Eğitim ve Bilim Cilt 41 (2016) Sayı 183 69-99 69 Kültür Öğretmenleriyle Hizmet İçi Eğitim Kapsamında Yaratıcı Drama Üzerine Bir Çalışma: Katılımcı Görüşlerinin Nitel Analizi * Nihan Akkocaoğlu Çayır 1, Burcu Akhun 2, Pınar Özdemir Şimşek 3 Öz Anahtar Kelimeler Meslek liselerinde meslek dersleri dışında resim, beden eğitimi, matematik, felsefe, İngilizce gibi alanlarda derse giren öğretmenler, kültür öğretmenleri olarak tanımlanmaktadır. Bu araştırma, hizmet içi eğitim kapsamında drama kursu alan 102 kültür öğretmeni ile gerçekleştirilmiştir. Yaratıcı dramanın özellikleri ve yöntem olarak kullanılmasını içeren uygulamalı otuz saatlik drama kursu öncesi ve sonrasında öğretmenlere açık uçlu sorular sorulmuş, dört öğretmenle de kurstan altı ay sonra görüşme yapılmıştır. Kültür öğretmenlerinin yaratıcı dramanın tanımı, boyutları, aşamaları, genel özellik ve amaçlarına ilişkin farkındalıklarının arttığı, kurstan sonra öğretmenlerin büyük bir kısmının derslerinde yaratıcı dramadan yararlanmak istediği ve kursun beklentilerini karşıladığı ortaya çıkmıştır. Bunun yanı sıra öğretmenler drama kurslarına yönelik olarak daha sık açılması, aşamalı olması, daha uzun süreli olması yönünde önerilerde bulunmuşlardır. Bunlara ek olarak hizmet içi eğitim kapsamında verilecek olan drama kurslarının genel çerçevesinin uzmanlar ve öğretmen görüşleri doğrultusunda belirlenmesi, drama kursunun uygulamalı süreçlerle uzman kişilerce verilmesi, kültür öğretmenlerinin kişisel gelişimi, mesleki motivasyonu ve yaratıcı drama ilişkisine yönelik çeşitli araştırmalar yapılması öneri olarak sunulabilir. Yaratıcı drama Hizmet içi eğitim Kültür öğretmenleri Makale Hakkında Gönderim Tarihi: 06.06.2015 Kabul Tarihi: 20.01.2016 Elektronik Yayın Tarihi: 17.02.2016 DOI: 10.15390/EB.2016.4730 Giriş Hizmet içi eğitim, mesleki yeterlilik açısından, hizmet öncesi eğitimin eksikliklerini tamamlamak, eğitim alanındaki yeniliklerin, gelişmelerin gerektirdiği bilgi, beceri ve davranışları kazandırmak, eğitim sisteminin geliştirilmesine destek olmak gibi hedefleri olan Millî Eğitim Bakanlığının merkez ve taşra teşkilatında görevli personelin eğitimini kapsamaktadır (Millî Eğitim Bakanlığı Hizmet içi Eğitim Yönetmeliği, 1995). Hizmet içi eğitimin hedeflerine ulaşabilmesi için öğretmenlerin hizmet içi eğitimlere ilişkin görüş ve önerilerine ihtiyaç vardır. Yapılan araştırmalar öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerde sorunlar yaşadıklarını göstermektedir. Bu sorunlar hizmet içi * Bu çalışma 25. Uluslararası Eğitimde Yaratıcı Drama Kongresi’nde sözel olarak sunulmuştur. 1 Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Türkiye, nihanakkocaoglu@gmail.com 2 Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Türkiye, burcuakhun@gmail.com 3 Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Türkiye, pozdem@hacettepe.edu.tr mailto:nihanakkocaoglu@gmail.com mailto:burcuakhun@gmail.com mailto:pozdem@hacettepe.edu.tr Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 70 eğitimin süresi, düzenlenme zamanı, yeri, sıklığı gibi faktörlerin yanında eğitimlerin içeriği ve bu içeriğin kim tarafından nasıl aktarıldığı ile ilgili de olabilmektedir. Bunlardan öne çıkanlardan biri hizmet içi eğitim derslerinin teorik olarak işlenmesidir. Öğretmenler teorik olarak anlatılan derslerin veriminin düşük olduğunu ve anlamakta zorluk çektiklerini belirtmişler, hizmet içi eğitim derslerinin uygulamalı olarak verilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir (Sarıgöz, 2011, s. 1028). Diğer bir durum ise öğretmenlerin hizmet içi eğitimde güncel konuların seçilmesine yönelik talepleridir (Baştürk, 2012, s. 104). Öğretmenler hizmet içi eğitimi, yeniliklerden haberdar olma ve eğitim öğretimdeki güncel uygulamaları öğrenmek için gerekli bulmaktadır (Ülker, 2009, s. 54). Güncel konuların yanında yaratıcı, yansıtıcı ve eleştirel düşünme becerilerini geliştirici etkinlikleri ele alan dersler de öncelikli isteklerindendir (Uşun ve Cömert, 2003, s. 132; Küçüktepe, 2013, s. 39). Bazı araştırmalarda da öğretmenlerin kişisel gelişimlerine yönelik beklentileri ortaya çıkmıştır. Öğretmenler, katıldıkları hizmet içi eğitimlerin yeteneklerini açığa çıkarma ve kendilerini geliştirme konusunda yardımcı olmadıklarını düşünmektedirler (Baz, 2010, s. 45). Oysaki öğretmenlere göre hizmet içi eğitimler, onların kişisel gelişimlerine ve özgüvenlerine katkı sağlamada önemli işlevlere sahip olmalıdır (Arslan ve Şahin, 2013, s. 64). Farklı branş, yaş grubu ve kıdemdeki öğretmenlere yönelik hizmet içi eğitimi konu alan pek çok araştırma bulunmaktadır. Öğretmenlerin hizmet içi eğitimin, eğitimdeki güncel uygulamaları etkin yöntemlerle öğrenme ve sürecin kişisel gelişimlerine katkısına yönelik beklentileri bu araştırmalarda yer bulmaktadır. Öğretmenlerin bu yöndeki beklentilerinin önemli bir kısmının yaratıcı drama ile karşılanması mümkün olabilir. Yaratıcı drama, 1990’lı yıllarda eğitim ve öğretim hayatına girmesine rağmen güncelliğini korumaktadır ve henüz pek çok öğretmen dolayısıyla öğrenci yaratıcı dramayı yeterince tanımamaktadır. Oysaki drama süreçlerinde öğrenciler, sosyalleşmeyle birlikte kendine güven ve saygı duyma, iletişim ve problem çözme becerilerini geliştirme, edilginlik yerine katılımcı olma, bağımlı yerine bağımsız olma, karar verebilme ve demokratik olma gibi kişisel gelişimlerine katkı sağlayan nitelikler kazanır (San, 1991, s. 580). Diğer yandan mezun oldukları bölümlerde drama dersi almayan pek çok öğretmen bulunmaktadır. Bu öğretmenler büyük ölçüde hizmet içi eğitim yoluyla yaratıcı dramayla tanışabilirler. Öğretmenlerin dramayla buluşması kişisel gelişimlerine katkı sağlamasının yanında drama öğretmeni sıkıntısını da büyük ölçüde azaltacak hem de çok etkili bir öğretim yöntemi olarak eğitimde dramanın her alan ve branş öğretmenince uygulanmasını sağlayacaktır. Yaşayarak öğrenme, disiplinlerarası etkileşim, bireylerarası iletişim, etkin rol oynama ve doğaçlama teknikleri yaygın biçimde eğitim sistemimize girmiş olacaktır. Bu da ezberci olmayan, tartışan, sorgulayan, eleştirel düşünebilen öğrenci olgusunu yaratacaktır (San, 2010, s. 23). Yaratıcı dramanın okullarda yaygınlaşamama ve etkili bir şekilde uygulanmama nedenlerinden biri de yetersiz hizmet içi eğitimlerdir (Bertiz, 2011, s. 52). Oysaki güncel bir alan olarak yaratıcı drama, öğretmenlerin kişisel gelişimlerine ve bir yöntem olarak yararlanmak üzere mesleki gelişimlerine destek olmak amacıyla hizmet içi eğitimlerde yer alabilir. Yaratıcı drama, bir grupla, grup üyelerinin yaşantılarından yola çıkarak bir amacın, düşüncenin doğaçlama ve rol oynama tekniklerinden yararlanılarak canlandırılması olarak tanımlanabilir (Adıgüzel, 2014, s. 43). Bu tanımda doğaçlama, rol oynama ve canlandırma kavramlarının öne çıktığı görülmektedir. Canlandırma, birinin kişiliğine, kimliğine girip onu oynamak, onun etkin bir duruma gelmesini sağlamak, etkinliğe geçirmek, geçmiş bir olayı ya da durumu göstererek yaşatmak anlamını taşır (Adıgüzel, s. 109). Canlandırma, doğaçlama ve rol oynama teknikleri üzerine kurulur. Bu sebeple canlandırmayla birlikte rol oynama ve doğaçlama teknikleri yaratıcı dramanın temel bileşenlerini oluşturur. Oyun ise bir diğer bileşendir çünkü yaratıcı dramada oyundan ve oyunun özelliklerinden yararlanılmaktadır. Yaratıcı dramanın sözü edilen bileşenleri, grup üyelerinin etkin katılımına da işaret etmektedir. Bu noktada yaratıcı dramanın, yaparak yaşayarak öğrenmeyi sağlayan bir öğrenme yöntemi olduğu belirtilebilir. Yaratıcı drama etkinliklerini yürütecek donanımlı bir öğretmenin varlığı da oldukça önemlidir. Etkinlikleri düzenleyen ve uygulayan rehber konumundaki öğretmen, yaratıcı dramanın önemli bir