibi görünen 

ancak öyle olmayan tartışmacı ve yanlış bir akıl yürütme biçimidir. Yani, 

öncüllerden sonuç çıkarılıyor gibi görünse de yanlış yolda hareket edilmekte ve 

tartışmada zafere ulaşmak için doğruluğu önemli olmaksızın her şey 

denenmektedir. Eristik olan ile sofistçe olan arasında bir bağlantı vardır, ancak 

amaç bakımından ele alındığında ayrımı belirlemek önemlidir. Eristikçilerin 

[tartışmacılar] sofistler ile aynı akıl yürütme biçimini kullandığını belirten 

Aristoteles’e göre, görünürde olan bir zaferi amaçlayan eristik, varolmayan bir 

bilgelik taslayan ise sofistçedir (Aristoteles, 2019a, 171b33-37). Aristoteles’in 

felsefe ve diyalektik arasındaki farkı nasıl ele aldığına daha önce değinilmişti, bu 

ikisinin yanı sıra üçüncü olan bir şey daha vardır, ki bu sofistliktir. Hem Sofistçe 



 

 30 

Çürütmeler Üzerine metninde hem de Metafizik’te sofistliği şu şekilde belirler: 

Görünürde bilgeliktir ve “bilim gibi görünen ama olmayan bir şeydir” (Aristoteles, 

2018, 1004b24-26). 

 

En nihayetinde, doğru ve yanlış akıl yürütme biçimlerinin ne olduğu ve nasıl ele 

alındığına değinildiği söylenebilir. Bize yol gösteren bu perspektifi, çalışmamızda 

ele aldığımız problemin bağlamına şu şekilde yerleştirebiliriz: (i) Deneyimin ve 

yaşamla ilgili meselelerin söz konusu olduğu diyalektik akıl yürütme, bir çelişme 

sorusunu kavramada ve işlev problemini ele alırken bir temel oluşturma 

çabasında önemli olacaktır, çünkü işlev problemine ilişkin bir sorgulama 

diyalektik bir hesaplaşmayı ve farklı düşüncelerin eleştirel zeminindeki yolda 

yürüyebilmeyi gerektirmektedir, (ii) bilgi veren bir tasım olarak tanıtlama, bir şeyin 

olduğu halinin neden öyle olduğunu ve olduğundan başka biçimde olmadığını 

kavrayabilmek bakımından önemlidir, bunun yanı sıra tanıtlamadan farkı ile ele 

alınan tanımlama da işlevi ve biyolojik işlevi belirlerken yol gösterici olacaktır, (iii) 

eristik akıl yürütmede işlev ile ilgili ortaya çıkan çarpıtmalar söz konusu olacağı 

ve olmayan bir şey görünürde öyleymiş gibi savunulacağı için, bu yanlışlığın 

farkında olmak adım adım ilerleyişimizdeki tuzakları görebilmek anlamına 

gelecektir, paralogistik akıl yürütme ise yanlış tanımları ve olamayacak bir 

biçimde ortaya konulan yanıltıcılığı içerdiği için, bu akıl yürütme biçimini bilmek 

bir öncülün biyolojiye uygunmuş gibi görünse de bütünüyle yanlış olduğunu 

anlayabilmemizi de sağlayacaktır. Böylece hem Aristoteles’in düşüncelerini ele 

alırken hem de çalışmamızda belirli bağlamlarda nasıl akıl yürütmelere 

başvurabileceğimizi yahut hangi biçimlerini ayırt ederek kaçınmamız gerektiğini 

ortaya koyarken dönüp bakılabilecek ve bağlantılar kurulabilecek bir nokta 

kendisini göstermektedir.  

 

3.1.2. Bilgisel Etkinlik Anlamında Episteme: Theoretike, Praktike ve Poietike 
 
Bezelyeler yetiştirerek farklı biyolojik özelliklere odaklanırız, hayvan gelişimini 

kontrol eden mekanizmalar üzerine düşünürüz, gelişimsel yollarda ana 

düzenleyici olan hox proteinlerini araştırırız, Antigone’nin konumunu sorgularız, 

insanı anlamaya çalışırız yahut çağın olaylarına bakarız. Bizi bütün bunları ve 

daha fazlasını yapmaya iten şey nedir? Anlamaya, kavramaya, görmeye, 



 

 31 

tanımaya ve bilmeye dair içimizde taşıdığımız merak, bütün gözlemlerin ve 

deneylerin yapılmasında, farklı bağlamdaki sorgulamaları içeren metinlerin 

yazılması, eylemde bulunulması, sanatın ve zanaatın ortaya çıkmasında 

belirleyici olan kıvılcımın kendisidir. Aristoteles Metafizik [τὰ μετὰ τὰ φυσικά, Ta 