unsudur. Yaratıcı dramanın yukarıda ifade ettiğimiz tanımında yer alan düşünce, başka bir deyişle “konu” da bir diğer bileşendir. Burada bilinmesi gereken, dersler ya da konu alanlarında ve hemen her düzeyde Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 71 yaratıcı dramadan yararlanılabileceğidir (Üstündağ, 2009, s. 38). Öğretmenlerle yapılan hizmet içi eğitim süreçleri de buna dâhildir. Tekin (2010, s. 185) Türkçe, fen bilgisi, matematik, İngilizce, kimya gibi farklı branşlarda hizmet içi eğitim kapsamında drama kursu alan 120 öğretmenle bir araştırma yürütmüştür. Bu araştırmada derslerin rol oynama, doğaçlama, canlandırma, donuk imge ve dramatizasyon gibi tekniklerle uygulamalı olarak yürütülmesi öğretmenlerin ilgisini çekmiş, öğretmenler yaratıcı dramaya yönelik yaşantıları deneyimlemiş ve süreç sonunda yaratıcı dramanın kuramsal temellerini, aşamalarını, kurs öncesinde yaptıkları uygulamalardaki eksiklerini fark etmişlerdir. Yukarıda da ifade edildiği gibi yaratıcı drama, kişinin yaratıcılığını ve hayal gücünü geliştirmesine, kendini tanımasına ve gerçekleştirmesine katkı sağlar (Adıgüzel, 2014, s. 66). Nitekim drama dersi ve hizmet içi eğitimde drama kursu alan öğretmenler yaratıcı dramanın en çok yaratıcı olmak ve kendilerine güvenlerini artırmak noktasında katkı sağladığını belirtmişlerdir (Yönel, 2004, s. 100). Bununla birlikte yaratıcı dramanın hizmet içi eğitimlerde yer almasına ilişkin sınırlı sayıda araştırma bulunmaktadır. Araştırmalar çoğunlukla öğretmenlerin ve yaratıcı drama eğitimi alanların yaratıcı drama hakkındaki tutum ve yeterliklerine odaklanmaktadır (Karadağ, 2012, s. 75). Oysaki öğretmenlerin hizmet içi eğitime yönelik görüşlerinin alınması oldukça önemlidir. Bu, hizmet içi eğitim programlarının iyileştirilmesine ve hizmet içi eğitimde yaratıcı dramadan nasıl yararlanabileceğine ilişkin bize fikir verebilir. Hizmet içi eğitim konusunda yapılmış birçok araştırma olmasına rağmen bu araştırmalar genellikle benzer niteliktedir. Konuya daha farklı açılardan bakan araştırmaların yapılması, eğitimlerin niteliğini yükseltmek açısından etkili olacaktır (Çelikbilek, 2012, s. 107). Yeterince araştırma yapılmayan bir diğer konu ise kültür öğretmenleriyle ilgili ihtiyaç, beklenti ve sorunlardır. Meslek liselerinde, meslek dersleri dışındaki İngilizce, tarih, Türk dili ve edebiyatı, matematik gibi dersleri veren öğretmenler kültür öğretmeni olarak adlandırılmaktadır. Kültür öğretmenlerinin ihtiyaç ve beklentilerinin yanı sıra hizmet içi eğitimlerle ilgili sorunlarını konu alan yeterli sayıda araştırma bulunmamaktadır. Oysaki kültür öğretmenleri meslek öğretmenlerine nazaran daha az önemsendiklerine, öğrencilerin derslerine yönelik ilgisizliklerine ve yaratıcılıklarını kullanabilecekleri çevresel koşulların olmamasına yönelik sorunlar yaşamaktadırlar (Ersoy, 2007, s. 79). Bunun yanında kültür öğretmenlerinin kendilerini körelmiş hissetmeleri, öğrencilerin ilgisizliğinin motivasyonlarını düşürmesi ve onları tembelliğe yöneltmesi, öğrenme ve araştırma isteği duymamaları, öğrencilerin isteksiz olmalarını kendi sorunları olarak görmemeleri gibi problemlerle karşı karşıyadırlar (Aslan, 2008, s. 218). Bu sebeple kültür öğretmenlerinin sorunlarının farkına varmak, onların kişisel gelişimlerini hizmet içi eğitimler yoluyla desteklemek gerekir. Ayrıca mesleki gelişimlerini sürdürmelerine yönelik çalışmalar, kurs, seminer gibi eğitimlere katılımları sağlanmalı, derslerinde ilgiyi artıracak yeni yöntemleri kullanmaları için teşvik edilmelidirler (Aslan, 2008, s. 231). Buradan yola çıkarak kültür öğretmenlerinin yaratıcı dramaya yönelik hizmet içi eğitimlerden yararlanmasının sorunlarının çözümüne katkıda bulunabileceği söylenebilir. Sözü edilen sebeplerinden dolayı bu araştırma, yaratıcı drama, doğaçlama, canlandırma, rol oynama, oyun kavramları ve yaratıcı dramanın yöntem olarak kullanımına ilişkin örnekler, uygulamalı süreçlerle ve kültür öğretmenleriyle, hizmet içi eğitim kapsamında ele alınmıştır. Araştırmanın Amacı ve Önemi Önceki bölümde açıklanan nedenlerden dolayı hizmet öncesi eğitimde yaratıcı drama ile karşılaşmayan öğretmenlerin, hizmet içi eğitim aracılığıyla yaratıcı dramayla tanışması önemlidir. Yaratıcı dramanın hizmet içi eğitimdeki yeri ve niteliğinin tespiti için de çeşitli araştırmalar yürütülmelidir. Alanyazında kendine yeterince yer bulamayan bu konu ve yine sorunlarını duyurma konusunda geri planda kalan kültür öğretmenleriyle ilgili çalışmalar alanyazına katkı sağlayabilir. Bu araştırma, kültür öğretmenlerinin yaratıcı dramaya ilişkin görüşleri bağlamında, yaratıcı dramanın hizmet içi eğitimdeki yeri ve niteliğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece hizmet içi eğitim sürecinde yaratıcı dramanın ne şekilde yer alması gerektiği ve bu yolla kültür öğretmenleri için dramanın mesleki ve kişisel gelişimlerindeki yeri ile sorunlarının çözümüne katkısı tartışılabilir. Bu çerçevede kültür öğretmenlerinin otuz saatlik hizmet içi eğitim kapsamındaki drama kursuna yönelik Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 72 görüşlerini ve önerilerini tespit etmek hedeflenmiştir. Araştırmanın problemleri aşağıda belirtildiği gibidir: 1. Kültür öğretmenlerinin drama kursu öncesi ve sonrasında yaratıcı dramaya ilişkin görüşleri nelerdir? 2. Kültür öğretmenlerinin drama kursuna ilişkin beklentilerinin karşılanmasına yönelik görüşleri nelerdir? 3. Kültür öğretmenlerin drama kursundan sonra yaratıcı dramayı derslerinde kullanmalarına ilişkin görüşleri nedir? 4. Kültür öğretmenlerinin hizmet içi eğitim ve drama kursuna ilişkin önerileri nelerdir? Araştırmanın Sayıltıları ve Sınırlılıkları Bu araştırma için hazırlanan görüşme ve anketin, katılımcıların yaratıcı dramaya ilişkin görüşlerini ortaya koymak için yeterli olduğu düşünülmektedir. Ayrıca katılımcıların verdiği bilgilerin gerçeği yansıttığı varsayılmaktadır. Bu araştırma 2014 yılında, hizmet içi eğitim kapsamındaki drama kursunda gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın katılımcılarını meslek liselerinde görev yapan ve kültür derslerine giren 102 kültür öğretmeni oluşturmaktadır. Araştırma, beş gün ve toplamda otuz saatlik bir araştırma süreci ile sınırlıdır. Bununla birlikte yaratıcı drama, temel iletişim, güven çalışmaları, temel bileşenleri (oyun, doğaçlama, rol oynama, canlandırma, konu, lider) ile bir yöntem olarak kullanılması çerçevesinde ele alınmıştır. Yöntem Drama kursuna katılan kültür öğretmenlerinin görüşlerini almak amacıyla gerçekleştirilen bu çalışmada tarama modeli kullanılarak bir içerik analizi çalışması yapılmıştır. İçerik analizi yazılı bilgilerin temel içeriklerinin ve içerdikleri mesajların özetlenmesi ve yorumlanması olarak tanımlanabilir (Cohen, Manion ve Morrison, 2007, s. 284). Yıldırım ve Şimşek’e (2013, s. 259) göre nitel analiz yapılırken toplanan verilerin önce kavramsallaştırılması daha sonra da ortaya çıkan kavramlara göre mantıklı bir biçimde düzenlenmesi ve buna göre veriyi açıklayan temaların saptanması gerekmektedir. Araştırmada bu yol izlenmiş ve veriler ayrıntılı olarak içerik analizine tabi tutulmuştur. Veriler katılımcılardan yazılı olarak toplanmış ve yüz yüze görüşme olmamıştır; bu nedenle bu çalışma, etkileşimsiz nitel bir araştırma kapsamındadır. Araştırmanın katılımcıları, süreci, araştırmacılar, veri toplama araçları, örneklem ve veri analizine ilişkin bilgiler aşağıda yer almaktadır. Katılımcılar Meslek liselerinde mesleki dersler dışındaki dersleri veren öğretmenler (edebiyat, matematik, İngilizce, güzel sanatlar vb. öğretmenleri) kültür öğretmenleri olarak tanımlanmaktadır. Bu araştırma, meslek liselerinde kültür öğretmeni olarak çalışan 101 öğretmen ile başlamış, bir öğretmen ise sonradan sürece dâhil olmuş, araştırma toplamda 102 öğretmenle tamamlanmıştır. Öğretmenlerin cinsiyetlerine, öğrenim durumlarına, öğretmenlik kıdemlerine ve yaratıcı drama yaşantısına sahip olma durumuna ilişkin bilgiler Tablo 1’de yer almaktadır: Tablo 1. Hizmet İçi Eğitime Katılan Öğretmenlerin Cinsiyete, Öğrenim Durumuna, Kıdemlerine Göre ve Daha Önce Yaratıcı Dramaya İlişkin Yaşantılarına İlişkin Dağılım Cinsiyet f % Kadın 53 52.4 Erkek 48 44.6 Toplam 101 100 Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 73 Tablo 1. Devamı Öğrenim durumu f % Ön lisans 1 1.0 Lisans 65 64.3 Y. lisans 33 32.7 Doktora 1 1.0 Boş 1 1.0 Toplam 101 100 Öğretmenlik kıdemi f % 1-5 yıl 31 30.7 6-10 yıl 20 19.8 11-15 yıl 32 31.7 16-20 yıl 14 13.9 21-25 yıl 3 2.9 26 yıl ve daha fazlası 1 1.0 Toplam 101 100 Yaratıcı drama yaşantısı olma durumu f % Yaşantısı olanlar 6 5.9 Yaşantısı olmayanlar 95 94.0 Toplam 101 100 Tablo 1’e bakıldığında kadın ve erkek katılımcıların katılım oranlarının birbirine çok yakın olduğu söylenebilir. Katılımcıların çoğu lisans mezunu olup kurs öncesinde herhangi bir yaratıcı drama yaşantısına sahip değildir. Kıdemlerine bakıldığında ise 1-5 yıl ve 11-15 yıldır öğretmen olanların katılımlarının daha yüksek olduğu görülebilir. Öğretmenlerin branşlarına ve görev yaptıkları bölgelere ilişkin bilgiler Tablo 2’de yer almaktadır: Tablo 2. Hizmet İçi Eğitime Katılan Öğretmenlerin Branşlara ve Görev Yaptıkları Bölgelere Göre Dağılımı Branşlar f % Türk kültürü ve edebiyatı 43 42.5 İngilizce 15 14.8 Matematik 9 8.9 Fizik 5 4.9 Rehberlik 5 4.9 Felsefe 5 4.9 Beden Eğitimi 5 4.9 Tarih 4 3.9 Coğrafya 2 1.9 Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 2 1.9 Elektrik 2 1.9 Kimya 2 1.9 Güzel Sanatlar, Biyoloji, Çocuk Gelişimi 3 2,9 Toplam 101 100 Bölgeler f % Marmara 28 27.7 Ege 21 20.7 Karadeniz 18 17,8 İç Anadolu 15 14,8 Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 74 Tablo 2. Devamı Bölgeler f % Akdeniz 12 11,8 Güneydoğu Anadolu 4 3,9 Doğu Anadolu 3 2,9 Toplam 101 100 Drama kursuna katılan öğretmenlerin çoğunluğunun Türk kültürü ve edebiyatı öğretmeni olduğu ve öğretmenlerin çoğunluğunun kursa Marmara Bölgesi’nden geldiği, en az katılımın ise Doğu Anadolu Bölgesi’nden olduğu söylenebilir. Süreç Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen Drama kursu 2014 yılının Eylül ayında gerçekleşmiş, beş gün, her gün altı saat olmak üzere toplamda 30 saat sürmüştür. Öğretmenler kurs öncesi dört gruba ayrılmış, her grupta bir sorumlu/lider dersleri yürütmüştür. Derslerde rol oynama, doğaçlama, donuk imge, heykel gibi yaratıcı drama tekniklerinin yanında drama süreçlerine uyarlanan istasyon tekniği gibi öğretme tekniklerine de yer verilmiştir. İletişim, etkileşim, duyu çalışmaları, dramatik kurgunun bileşenleri gibi yaratıcı dramayı tanımaya dönük konuların etkinliklerle ele alınmasının yanı sıra yaratıcı dramanın bir yöntem olarak kullanılmasına yönelik örnek planlar uygulanmış, katılımcılardan da yaratıcı dramadan yararlanarak etkinlik tasarlamaları istenmiştir. Tablo 3’te eğitim sürecinde ele alınan konular yer almaktadır: Tablo 3. Drama Kursunda Ele Alınan Konular ve Süreleri Konular Süre Tanışma çalışmaları 3 Saat İletişim, etkileşim çalışmaları 3 Saat Güven çalışmaları, uyum çalışmaları, 3 Saat Duyu çalışmaları, oyun ve yaratıcı drama 3 Saat Doğaçlama ve rol oynama, dramatik kurgunun bileşenleri 3 Saat Drama teknikleri, resim, fotoğraf, müzik, heykel ve yaratıcı drama 3 Saat Öykü, masal, şiir ve drama alan bilgisi 3 Saat Öğretim yöntemi olarak yaratıcı drama kullanımı 3 Saat Yaratıcı drama yöntemi kullanılarak ders planı hazırlama süreci 3 Saat Yaratıcı drama yöntemi kullanılarak ders planı uygulama süreci 3 Saat Toplam 30 saat Drama kursu programının içeriğini düzenleyenler ve uygulayanlar yaratıcı drama alanında eğitim almış, alanlarında uzman olan ve eğitim fakültelerinde yaratıcı drama dersi veren öğretim elemanlarından oluşmaktadır. Eğitimciler, her gruba aynı programı uygulamışlardır. Uzmanlar aynı zamanda bu çalışmanın araştırmacılarındandır. Veri Toplama Araçları Çalışmadaki veri toplama araçlarını, anket ve görüşme oluşturmaktadır. Kültür öğretmenlerinin drama kursu öncesi ve sonrasında yazılı olarak cevaplayacakları anket soruları araştırmacılar tarafından oluşturmuştur. Ankette yer alan sorular, öğretmenlerin demografik bilgilerine, yaratıcı dramaya ve drama kursuna ilişkin görüş ve önerilerine yöneliktir. İlk uygulamada demografik bilgiler dışında kültür öğretmenlerine yöneltilen sorular şu şekildedir: Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 75 1. Sizce yaratıcı drama nedir? Açıklayınız. 2. Bu eğitimden önce herhangi bir yaratıcı drama yaşantınız oldu mu? 3. Yaratıcı dramayı derslerinizde bir yöntem olarak kullandınız mı? Nasıl? Açıklayınız. 4. Bu drama kursuna ilişkin beklentileriniz nedir? Kısaca açıklayınız. Drama kursu sonrasında ise öğretmenlere aşağıdaki sorular sorulmuştur: 1. Sizce yaratıcı drama nedir? Açıklayınız. 2. Bu drama kursu sonrası yaratıcı dramayı bir yöntem olarak derslerinizde kullanmayı düşünür müsünüz? Neden? Açıklayınız. 3. Drama kursuna ilişkin beklentileriniz karşılandı mı? Ne şekilde? 4. Gelecekteki drama kursuna yönelik önerileriniz nelerdir? Bir diğer veri toplama aracı da görüşmedir. Görüşmeler, çalışma bittikten altı ay sonra bir sosyal paylaşım ağı yoluyla gerçekleştirilmiştir. Öğretmenlerin deneyim ve fikirlerinin oluşması için bir öğretim dönemi beklenmiş ve görüşmeler dönem sonrasında yapılmıştır. Öğretmenlere görüşme çerçevesinde aşağıdaki sorular yöneltilmiştir: 1. Sizce yaratıcı drama nedir? Açıklayınız. 2. Drama kursuna ilişkin görüşleriniz nelerdir? Açıklayınız. 3. Drama kursuna ilişkin beklentileriniz karşılandı mı? Nasıl? 4. Drama kursu sonrası yaratıcı dramayı bir yöntem olarak derslerinizde kullanıyor musunuz? Nasıl? Açıklayınız. 5. Drama kursundan edindiğiniz bilgi ve deneyimlerden yararlandınız mı? Nasıl? 6. Gelecekteki drama kursuna yönelik önerileriniz nelerdir? Örneklem Anket, drama kursunu alan tüm katılımcılara dağıtılmıştır. İlk uygulamada anketler 101 katılımcıya, ikinci uygulamada ise 102 katılımcıya uygulanmıştır. Görüşme yapmak amacıyla drama kursunu alan öğretmenlerin %30’una ulaşılmış ve bir sosyal paylaşım ağı yoluyla, yazılı olarak görüşleri alınmıştır. Görüşme yapılan öğretmenler, araştırma konusu ile ilgili bilgi verebilecek, istekli kişiler arasından seçilmiştir. Bu çerçevede gönüllü dört öğretmenin ayrıntılı olarak görüşleri alınmıştır. Görüşme yapılan öğretmenlere ilişkin demografik bilgilere Tablo 4’te yer verilmiştir: Tablo 4. Görüşme Yapılan Öğretmenlere İlişkin Demografik Bilgiler Cinsiyet Öğrenim Durumu Kıdemi Branş Bölge Ders Verdiği Sınıf düzeyi Önceki Drama Yaşantısı Ö 1 Erkek Lisans 1-5 İngilizce Doğu Anadolu Lise Yok Ö 11 Kadın Yüksek Lisans 6-10 Felsefe Grubu Doğu Anadolu Lise Yok Ö 18 Kadın Lisans 1-5 İngilizce Karadeniz Lise Yok Ö 19 Kadın Lisans 1-5 Türk Dili ve Edebiyatı İç Anadolu Lise Yok Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 76 Verilerin Analizi Öncelikle anket verileri bilgisayar ortamına aktarılmış ve tüm veriler okunmuştur. Bu süreçte ham verilere analiz sürecinde yararlanılabilecek notlar düşülmüştür. Araştırmacıların informal gözlem notları da dâhil edilerek tüm veriler içerik analizine tabi tutulmuştur. Görüşme ve anket verileri ayrı ayrı analiz edilmiştir. Veriler betimsel ve içerik analizi yoluyla incelenmiş, araştırma problemlerine uygun olarak kodlanmıştır. Betimsel analiz için araştırmada daha önceden belirlenen temalar özetlenip yorumlanmıştır. Bu amaçla, analiz birimi olarak temalar belirlenerek kodlar ve temalar oluşturulmuştur. Temalar kavramsal çerçeveden yararlanılarak