Meta Ta Physika] metninin Büyük Alpha (A) bölümüne şu cümleyle 

başlamaktadır: “Tüm insanlar doğal olarak bilmeye iştah duyarlar.” (Aristoteles, 

2018, 980a22). Bu cümlede görmek ile ilişkili olarak kullanılan eidenai sözcüğü 

bilmeye12 işaret etmektedir. Çünkü görme, farklara ışık tutan, ayırt edebilen ve 

bilmeyi sağlayan bir duyum olarak ele alınmaktadır.  

 

Aristoteles, merak ile ilerlediğimiz üç tür bilgisel etkinlikten söz eder: Episteme 

theoretike, episteme praktike ve episteme poietike. İlki, bakmak, seyretmek, 

bütünlüklü bir bakış ile görmek anlamına gelen theorein sözcüğü ile bağlantılıdır 

ve amacı hakikat olan teorik bilmeyle ilgili üç bilimi kapsamaktadır: Fizik, 

matematik ve ilk felsefe13. Fizik [physike] bilimi, genel olarak doğal varlıkların 

ilkelerinin soruşturulmasını içerir. Doğal devinim, yıldızların düzeni, oluş, bozuluş, 

doğa, hayvanlar, bitkiler gibi meseleler ve “hareketin ve durağanlığın ilkesini 

kendinde taşıyan varlık” hakkındadır (2018, 1025b20-21). Yani fiziğin nesnesi, 

devinen, değişen, ayrı başına olanlar ve bunların birbirleriyle ilişkisidir. Matematik 

[mathematike] ise, sayılar gibi değişim ve devinimden bağımsız, ayrı başına 

olmayan nesnelerin ilkeleriyle ilgilenmektedir, böylece nesnesi bakımından 

fizikten ayrılır. Genel matematiğin alt dalları geometri, gökbilimi, aritmetik ve 

optikten oluşmaktadır. Theoretik bilimlerin üçüncüsü, yani değişmeyen ancak 

kendi başına olan şeyleri konu edinen ilk felsefe [prote philosophia] ise, varolanı 

herhangi başka bir şey olarak yahut varolanların belirli bir bölümünü değil, 

varolanı varolan olarak [to on he on] bütünlük içerisinde [on katholou] ele 

almaktadır. Dolayısıyla araştırması, varolanların ilk ilke ve nedenlerine, varolanın 

neliğine ilişkin bir araştırmadır, böyle olmasıyla da fizik ve matematik 

bilimlerinden önce gelmektedir. En nihayetinde nesneleri bakımından farklı olan 

 
12 Aristoteles metinlerinde bilmek olarak çevrilen birkaç sözcük bulunmaktadır: Bilmek ve tanımak 
anlamında gignoskein yahut gnorizein, görmüş olmak anlamında eidenai, bilimsel olarak bilmek, 
anlamak yahut kavramak anlamında epistasthai (Babür, 2002).  
13 İlk felsefe yerine daha sonra teoloji [theologike] sözcüğünü kullanmaktadır (2018, 1026a16-20). 
Bu, nesnesi bakımından metafizik olarak da belirlenmektedir, çünkü metafizik varlığın yahut 
varolanların temel ilke ve nedenlerini açıklamak demeye gelmektedir.  
 



 

 32 

bu üç bilimde söz konusu olan theoria etkinliği için boş zaman14 [skhole] gerekir, 

çünkü bedensel işler yapanların bütünlüklü bir kavrayış gerçekleştirebilmesi için 

zaman bulmaları mümkün görünmemektedir. 

 

Episteme praktike, eylemek yahut yapıp etmekle bağlantılıdır, bir şeyi yapmak 

için verilmesi gereken kararı da kendisinde taşımaktadır ve amacı iştir [ergon]. 

Theoretik bilimlerden en temel farkı, olduğundan başka türlü de olabilecek olanın 

söz konusu olmasıdır. Başka türlü olabilirlik, düşünüp taşınma sonucundaki 

eylemlerin bağlı olduğu tercihe [proairesis] dayanmaktadır. Tercih, seçim, karar 

gibi şeyler fizik, matematik ve ilk felsefede söz konusu edilemezdir, çünkü bu 

alanlarda olduğundan başka türlü olamama anlamında bir zorunluluk vardır. 