belirlenmiştir. Bunun için yaratıcı dramanın temel öğelerinden, ilke, kavram ve aşamalarından faydalanılmış, buna dayanarak ön kodlar oluşturulmuş ve ön kodların araştırmada elde edilen kodlarla tutarlı olduğu görülmüştür. Analiz sürecinde hem tümevarımsal hem de tümdengelimsel bir yol izlenmiştir. Görüşme ve anket verilerinden elde edilen bulgular birbirlerini destekler niteliktedir. Geçerlik ve Güvenirlik Çalışmada uygulanan anketlerin geçerliği için uygulama öncesi katılımcılara, araştırmanın gerekçesine ve alana katkılarına ilişkin bir açıklama yapılmış, katılımcıların gönüllü olarak tüm maddeleri içtenlikle cevaplamaları sağlanmıştır. Katılımcılara anketleri doldurmaları için yeterli zaman verilmiştir. Bunun yanında anketteki tüm sorular araştırmacılar tarafından ortak hazırlanmış olup sorular için uzman görüşü alınarak içerik ve kapsam geçerliği sağlanmıştır. Çalışmanın iç geçerliğini sağlamak için araştırma bulguları, verilerin elde edildiği ortama uygun bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bulgular kendi içerisinde tutarlı ve anlamlıdır. Araştırma sonrasında gönüllü dört kişi ile görüşme yapılmıştır. Bulgular, daha önce oluşturulan kavramsal çerçeve ile uyumludur. Ayrıca veriler toplanırken katılımcıların yönlendirilmemeleri konusuna özen gösterilmiştir. Araştırmanın iç geçerliğini sağlamak amacıyla görüşme ve anket olmak üzere farklı veri kaynaklarına başvurulmuştur. Veriler ayrı ayrı analiz edilmiş ve her bir veri kaynağından ortaya çıkan tema ve alt temaların birbirlerini desteklediği görülmüştür. Çalışmanın dış geçerliğini sağlamak için araştırmanın yöntemi ayrıntılı bir biçimde tanımlanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın ham verileri başkaları tarafından incelenebilecek biçimde saklanmıştır. Ayrıca kodlayıcılar arasındaki görüş birliği yüzdesi P (Uzlaşma Yüzdesi %)=[Na (Görüş birliği)/ Na (Görüş birliği)+Nd (Görüş ayrılığı)]*100) güvenirliği %91 olarak hesaplanmıştır. Veri analizinde kodlayıcılar arasında yüksek oranda görüş birliği olduğu görülmüştür. Bulgular Anket ve görüşmeden elde edilen bulgular ayrı ayrı ve araştırma problemleri çerçevesinde sunulacaktır. Her bir araştırma probleminin altında ulaşılan tema ve alt temalardan örnek ifadeler ile öğretmenlerin görüşlerinden örnekler ve temaların frekans ve yüzdelerine yer verilmiştir. Anket Verilerine İlişkin Bulgular ve Yorum 1. Araştırma Problemine Yönelik Bulgular ve Yorum Bu başlık altında “Kültür öğretmenlerinin drama kursu öncesi ve sonrasında yaratıcı dramaya ilişkin görüşleri nelerdir?” araştırma probleminin yanıtı aranmıştır. Bu amaçla drama kursu öncesinde öğretmenlerin yaratıcı dramaya ilişkin görüşleri sorulmuştur. Temalar, yaratıcı dramanın “Tanımındaki Kavramlar”, “Genel Amaçları”, “Genel Özellikleri”, “Bileşenleri” ve “Boyutları” olmak üzere kavramsal çerçeveye dayanarak oluşturulmuştur. Tablo 5’te öğretmenlerin drama kursu öncesinde yaratıcı dramaya ilişkin görüşlerinin tema ve alt temalara dağılımı ile katılımcı görüşlerinden örnekler yer almaktadır. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 77 Tablo 5. Drama Kursu Öncesinde Yaratıcı Dramaya Yönelik Görüşlere İlişkin Temalar ve Örnek İfadeler ile Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Temalar Alt Temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Tanımındaki kavramlar Teknik Senaryo oluşturma sahneleme, farklı rolleri deneyimlemek, jest ve mimikler kullanarak aktarmak, senaryoya bağlı kalmadan ürün ortaya çıkarma, role dayanma, ön hazırlık olmadan ortaya konan etkinlik, kimlik yaratma… Hiçbir ön hazırlık yapılmadan konuya uygun anında ortaya çıkan mimik ve jestlerle zenginleştirilmiş sunum yoludur (Ö 53). Verilen bir konu üzerinde düşünüp onu hareket ve mimiklerle canlandırmadır (Ö 71). Canlandırma Canlandırmaya dayalı, canlandırma yapma, yaşamı/durumu farklı şekilde canlandırma… Genel Amaçları Kendini keşfetme Kendini tanıma Kişinin kendini keşfedebilmesidir (Ö66). Olaylara ve durumlara farklı bir bakış açısıyla bakabilme yetisi kazandırma (Ö 23). Bireyin kendisini ve çevresini daha iyi tanımasına yardımcı olan, iletişim becerilerini geliştiren, çevreyle etkileşimini artıran, zaman zaman yeni bir kimlik kazandıran eğlenceli etkinlik (Ö 37). Duygu, düşünce, hayallerin dışavurumu (Ö 36). Kişinin kendini özgürce ifade edebilmesi (Ö 16). Yaratıcılığı ve hayal gücünü geliştirme Kalıp düşünceden sıyrılmak, yaratıcı olmak, hayal gücünü geliştirmek, yeni fikirler ortaya çıkarma, farklı bakış açıları geliştirme… Bağımsız ve birlikte çalışabilme Görev dağılımı, bireysel ve grup çalışması yapma… İletişim becerilerini geliştirme Etkili iletişim yöntemi, karşıdaki kişiyi anlama/empati, beden dilini etkili kullanmak… Problem çözme becerisini geliştirme Problem çözmeyi sağlama İfade Aracı Bireyin kendini ifadesi, soyut durumları somutlaştırma, duygu ve düşüncelerin dışa vurumu… Genel Özellikleri Tiyatroyla ilişkisi Sahne sanatlarından farklı, tiyatroya benzer, tiyatro ile konuyu destekleme, doğal tiyatro Oyun halinde öğretilmek istenen amaca ulaşmak (Ö 48). Bir insanın duygu ve düşüncelerini hareketlerle ifade etmesidir ama belli bir metne veya senaryoya bağlı kalmadan yapılmasıdır (Ö 46). Oyun Oyunlarla anlatım, oyun gibi tekniklerden yararlanarak, merkezinde oyun olan Bileşenleri Konu Kişinin deneyiminden yola çıkmak, hayatı yansıtmak, durum, kavram, fikir, olayı ele alma, örnek olaylar, Bir durumu, bir vakayı veya bir fikri bedenen, hareketle ve mimiklerle başkalarına anlatma biçimi (Ö 56). Boyutları Yöntem Boyutu Öğretim yöntemi, şekli, biçimi, eğitim yaklaşımı, tekniği, yaşayarak öğrenme, kalıcı, eğlenceli öğrenme… Öğretimde role dayalı öğretim biçimi (Ö 68). Kalıcı ve transfer edilebilir bilgiyi yaşayarak öğrenmelerini sağlamak için kullanılacak bir yöntem (Ö 72). Hayatı sanatsal yansıtmanın yollarından biri (Ö 69). Sanatsal boyutu Sanatsal anlatım Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 78 Öğretmenler yaratıcı dramayı en çok yaratıcı düşünmeyi geliştirmede ve bireyin kendini ifade etmesinde bir araç olarak görmektedirler. Öğretmenler yaratıcı dramanın tanımında yer alan doğaçlama kavramını kullanmasalar da doğaçlamayı çağrıştıran ifadeler kullanmışlardır. “Senaryoya bağlı kalmadan ürün ortaya çıkarma” ve “Ön hazırlık olmadan ortaya konan etkinlik” ifadeleri buna örnek olarak verilebilir. Benzer bir durum rol oynama kavramı için de geçerlidir. Öğretmenler rol oynama ifadesini çağrıştıran “Bir kişilik, kimlik yaratma” ve “Farklı rolleri deneyimlemek” gibi ifadeler kullanmışlardır. Bunların yanında yaratıcı dramayı yine tanımında yer alan “canlandırma” olarak da tanımlayanlar bulunmaktadır. Yaratıcı dramanın, bireylere iletişim, yaratıcı düşünme, problem çözme becerilerine katkılarını göz önüne alarak onu açıklayanların yanında tiyatro ve oyun ile ilişkisinden söz edenler de olmuştur. Yaratıcı dramanın ele aldığı konular, sanatsal ve yöntem boyutu da öğretmenlerin yaratıcı dramaya ilişkin ön bilgilerindendir. Öğretmenler yaratıcı dramayı yaşayarak öğrenme, eğlenerek öğrenme, kalıcı öğrenmeyi sağlayan bir yol, yöntem, teknik olarak da tanımlamışlardır. Tablo 6’da drama kursu öncesinde öğretmenlerin yaratıcı dramaya ilişkin görüşlerine yönelik temaların frekans ve yüzdeleri yer almaktadır: Tablo 6. Drama Kursu Öncesinde Yaratıcı Dramaya Yönelik Görüşlere İlişkin Temaların Frekans ve Yüzdeleri Temalar Alt Temalar f % Tanımındaki kavramlar Teknik 25 16.4 Canlandırma 15 9.8 Toplam 40 26.3 Genel Özellikleri Tiyatroyla ilişkisi 4 2.6 Oyun 3 1.9 Toplam 7 4.6 Genel Amaçları İfade Aracı 16 10.5 Yaratıcılığı ve hayal gücünü geliştirme 14 9.2 İletişim Becerilerini Geliştirme 5 3.2 Kendini keşfetme 3 1.9 Problem çözme becerisini geliştirme 3 1.9 Bağımsız ve Birlikte Çalışabilme 2 1.3 Toplam 43 28.2 Bileşenleri Konu 12 7.8 Toplam 12 7.8 Boyutları Yöntem Boyutu 33 21.7 Sanatsal boyutu 1 0.6 Toplam 34 22.3 Fikrim Yok (Kişi) 16 10.5 Genel Toplam 152 (*) 100 (*) Genel toplam 102’den fazla olabilir çünkü öğretmenler birden fazla yanıt vermişlerdir. Öğretmenlerin büyük bir kısmının yaratıcı dramaya ilişkin ön bilgileri olduğu söylenebilir. Öğretmenler yaratıcı dramayı en çok bireylere yaptığı katkıları bir başka deyişle amaçları çerçevesinde tanımlamışlardır. Bu amaçlar çerçevesinde öne çıkanın yaratıcı dramanın bir ifade aracı (duyguları, düşünceleri, soyut durumları, bireyin kendisini vb.) olarak görülmesi olduğu belirtilebilir. Bunun ardından kültür öğretmenleri yaratıcı dramayı en çok eğitimde kullanılan yöntem boyutuyla açıklamışlardır. Yaratıcı dramanın tanımında yer alan doğaçlama, rol oynama ve canlandırma ifadelerini yanıtsan sözcükler de en fazla ifade edilenler arasında üçüncü sırada yer almaktadır. Drama kursu sonrası öğretmenlere yaratıcı dramaya yönelik bilgi ve düşünceleri tekrar sorulmuştur. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 79 Tablo 7’de öğretmenlerin görüşlerinden ortaya çıkan temalar ve örnek ifadeler ile öğretmen görüşlerinden alıntılar yer almaktadır: Tablo 7. Drama Kursu Sonrasında Yaratıcı Dramaya Yönelik Görüşlere İlişkin Temalar ve Örnek İfadeler ile Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Temalar Alt Temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Tanımında yer alan kavramlar Teknik duygu ve düşüncelerin anlık anlatımı, kurguyu anlık yaratıcılıkla ifade etme doğaçlama ve diğer drama tekniklerini kullanarak, role girerek doğaçlama yoluyla, rol oynama gibi yollarla/tekniklerle, doğaçlama olarak, çatışmayı barındırma… Rol yapmadan, rol oynama tekniği ile kendini, düşüncelerini veya yönergeleri ifade etmektir, anlık paylaşımlardır (Ö 67). Belli konuların yer, zaman, mekan belirlenerek anlık doğaçlama yollarla sergilenmesine denir. Bir nevi rol oynamadır. Belli bir metne bağlı kalınmadan duygu ve düşüncelerin aktarımıdır(Ö 65). Sınıf içinde ya da günlük hayatta herhangi bir durumu, olayı, bir problemi katılımcıların rol oynama, doğaçlama yapma ya da kendinden bir şeyler katarak yeniden canlandırdığı, yapılandırdığı sürece verilen isimdir (Ö 65). Resimlerden, sözcüklerden yola çıkarak fikriler üretme, hikayeler oluşturma ve bunları canlandırmadır. Fikirlerin çatışmasından yeni fikirler üretebilmektir (Ö 24). Canlandırma canlandırmalar, canlandırma yapmak, kendine göre canlandırmak, özgün canlandırmalar Genel Özellikleri Oyun oyun eşliğinde/aracılığıyla, eğitsel oyun, oyun… Bir nesneyi ya da bir olayı kişinin kendine göre canlandırmasıdır. – mış gibi yapmaktır (Ö 62) Dramanın tiyatroya benzemesiyle beraber aslında çok farklı olduğunu gördüm ayrıca her branş için uygulanabilir olduğunu gördüm (Ö 40). Tiyatro ile ilişkisi tiyatro değil, metne bağlı kalınmaz, tiyatrodan çok farklı Grup dinamiği anlama, güven duyma, etkileşim içinde, birlik olma, içtenlik/samimiyet… Odaklanma ruhsal ve fiziksel olarak kendini vermesi… -mış gibi yapma -mış gibi yapmak Genel Amaçları Kendini keşfetme kendini tanıma, insanın kendini duygularını keşfetmesi… İnsanın kendini tanıma yöntemidir. Beni bu şekilde düşündüren, bütün etkinlikler sonucunda nelere ilgi duyduğumu, nelerden hoşlandığımı (şiir, şarkı…) anlamamam yardımcı olduğunu düşünüyorum (Ö 97). Kişisel gelişimi güçlendiren, özgüveni geliştiren, yaratıcılığı ortaya çıkaran, kişinin kendini anlamasını ve kendini daha iyi ifade etmesini sağlayan etkinlikler bütünüdür (Ö 42.) .. Drama kişiyi düşünmeyi, sorgulamayı, fikirlerini ortaya koymayı sağlayan, yaratmasını sağlayan bir etkinliktir (Ö 72) Fikirlerin, düşüncelerin, hayallerin somutlaştırılmasıdır (Ö 7). Duyguları her boyutta yaşamak, sınırsız yaratıcılık, mutluluğun ta kendisi, hayatın tadı (Ö 17). Kişinin kendini kalıpların dışına çıkarttığı, farklılıkların farkına vardığı, bakış açısını çeşitlendirdiği bir süreçtir (Ö 23). İnsanın kendindeki değişimin farkındalığını kazanması (Ö 93). Yaratıcılığı ve hayal gücünü geliştirme farklı bakış açıları geliştirme, kalıpların dışına çıkma, yeni fikirler üretme, yaratıcılığı, hayal gücünü geliştirme Bağımsız ve birlikte çalışabilme birlikte çalışma/düşünme/fikir üretme, fikir alışverişi yapma İletişim becerilerini geliştirme empati duygusunu geliştirme, beden dilini kullanabilmek Problem çözme becerisini geliştirme sorunlarla başa çıkmak için çözüm üretme İfade Aracı fikirlerin, düşüncelerin, hayallerin somutlaşması/ifadesi, iç dünyalarını ortaya koyma, soyut ya da somut olarak aktarma… İyi Hissetme mutluluğun kendisi… Farkındalık sağlama farkındalık sağlama, olaylara, bireysel farklıklara yönelik, Eleştirel düşünme sorgulamayı sağlama… Kişisel Gelişimi Sağlama kişisel gelişimi güçlendirme, kendini daha iyi/çok yönlü ifade etme Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 80 Tablo 7. Devamı Temalar Alt Temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Bileşenleri Konu herhangi bir konu, toplumsal bir sorun, resimlerden sözcüklerden yola çıkma, duygu ve düşünce, karmaşık olay ve olgular, soyut kavramlar, edebiyat ürünleri, hayat/gerçekler Herhangi bir konu ya da toplumsal sorunla ilgili duygu ve düşüncelerin anlık olarak anlatım şekli (Ö 84). Bireyin grup içerisinde doğaçlama olarak yaptığı rol oynama, canlandırma gibi yollarla bir duyguyu, düşünceyi doğrudan ya da dolaylı soyut ve de somut aktarmasıdır. Doğaçlama olması ve grupla beraber yapılması sanıyorum püf noktası (Ö 57). Grup grup püf noktası, grup üyeleri ve yaşantıları, grupla öğrenmek, herkesin katılımcı olabileceği… Boyutları Yöntem Boyutu eğlenerek öğrenmek, öğretim tekniği, öğretim yöntemi, yaparak yaşayarak öğrenme, , ezberci olmayan, öğrencilere farkındalık yaratmak soyut kavramların öğretiminde, beyin fırtınası gibi farklı tekniklerle kullanma, sonuç değil süreç odaklı, eğitim her alanında kullanılabilecek, kalıcı hale getirme aktif katılım sağlamak… Soyut kavramların öğretiminde kullanılabilecek en iyi yöntemlerdendir… Bu yöntem yoluyla kavramların öğretimi daha kolay ve kalıcı olur (Ö 31) Öğrencilere kazandırılmak istenen duyuşsal ve bilişsel hedefleri kazandırmak için yapılan son derece eğlenceli bir yöntem (Ö 76). İnsanların iç dünyalarını, yaratıcılıklarını ortaya koymalarını sağlayan, birlikte çalışma, düşünme imkânı verip grup olma, paylaşımda bulunma fırsatı veren yapılandırmacı bir öğretim tekniğidir. Bu sayede ezberin önüne geçip yaparak yaşayarak öğrenme sağlamaktadır (Ö 102). Bir olayı, bir durumu doğaçlama, canlandırma ve dramanın diğer tekniklerini kullanarak soyut ve somut olarak anlatma sanatıdır (Ö 74). Sanatsal boyutu soyut ya da somut olarak anlatma sanatı bilgiyi işleme sanatı, kendini anlatma sanatı… Aşamaları ısınma, canlandırma, değerlendirme (3 bölümden oluşur ), değerlendirme aşaması… Belli bir amaç doğrultusunda doğaçlama, rol yapma vs. teknikleri kullanarak yapılan üç aşamalı (ısınma/canlandırma/değerlendirme) süreçlerinden oluşan, bir grup dâhilinde gerçekleştirilen canlandırma ya da performans tekniğidir (Ö 47). Drama kursundan sonra yaratıcı drama, öğretmenler tarafından daha detaylı ve farklı boyutlarıyla betimlenmiştir. Öğretmenler yaratıcı dramayı tanımlarken doğaçlama ve rol oynama kavramlarını doğrudan kullanmaya başlamışlardır. Ayrıca doğaçlama ve rol oynamadan birer teknik olarak yararlanıldığı ifade edilmiştir. Yaratıcı dramanın tiyatrodan farklı olduğunu anladığını belirtenler de olmuştur. Kurs öncesindeki ifadelerden farklı olarak yaratıcı dramanın grup dinamiği, -mış gibi yapma, oyundan yararlanma gibi genel özellikleri belirtilmiştir. Bunun yanında