Öyleyse, söylenebilir ki, praktik bilimlerin araştırması, eylemin nasıl 

gerçekleştirilmesi gerektiği yahut şeylerin nasıl olduğu ile ilgilidir ve hem etik hem 

de politik alanı kapsar. Aristoteles, Nikomakhos’a Etik [Ἠθικὰ Νικομάχεια, Ethika 

Nikomakheia] metninde araştırmanın neye ilişkin olduğunu şu şekilde ifade 

etmektedir: “Şu anda ele aldığımız konu diğer konular gibi teorik bilgi olmadığına 

göre (erdemin ne olduğunu bilmek amacıyla değil, iyi olalım diye araştırma 

yapıyoruz; yoksa bunu ele almanın bir yararı olmazdı), eylemler konusunda onları 

nasıl gerçekleştirmek gerektiğini araştırmak zorunlu.” (Aristoteles, 2017a, 

1103b25-30).  

 

Bir diğer bilgisel etkinlik olan episteme poietike ise, yaratma amacını taşımakta 

ve sanat alanındaki bilmeye işaret etmektedir. Şeyler meydana getirmek, 

meydana getirilen şeyi bilmek ile ilişkili olan bu bilimde, eylemin başlangıcı kişinin 

kendisinde bulunmaktadır. Korku ve acıma eylemlerinin taklidi olan tragedya, 

gülünç olanın taklidi komedya, Dionysos ve şarabı öven ilahiler olarak 

dithyrambos sanatı, Apollon’a ithaf edilen uzun şiirler olarak nomos, yaylı bir çalgı 

olan kithara ve flüt sanatının bir bölümü poietik bilimler olarak ele alınmaktadır. 

Aristoteles, Poetika [Περὶ Ποιητικῆς, Peri Poietikes] metninde bütün bunların taklit 

[mimesis] olduğunu belirtir (Aristoteles, 2017b, 1447a15). Taklit etme ve 

taklitlerden hoşlanma gibi doğal nedenler ise bu bilimdeki alanların oluşmasının 

dayanağıdır ve ayrımları taklit ettikleri nesne, taklit ederken kullandıkları araç 

 
14 Örneğin, Aristoteles matematiğin Mısır çevresinde ortaya çıkma nedenini sahip olunan boş 
zaman ile ilişkilendirmektedir (2018, 981b23-25).  



 

 33 

yahut taklit etme biçimlerinde bulunmaktadır. Öğrenmenin haz verici oluşu 

burada belirleyicidir ve Aristoteles bunun yalnızca filozoflar için değil, diğer 

insanlar için de öyle olduğunu belirtir (2017b, 1448b14).  

 

En nihayetinde, insanın doğası gereği bilmeye, görmeye, öğrenmeye duyduğu 

iştah, merak yahut isteğin nasıl kendisini gösterdiği üç tür bilgisel etkinlikte ortaya 

konulmaktadır. Böylece, işlevin ne olduğunun ve buna ilişkin problemlerin izini 

hangi alanda sürmemiz gerektiğini de belirlemiş olduğumuz söylenebilir. İlkin 

mantık ile düşünmemizi nasıl biçimlendirebileceğimize, problemlere nasıl bir 

yaklaşım gösterebileceğimize ve bir tanım söz konusu olduğunda neye 

bakabileceğimize ilişkin bir perspektif edinmeye çalışmıştık. Bu bölümde ise üç 

önemli noktaya ulaşmış olduk: (i) Aristoteles’te işlev kavramının izini sürebilmek 

için, theoretik bilimlerden özellikle fizik ve metafizik üzerine düşüncelerini 

inceleme çabasına sahip olunması, (ii) merakımızı bu noktadan ilerletmemizin 

günümüzdeki modern tartışmaların neden sürekli olarak Aristoteles’e döndüğünü 

anlamamız bakımından yol gösterici olduğu, (iii) fizik ile ilgili meselelerden sonra 

gelenler anlamında olan metafizik, fiziğin temellerini içerdiği için ilkin bu alana 

bakılması gerektiği. 

 

3.1.3. Kavramsal Çerçeve: Ousia, Varolma Tarzları ve Nedenler 
 
Nelik ve tanım olmaksızın yürütülen bir araştırma, Aristoteles’e göre boşa kürek 

çekmekten başka bir şey değildir. Çünkü bir şeyin ne olduğunun, nasıl 

tanımlanacağının ve temel nedenlerinin nasıl açıklanacağının sorgulanması, 

hakikati bilmek bakımından önem taşımaktadır. Peki, nedenler derken ne 

kastediliyor? Sonsuza kadar uzanan kaplumbağalar mı? Yani, tepsi biçimindeki 

dünyayı taşıyan kaplumbağa ve onu da taşıyan başka bir kaplumbağa diyerek ilk 

kaplumbağayı belirleyemediğimiz bir şey mi? Yalnızca birbiri ardına gelen ve 

çeşitli biçimleri olan açıklama silsilesi mi? Şüphesizdir ki, Aristoteles nedeni ele 

alırken onu sonsuzluk yahut türce belirsiz olmak ile ilişkilendirmemektedir. 