yaratıcı dramanın bileşenlerinden olan grup kavramı öne çıkmış, grubun önemini vurgulayan görüşler ortaya konmuştur. Süreç sonunda yaratıcı dramanın aşamalarına ilişkin farkındalığını belirtenler de olmuştur. İlk uygulamalarından farklı olarak yaratıcı dramanın genel amaçlarına ilişkin kişisel gelişim, iyi hissettirme, farkındalık sağlama gibi amaçlarından da söz edilmiştir. Bunun, sürecin öğretmenlerin kendilerine olan katkılarından ve gözlemlerinden kaynaklanmış olabileceği söylenebilir. Öğretmenler yaratıcı dramanın yöntem boyutuna ise süreç odaklı olması, motivasyonu sağlaması, duyuşsal hedeflere yönelik olması, beyin fırtınası gibi çeşitli tekniklerle kullanılabilmesi ve her branşa uyarlanabilmesi gibi farklı açılardan yaklaşmışlardır. Bunun sebebi kursta bir yöntem olarak yaratıcı dramanın kullanıldığı dersler ile bu konuda yapılan tartışma ve paylaşımlar olabilir. Yaratıcı dramada konunun ya da çıkış noktasının, toplumsal sorunlara, edebi türlere, gazetelere, soyut kavramlara vb. dayandığını ifade eden açıklamalar ortaya çıkmıştır. Bunun nedeni farklı çıkış noktaları, farklı edebi türler ya da toplumsal sorunların ele alındığı dersler olabilir. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 81 Rol oynama ve rol yapma ile yöntem ve teknik kavramları arasında kavram karmaşaları göze çarpmaktadır. Öğretmenlerden bazıları yaratıcı dramadan yöntem yerine teknik; kullanılan rol oynama tekniğine ise rol yapma demişlerdir. Bunun dışında öğretmenlerin yaratıcı dramaya ilişkin bilgi ve farkındalıklarının arttığını söylemek mümkündür. Tablo 8’de ilgili temaların frekans ve yüzdeleri yer almaktadır: Tablo 8. Drama Kursu Sonrasında Yaratıcı Dramaya Yönelik Görüşlere İlişkin Temaların Frekans ve Yüzdeleri Temalar Alt Temalar f % Tanımında yer alan kavramlar Teknik 39 15.0 Canlandırma 34 13.0 Toplam 73 28.0 Genel Özellikleri Oyun 8 3.0 Grup dinamiği 6 2.3 Tiyatroyla ilişkisi 5 1.9 -mış gibi yapma 2 0.7 Odaklanma 1 0.3 Toplam 22 8.4 Genel Amaçları Yaratıcılığı ve hayal gücünü geliştirme 28 10.7 İfade aracı 12 4.6 Farkındalık sağlama 6 2.3 Kendini keşfetme 5 1.9 Kişisel gelişimi sağlama 5 1.9 Bağımsız ve birlikte çalışabilme 4 1.5 İletişim becerilerini geliştirme 3 1.1 Eleştirel düşünme 3 1.1 İyi hissetme 2 0.7 Problem çözme becerisini geliştirme 1 0.3 Toplam 69 26.5 Bileşenleri Konu 34 13.0 Grup 6 2.3 Toplam 40 15.3 Boyutları Yöntem Boyutu 53 20.3 Sanatsal boyutu 3 1.1 Toplam 56 21.5 Aşamaları 4 1.5 Toplam 4 1.5 Genel Toplam 260 (*) 100 (*) Genel toplam 102’den fazla olabilir çünkü öğretmenler birden fazla yanıt vermişlerdir. Yaratıcı dramanın tanımında yer alan canlandırma, doğaçlama ve rol oynama kavramları ilk uygulamaya göre daha fazla sayıda kullanılmıştır. Yaratıcı dramanın genel amaçlarına ilişkin farklı ve daha çok özellikten söz edilmiştir. Yaratıcı dramanın oyunla ile ilişkisinden ve sanatsal boyutundan bahsedenlerin sayısı artmış, yöntem boyutu da daha fazla vurgulanmıştır. Drama kursu sebebiyle yaratıcı dramayı açıklayan ifadelerin sayısının büyük oranda arttığı söylenebilir. Bu noktada kuramsal bilgilerden ziyade yaşayarak öğrenmenin gerçekleştiği sürecin katkısından söz edilebilir. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 82 2. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin drama kursuna ilişkin beklentilerinin karşılanmasına yönelik görüşleri nelerdir?” araştırma problemine yönelik olarak öncelikle öğretmenlere drama kursu öncesi kursa ilişkin beklentileri sorulmuştur. Öğretmenler öğrencilerinin dersten sıkılmamalarını ve etkin katılımını sağlamak, onlarla etkili iletişim kurabilmek, bilgileri kalıcı hale getirmek, yaparak yaşayarak öğrenmeyi sağlamak, tiyatro oyunu ortaya çıkarabilmek, yeni teknikler öğrenmek gibi mesleki gelişimlerinin yanı sıra ufkunu geliştirmek, farklı bakış açıları kazanmak gibi kişisel gelişimlerine yönelik beklentilerini de dile getirmişlerdir. Öğretmenlerin görüşlerinden örnekler aşağıda yer almaktadır: Hayata, olaylara, öğrencilere, insanlara bakış açımın değişmesini ve ufkumun genişlemesini istiyorum (Ö 70). En azından derslerimi daha eğlenceli işleyebileceğimi düşünüyorum. Belki öğrencileri daha iyi anlamama da yardımcı olabilir (Ö 46). Derslerimde etkin olarak dramayı kullanmak ve matematik dersi kazanımlarını daha da öğrencide kalıcı hale getirmek (Ö 48). Beklentim daha çok kursu aldıktan sonra derslerde öğrencilerime bu tarz etkinlikler yaptırabilmek. Sosyal faaliyetlerde okul içinde daha çok tiyatroyla ilgili şeyler yapabilmek çünkü geçen seneki deneyimlerimle bu tarz sosyal etkinlikler yaptırdığım öğrencilerin daha başarılı, daha özgüvenli bireyler olduğunu fark ettim. Ben de onlara daha yararlı olmak istiyorum (Ö 14). Bu yöntemi etkin olarak kullanabileceğim becerileri kazanmayı umut ediyorum. Bu yöntemi kullanmamızı engelleyen bazı olumsuzlukları (süre, sınıfın kalabalık olması gibi) giderilmesi için neler yapılması gerektiği konusunda da bilgi edinmeyi umuyorum (Ö 7). Branşımla ilgili sınıfta uygulayabileceğim bir yöntem olarak kullanabilmek, derslerimde drama sayesinde daha eğlenceli bir ortam yaratabilmek, öğrencilerin bu sayede dersimi daha çok sevmesini ve dersime daha fazla ilgi duymasını sağlamak (Ö 99). Kültür öğretmenlerine drama kursu sonrası beklentilerinin karşılanıp karşılanmadığı sorulmuş ve bunların gerekçelerini açıklamaları istenmiştir. Drama kursunun beklentileri karşılama durumuna ilişkin frekans ve yüzdeler Tablo 9’da yer almaktadır: Tablo 9. Drama Kursunun Beklentileri Karşılamasına Yönelik Frekans ve Yüzdeler Yanıtlar f % Evet, kursa ilişkin beklentilerim karşılandı 83 81.3 Kısmen karşılandı 7 6.8 Yanıtsız 7 6.8 Hayır, karşılanmadı 5 4.9 Toplam 102 100 Yukarıdaki bilgilerden yola çıkarak öğretmenlerin çoğunluğunun drama kursuna ilişkin beklentilerinin karşılandığı söylenebilir. Tablo 10’da beklentileri karşılanan öğretmenlerin gerekçelerine ilişkin temalar ve örnek ifadeler ile katılımcı görüşlerinden alıntılar bulunmaktadır. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 83 Tablo 10. Drama Kursunun Beklentileri Karşılamasına Yönelik Tema ve Örnek İfadeler ile Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Temalar Temalara İlişkin Örnek İfadeler Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Mesleki Gelişime Katkı Ders konularımla ilişkilendirme, branşıma uygulama, lise düzeyinde uyg, yöntem olarak drama, yaparak yaşayarak öğrenme, dramaya karşı farkındalık, dramayı daha iyi tanıma, dramayla tanışmak, eğlenerek de öğrenilebilmek… Yaratıcı drama denildiğinde aklımıza gelenlerle gerçekte yaratıcı dramanın ne kadar farklı olduğunu anlamış oldum (Ö 99). Son gün bir dersin yaratıcı dramayla canlandırılması şeklinde planlamasını öğrendik, bu çok hoşuma gitti (Ö 62). Kendi branşımla ilgili başarılı sporcuların hayatını ya da branşımla ilgili terimleri daha eğlenceli ve daha kolay öğrenilebilir hale getirdiğini düşünüyorum (Ö 88). Kişisel Gelişime Katkı Eğlenceli, sıkıcı değil, durumlara karşı, kendime karşı farkındalık, kendime bir şeyler kattım, liderlik potansiyeli, hayal gücüm, ufkum açıldı, çok boyutlu bakmak, kendimi ifade etmek, sınırlarımı zorlamak, kendimi aştım, özgüven, çekingendim rahatladım, yaratıcılık gelişimi, grupla iletişim, grubu tanıma Grup liderlerinin nasıl olması gerektiğini ve bu konuda kendimdeki eksiklikleri gördüm (Ö 43) Kesinlikle EVET. Özgüvenim resmen tavan yaptı. Çok güzel insanlarla tanıştım (Ö 4) “…bu yaşıma kadar böyle zengin yaşantı/deneyimleri içeren bir hafta geçirmemiştim. Dediğim gibi iki boyutlu bir hayattan üçüncü, dördüncü, hatta beşinci boyuta geçmiş gibiyim (Ö 21). “Tatil yapmaya gelmiştim. İnanılmaz tecrübeler edindim, bambaşka bir bakış açısı kazandırdı bana.” (Ö 64). Programın