Böylece nedenin sonsuz olmadığı söylendiğinde onun nasıl belirlenebileceğinin 

ve nasıl bilinebileceğinin gösterilmesi ilk adımı oluşturacaktır.  

 



 

 34 

Bir şeyi bildiğimizi söylemenin onun asıl nedenini tanımış ve anlamış olmamızla 

ilişkili olduğunu düşünen Aristoteles’e göre, bir şeyin olmasına içkin olan ve o 

şeyin kendisinden oluştuğu şey, ilk örnek [paradeigma], nesnenin neliğine ilişkin 

bir tanım, değişmenin ve durağanlığın başlangıcı, bir şeyin kendisi uğruna olan 

erek, devindiren şey ve erek arasındaki her şey nedenler [aitia] araştırmasında 

önemlidir. Örneğin, gümüş kadehin nedeni gümüş, oktavın nedeni sayı, yapılanın 

nedeni irade ortaya koyarak o şeyi yapan, sabah yürüyüşünün yahut kullanılan 

ilaçların nedeni ise sağlıklı kalmaktır (Aristoteles, 2018, 1013a24-1013b4). 

Aristoteles, bu bağlamda bakıldığında nedenlerin dört anlamda ortaya 

konulabileceğinden söz eder: (i) Biçim [eidos], ousianın nedeni ve nelik [to ti en 

einai], (ii) madde [hyle] ve taşıyıcı [hypokeimenon], (iii) devindirici yahut hareket 

ettirici [kinoun], (iv) ne için [to hou heneka] sorusuyla ilişkili olarak erek [telos]. Bir 

doğabilimcisi, doğaya uygun bir açıklama yapacak ise bu dört neden üzerine bilgi 

edinmesi gerekmektedir, özellikle ereksel nedenin biyoloji çalışmalarındaki ve 

işlev tartışmasındaki yeri yadsınamazdır.   

 

Öyleyse, ilkin, bir çeviri yapmaksızın15 belirttiğimiz ousia kavramının ne demeye 

geldiği ele alınarak başlanacaktır. Aristoteles’e göre ousia dört temel anlamdadır: 

(i) Bir şeyin mahiyeti, neliği, tanımı, bir şeyi o şey yapan şey [to ti en einai], (ii) 

bütünlük, tümellik [kathalon], (iii) tümel ile ilişkili olan cins16 [genos], (iv) taşıyıcı 

[hypokeimenon]. İlk üç anlamıyla biçime [eidos], son anlamıyla ise maddeye 

[hyle] gönderme yapılmaktadır. Dolayısıyla biçim neliği, tümeli ve cinsi işaret 

etmektedir, bir şey olma olanağını taşıyan madde taşıyıcıdır ve taşıyıcı ise başka 

şeylere yüklenemeyen ancak diğer şeylerin ona yüklendiği şeydir (2018, 

 
15  Ousia kavramının töz olarak çevrildiği felsefe tarihinde oldukça sık bir biçimde karşımıza 
çıkmaktadır. Ancak töz, yani substantia, ousia’nın yalnızca bir anlamını ifade etmektedir. İoanna 
Kuçuradi, ousia’yı yalnızca töz olarak düşünmenin yol açtığı probleme şu şekilde değinir: “Bu 
karşılama, bugün de Aristoteles’e Ortaçağın gözlükleriyle bakılmasına, özellikle de onun felsefeye 
bilinçli olarak getirdiği bir bakışın gözden kaçırılmasına neden oluyor (…) Substantia anlamında 
ousia, ancak yalın varolmayı bildirir; bu varoluş ise maddenin varolma tarzıdır: yalnızca maddenin 
existentia’sını -varolduğunu- bildirir.” (Kuçuradi, 2016).  
16 Aristoteles, cins kavramının dört şeye işaret ettiğini belirtir: (i) Aynı türe yahut biçime [eidos] 
sahip olanların oluşundaki süreklilik, (ii) soydaşların ilk hareket ettirici, (iii) farkların ve niteliklerin 
taşıyıcısı olarak madde, (iv) bir şeyin neliğini ortaya koyan tanımlarda [logos] içkin olan ilk şey 
(2018, 1024a291024b10). Dolayısıyla cins, en nihayetinde tanımla ilişkilidir ve bir şeyin neliğini 
belirlemeyi mümkün kılmaktadır. Cinsler arasındaki başkalık ise, birbirine yahut aynı şeye 
indirgenememek demeye gelir. Aristoteles’in biyoloji ile ilgili çalışmalarındaki cins hem 
canlılardaki çeşitliliği içeren gruplandırma hem de bu çeşitli grupların içerisinde bulunan bazı 
canlıların alt gruplandırması olarak karşımıza çıkmaktadır, tür ise temel olarak aynı kalmakta 
ancak kendi içerisinde farklılıklar içermektedir. Bu ise bizi sınıflandırma problemine götürmektedir. 



 

 35 

1028b33). Kategoriler metninde, ousia kavramını daha açık bir biçimde ortaya 

koymaktadır: 

 
“İlk başta ve asıl anlamıyla varlık [ousia], ne bir taşıyıcı için söylenen ne de bir taşıyıcı içinde olan 
varlıktır; örneğin belli bir insan ya da belli bir at. Türce ilk varlıklar denenlerle bu türlerin cinsleri 
içinde bulunanlara ise ikincil varlıklar denir; sözgelişi belli bir insan tür olarak ‘insan’dadır, türünün 
cinsi ise ‘canlı’. O halde, bunlara, ‘insan’ ve ‘canlı’ya ikincil varlıklar denir.” (Aristoteles, 2016, 
2a11-18).  
 
İlk kategori olan, bir şeyin ne olduğunu yahut varolanın [to on] varlığını gösteren 

ousia, birincil ousia [prote ousia] ve ikincil ousia [ousia deutera] olarak iki türlüdür. 

Birincil ousia, tek tek varolan ve duyulur olan şeyleri kapsamaktadır, eidos ve 

hyle’nin bütünlüğüdür [synolon], tikel bir belirlenim söz konusudur. Örneğin, 

Sokrates, Platon, belirli bir Drosophila melanogaster birincil ousia’dır, tikeldir, 

devinim ve değişimin olduğu fiziğe aittir, doğaldır. İkincil ousia ise, düşünülür 

olanları kapsar ve ayrı başına ele alındığında eidos buradadır. Örneğin, insan 

ikincil ousia’dır, tek belirli bir taşıyıcıya işaret etmez, tümeldir ve Sokrates’e, 

Platon’a, yani birincil ousia’ya olduğu şeyi verir.  

 

Aristoteles’in ousia ile ilgili düşüncelerine genel bir çerçeve çizildikten sonra ele 

alınması gereken bir başka mesele varolma tarzlarıdır. Varolan üç tarzda 

varolmaktadır: (i) Etkin [energeia] tarzda varolma, (ii) güç, imkan, olanak 

[dynamis] halinde varolma, (iii) tamlık, yetkinlik, amacını kendi içinde taşıyarak 

[entelekheia] varolma (Aristoteles, 2018, 1045b30-1046a4). Olanak, bir şey olma 

gücünü işaret etmektedir, bir şeyin olanağı yok ise o şeyin olması mümkün 

değildir ve bir devinim ortaya çıkmamaktadır. Olanağı kavramak ise energeia’yı 

gerektirir, çünkü ancak bir şey etkin bir tarzda varolduğunda onun olanağını 

düşünebiliriz. Örneğin, üç larva bir pupa aşamasını içeren ve pupadan ergin birey 

olarak ortaya çıkan Drosophila melanogaster’i gördüğümüz zaman, bir başka 

yumurtadaki Drosophila melanogaster olma gücünü kavrayabilmek de mümkün 

hale gelir yahut bir insanın yüzdüğünü görmek, bir başkasındaki yüzme gücünü 

de görmemizi sağlar. Böylece varılan nokta şudur, olanak halinde varolma tarzı 

varolma bakımından önce gelse de bilme bakımından önce gelen etkin tarzdır. 

Ancak bu, olanağın yalnızca iş, işlev [ergon] yahut etkinlik sırasında olduğu 

anlamına gelmemektedir, diğer bakımdan ise bir olanak gerçekleştiğinde artık 

olanaksız bir hal almasından da söz edilemezdir. Aristoteles, Megaralılar’a ve 



 

 36 

onlar gibi düşünenlere yönelttiği eleştirisinde, ortaya koymaya çalıştığı şeyi daha 

belirgin hale getirir: “Zira açık ki, haklı olsalardı inşa etmekte olmayan hiç kimse 

mimar olamazdı (oysa mimar olmak inşa etme imkanına