içeriği Planlı, programlı, etkili, yoğun, öğretici. Beklediğimden daha öğretici ve daha etkili geçti (Ö 53). …planlı, belirli bir program dâhilinde hazırlanmış olan (Ö 23)… Ne diyorsun? Hem de nasıl? Az zamanda bunca etki nasıl bırakılır, bunca verim nasıl alınır aklım almıyor! Sandığım, umduğumdan daha fazlasına kavuştum ki ummadığım şeyleri hiç saymıyorum ( Ö 18) Hizmet içi eğitimin planlanması Daha fazla zaman olsaydı, süre kısıtlıydı, süre yetersizdi, daha fazla etkinlik olsaydı Yalnız biraz zaman sıkıntısı yaşadık. Zamanımız biraz daha bol olsaydı daha faydalı olacaktı (Ö 74). Program daha uzun sürede daha fazla uygulama yapılarak oluşturulsaydı daha verimli olurdu.” (Ö 102). …olayı biraz anlayınca sürenin yetersizliğini ve çok kapsamlı olduğunu anladım (Ö 16) …süre bir hafta daha olabilirdi (Ö 13)… Lider Donanımlı liderler, çalışkan, güler yüzlü, özverili, liderler sayesinde Liderimizin de etkisiyle hiç aksatmadan dolu, dolu, sıkılmadan müthiş bir sinerjiyle geçtiğini söyleyebilirim ( Ö 56). …bilgili, donanımlı, güler yüzlü, özverili, çalışkan drama liderlerini tanımışım (Ö 15). Drama Programın uygulanması Teorik değil uygulamalı, aksatmadan işlendi, dolu doluydu, her gün kesintisiz ders yapıldı, yöntem teknik açısından iyi. Her gün her saatte kesintisiz bir şekilde ders yapıldı. Sürekli hareket halindeydik… (Ö 1) Kursa gelirken daha ziyade teorik bir kurs olacağı gibi bir yargım vardı. Uygulamanın fazlalığı benim için güzeldi (Ö 13). Benim beklentim daha düşüktü. Klasik, slayt sunumuyla yürütülecek bir seminer olduğunu düşünüyordum. Öğrenci merkezli bir seminer olduğu için çok zevk aldım (Ö 28). Öğretmenler drama kursunun beklentilerini karşılamasını, mesleki gelişime katkı, kişisel gelişime katkı, drama kursu programının içeriği, hizmet içi eğitimin planlanması, lider ve kurs programının uygulanması açısından değerlendirmişlerdir. Öğretmenler, yaratıcı dramanın derslerinde kullanabilecekleri bir yöntem olarak daha yakından tanımalarından, kendilerine yönelik katkı ve farkındalıklarından, drama kursu programının içeriği ve uygulanma sürecinin etkililiğinden söz etmişlerdir. Tablo 11’de öğretmenlerin beklentilerinin karşılanmasına yönelik temaların frekans ve yüzdeleri yer almaktadır. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 84 Tablo 11. Drama Kursunun Beklentileri Karşılamasına Yönelik Temaların Frekans ve Yüzdeleri Temalar f % Kursa ilişkin beklentilerim karşılandı, çünkü… (n:83) Mesleki Gelişime Katkı 39 38.2 Kişisel Gelişime Katkı 30 29.4 Programın İçeriği 12 11.7 Hizmet içi eğitimin planlanması 12 11.7 Lider 5 4.9 Programın Uygulanması 4 3.9 Toplam 102 100 Kursa ilişkin beklentilerim kısmen karşılandı, çünkü… (n:7) Hizmet içi eğitimin planlanması 5 55.5 Programın içeriği 3 33.3 Kısmen (Açıklama yok) 1 11.1 Toplam 9 100 Kursa ilişkin beklentilerim karşılanmadı, çünkü… (n:5) Programın içeriği 3 42.8 Hizmet içi eğitim programı 2 28.5 Hayır (Açıklama yok) 1 14.2 Toplam 7 100 Genel Toplam 118 (*) (*) Genel toplam 102’den fazla olabilir çünkü öğretmenler birden fazla yanıt vermişlerdir. Drama kursunun, öğretmenlerin beklentilerini büyük oranda karşıladığı söylenebilir. Bu noktada drama kurs programının çok boyutlu ve işlevsel içeriğinin önemli bir rol oynadığı belirtilebilir. Nitekim programda yaratıcı dramayı tanımaya dönük etkinlikler, yaratıcı dramanın yöntem olarak kullanıldığı bir ders ve öğretmenlerin de etkinlik ürettikleri bir bölüm yer almıştır. Tüm bunlar öğretmenlerin kurs öncesindeki beklentileriyle örtüşmektedir. Bununla birlikte grubun, liderlerden planların hazırlaması ve uygulanması sürecindeki memnuniyetleri de beklentilerinin karşılanmasını sağlayan diğer bir unsur olmuştur. Öğretmenler, kursun özellikle mesleki ve kişisel gelişimlerine katkıda bulunduğunu belirtmişlerdir. Kursun beklentilerini kısmen karşıladığını belirten öğretmenler drama kurs programının içeriği ve hizmet içi eğitimin planlanmasına yönelik eleştirilerini sunmuşlardır. Bu öğretmenlerin görüşlerinden örnekler aşağıda yer almaktadır: ... tüm branşlarla bütünleştirilmenin yapılmamış olması (Ö 84). ... ama ortaöğretime uygun etkinliklere pek yer verilmedi (Ö 87). Sınıf mevcutları daha az tutulsaydı daha verimli olurdu (Ö 68). Bunun nedeni zaman azlığı idi. Etkinlikleri sindirmek isterdim. Ayrıca kurs başında ya da sonunda bize derslerimizde kullanmamız için ipucu verebilecek bir materyal verilse bizim burada öğrendiklerimiz daha kalıcı olurdu. (Ö 43). Hizmet içi eğitimin planlanmasına yönelik olarak drama kurs süresinin yetersizliği ve program içeriğinin yoğun oluşu beklentileri karşılanmayan öğretmenlerin görüşlerindendir. Öğretmenlerin ifadelerine ilişkin örnekler aşağıda sunulmuştur: Tiyatro bekliyordum. Beklentimden farklıydı (Ö 81). Hayır, ben dramayı tiyatro zannediyordum, yanılmışım. Beklentim bu yöndeydi (Ö 83). Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 85 … daha fazla devam etmesini istediğimi fark ettim (Ö 97). Haftanın bu son gününde çok yoğun ve çok özet bir drama kursu aldığımızı düşünüyorum. Zamanın kısalığından dolayı özet geçilmesi normal olsa da yoğunluğun çok fazla olması dolayısıyla kafamda uğuldayan bir sürü farklı şeyle ayrılmak durumunda kalıyorum. Bu durum yarattığı karmaşadan dolayı çoğu şeyin bir biriyle karışmasına bazılarının da hiç hatırlanmamasına neden olacak diye düşünüyorum (Ö 79). Beklentilerinin karşılanmadığını söyleyen öğretmenler de karşılandığını söyleyen öğretmenler de kurs süresinin kısa oluşunu dile getirmişlerdir. Beklentilerinin karşılanmadığını ifade eden öğretmenler kurs süresine odaklanmış, beklentilerinin karşılandığını söyleyen öğretmenler ise kurs süresinin yanında ya da dışında drama kurs programı, lider gibi diğer faktörleri de değerlendirmişlerdir. 3. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin drama kursundan sonra yaratıcı dramayı derslerinde kullanmalarına ilişkin görüşleri nedir?” araştırma problemi çerçevesinde ilk olarak drama kursu öncesi öğretmenlere yaratıcı dramayı derslerinde bir yöntem olarak kullanıp kullanmadıkları sorulmuştur. Tablo 12’de öğretmenlerinin bu soruya ilişkin cevapları yer almaktadır: Tablo 12. Drama Kursu Öncesi Yaratıcı Dramayı Yöntem Olarak Kullanmaya Yönelik Frekans ve Yüzdeler Yanıtlar f % Kullanmadım. 43 42.5 Kullandım. 40 39.6 Belki, fark etmeden, bilmiyorum… 17 16.8 Yanıt yok 1 0.9 Toplam 101 100 Derslerinde yaratıcı dramadan yararlanan ve yararlanmayan öğretmenlerin oranları birbirlerine yakındır. Bazı öğretmenler yaratıcı dramayı tanımadıkları, yeterince bilgi sahibi olmadıkları için kullanmadıklarını bazılar ise farkında olmadan kullanmış olabileceklerini söylemişlerdir. Yaratıcı dramadan zaman zaman yararlanan, onu kullanmaya çalıştığını belirtenler de olmuştur. Öğretmenlerden bir kısmı yaratıcı dramayı neden kullandıkları ya da kullanmadıkları ile birlikte nasıl kullandıklarını da açıklamışlardır. Bu ifadelerinden örneklere aşağıda yer verilmiştir: Açıkçası yaratıcı drama ve derslerde nasıl kullanıldığı hakkında pek bilgim yok. Bunu öğrenmek ve geliştirmek için başvurdum (Ö 74). Belki kullanıyorum. Yaratıcı drama kavramını ve içeriğini bilmediğim için kullanıp kullanmadığımı da bilmiyorum (Ö 81). Yaratıcı dramayı derslerimde yöntem olarak kullanamıyorum. Meslek lisesinde öğretmenlik yapıyorum. Okulun gerek fiziksel koşulları gerek öğrencilerin hazırbulunuşluk düzeyi bu yöntemi kullanmamı engelliyor (Ö 87). Tarih derslerinde dramatize yapmaya çalışıyorum. Öğrencilere dönemi yaşatarak kullanıyorum fakat yöntemi tam olarak bilmediğimden dolayı öğrenmek istiyorum (Ö 32). Bilinçli olarak yaratıcı drama yöntemini kullandığımı düşünmüyorum. Fakat bir edebiyat öğretmeni olarak metnin duygusunu verebilmek amacıyla bu yöntemi tam anlamıyla olmasa da vermeye çalışıyorum (Ö 36). Zaman zaman konunun uygunluğuna göre. Kendimi bu konuda yeterli bulmuyorum (Ö 73). Evet. Özellikle iletişim konulu derslerde çok etkili bir yöntem. Edebiyat derslerinde konuyla ilgili bir yaşantıyı öğrencilerden sınıfta canlandırmalarını istedim. Böylece dersten kopan öğrencilerin dikkatini toplamak mümkün. Ayrıca bu yöntemle daha kalıcı öğrenmeler söz konusu. Görsellik olduğu için (Ö 69). Kullanmak istedim. Fakat kendimi bu konuda eksik hissettim (Ö 17). Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 86 Kültür öğretmenleri yaratıcı dramayı kullanmama nedenlerini yeterli bilgi sahibi olmadıklarına ya da öğrencilerine ve fiziksel koşulların olumsuzluklarına bağlamışlardır. Kullananlar ise yaratıcı dramanın öğrencilerine olan katkılarından söz etmişlerdir. Bir kısmı ise kullanmalarına rağmen kendilerini yeterli bulmadıklarını dile getirmişlerdir. Yaratıcı dramaya ilişkin bilgileri olmayan bazı öğretmenler ise farkına varmadan yararlanmış olabileceklerini ifade etmişlerdir. Drama kursu sonunda ise kültür öğretmenlerine yaratıcı dramayı derslerinde kullanmak isteyip istemedikleri sorulmuştur. Onların verdiği yanıtlar Tablo 13’te yer almaktadır: Tablo 13. Drama Kursu Sonrası Yaratıcı Dramayı Yöntem Olarak Kullanmaya Yönelik Frekans ve Yüzdeler Yanıtlar f % Evet düşünürüm. 79 77.4 Evet, zaten kullanıyordum. 14 13.7 Evet düşünürdüm, ancak… 8 7.8 Hayır 1 0.9 Toplam 102 100 Drama kursu sonrası öğretmenlerin çoğunluğu yaratıcı dramayı derslerinde kullanmayı istediklerini belirtmişlerdir. Onların gerekçelerine ilişkin temalar ve örnek ifadeler ile öğretmen görüşlerinden alıntılar Tablo 14’te sunulmuştur: Tablo 14. Drama Kursu Sonrası Yaratıcı Dramayı Yöntem Olarak Kullanmaya Yönelik Gerekçelerin Temaları ve Örnek İfadeler ile Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Ana Temalar Alt Temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Örnek alıntılar Öğrenme yöntemi olarak özellikleri Kalıcı öğrenme kalıcılık, kalıcı öğrenme sağlama… …ve fark ettim ki öğrenilenler epey kalıcı. Kübistleri hiç unutmam sanırım (Ö 55). “Çünkü çok etkili bir yöntem, yaparak ve yaşayarak öğrenme hayat boyu unutulmamakta ve öğrenmeyi kolaylaştırmaktadır.” (Ö 85). Eğlenerek öğrenme eğlenerek öğrenme, farkında olmadan öğrenme, eğlenceli, zevkli, sıkılmadan, zor konuları eğlenceli hale getirir, sıkıcılıktan kurtarır, monotonluktan çıkarır… Sıkıcı ve tekdüze bir eğitim-öğretim süreci yerine öğrencinin tüm öğrenme sürecine aşama aşama katıldığı, güdülendiği ve sonuçta eğlenerek öğrendiği bir yöntem olduğunu bu kursta kendim deneyim sahibi olarak gördüm (Ö 23). … çünkü drama yoluyla öğrenilen konuların, hem öğrenciyi sıkmadan hem de kalıcı öğrenmeyi sağladığına inanıyorum (Ö 84). Etkili öğrenme etkili öğrenme, dersi kavrama, iyi öğrenme, daha iyi irdelenmesi, daha iyi anlaşılır… …bu yöntemler hem dersi eğlenceli kılıyor hem de konuların daha iyi irdelenmesini sağlıyor (Ö 45). Felsefi ve psikolojik kavramların öğrenciye kazandırılması amacıyla kullanabilirim. (Ö 38). Etkin katılım aktif katılım, tüm öğrencileri derse katmak, içeriğin bir parçası olmaları… Meslek lisesi öğrencileri öğrenme güçlüğü ile beraber ilgisiz bir grup oluyor genelde. Onlar için dramanın diğer grup öğrencilerinden daha gerekli olduğunu düşünüyorum (Ö 6). Bazı yöntemler kullanarak öğrencide aktif katılım olur ve bazı yöntemler sonucu öğrenci farkında olmadan öğrenir (Ö 27) Yaparak yaşarak öğrenme duyu organlarını katma, yaparak yaşayarak öğrenme… Bana kalırsa dramanın kendisi bir yöntem olarak araç gibi algılanmaktan çok amaç olmayı hak ediyor. Drama ile yaşıyorsunuz. Bu anlamda neredeyse bütün dersler dramaya malzeme olmalı belki. Gerçekten de dramanın hayatımıza yerleşmesi için bütün dersler kullanılmalı…(Ö 21) Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 87 Tablo 14. Devamı Ana Temalar Alt Temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Örnek alıntılar Öğrenme yöntemi olarak özellikleri Motivasyonu sağlama Güdülenme, ilgiyi toplama, ilgiyi arttırma, çekici hale getirme, dersi sevdirme, derse dikkati çekmek ...öğrencinin tüm dikkatini, motivasyonunu derse vermesini sağlamaktadır (Ö 11). …öğrencilere dersi daha çekici kılmak amacıyla kullanabilirim (Ö 13). Etkili sınıf yönetimi disiplin sorunlarını azaltma… Sınıf içindeki disiplin sorunlarını da asgariye indirmiş olur (Ö 31). Arada da farkında olmadan öğrenecekler. Ayrıca bu benim işimi kolaylaştıracak çünkü dersi eğlenceli bulup daha ilgili ve katılımcı olacaklar (Ö 73). Öğrencilere katkısı İletişim becerilerini geliştirme İletişim, sosyalleşme, hoşgörü, empati, önyargıları yok etme En önemlisi de insana insan olduğunu hatırlatıyor ve bencil duygulardan sıyırıyor (Ö 15). Öğrenciler arasında iletişimin artması, empati becerisinin kazandırılması…(Ö 8) Kişisel gelişim sağlama Kendine güven sağlama, çekingenlikleri kaldırır, kendini daha iyi ifade eder, Kişi kendi potansiyelinin farkına varmaktadır (Ö 61). Öğrencilerin gizil güçlerini ortaya çıkarmasını sağlar (Ö 88). Düşünme becerilerini geliştirme Yaratıcılık, farklı bakış açısı kazandırma Belki bazı sıkıntılarım olacak. Fakat denemeden karar verilmez. Niçin onlara farklı dünyaların kapılarını açmayayım? Niçin onları dramadan, hayatın ta kendisinden mahrum bırakayım? (Ö 17) Farkındalık kazandırma Farkındalık kazandırma …öğrencilere farkındalık kazandırır ( Ö 76). Kültür öğretmenleri yaratıcı dramayı derslerinde, öğrencilere katkısı ve bir öğrenme yöntemi olarak özellikleri nedeniyle kullanabileceklerini söylemişlerdir. Yaratıcı dramanın eğlenerek öğrenmeyi, motivasyonu, etkili öğrenmeyi, etkin katılımı, yaparak yaşayarak öğrenmeyi sağlaması açısından tercih edebileceklerini bunun yanında iletişim becerilerini sağlama, düşünme becerilerini geliştirme, kişisel gelişimi sağlama, farkındalıklara katkıda bulunma gibi özelliklerinden dolayı da kullanabileceklerini belirtmişlerdir. Bazı öğretmenler ise özellikle meslek lisesi öğrencilerinin bu tür uygulamalara ihtiyacı olduğunu ifade etmiştir. Tablo 15’te ilgili temaların frekans ve yüzdeleri bulunmaktadır: Tablo 15. Drama Kursu Sonrası Yaratıcı Dramayı Yöntem Olarak Kullanmaya Yönelik Gerekçelere İlişkin Temaların Frekans ve Yüzdeleri Ana temalar Alt temalar f % Bir öğrenme yöntemi olarak özellikleri Kalıcı öğrenme sağlamak 35 20.8 Eğlenerek öğrenme 28 16.6 Etkili öğrenme 27 16.0 Etkin katılım sağlama 13 7.7 Yaparak yaşarak öğrenme 12 7.1 Motivasyonu sağlama 11 6.5 Etkili sınıf yönetimi 6 3.5 Toplam 132 78.5 Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 88 Tablo 15. Devamı Ana temalar Alt temalar f % Öğrencilere katkısı İletişim becerilerini geliştirme 13 7.7 Kişisel gelişim sağlama 11 6.5 Düşünme becerisini geliştirme 5 2.9 Farkındalık kazandırma 2 1.1 Toplam 31 18.4 Diğer 8 4.7 Açıklama yok (Evet) 3 1.7 Genel Toplam 168 (*) 100 (*) Genel toplam 102’den fazla olabilir çünkü öğretmenler birden fazla yanıt vermişlerdir. Öğretmenler en çok yaratıcı dramayı bir öğrenme yöntemi olarak özellikleri açısından kullanmayı tercih edebileceklerini söylemişlerdir. Bunun nedenlerini öncelikle yaratıcı dramanın öğretilen bilginin kalıcılığına etkisine ve bilgilerin eğlenerek de öğretilebileceğine bağlamışlardır. Bazı öğretmenler ise zaten derslerinde yaratıcı dramayı kullandıklarını ancak kurstan sonra daha zenginliştirerek ve bilinçli şekilde kullanacaklarını söylemişlerdir. O öğretmenlerin görüşlerinden örnekler aşağıda sunulmuştur: …biraz kullanıyordum, şimdi daha bilinçli ve daha farklı bir bakış açısıyla kullanacağım (Ö 42). …farkında olmadan kullanıyormuşum, ancak belirli bir disiplinde kullanacağız (Ö 35). …önce de kullanıyordum, daha çok kullanacağım ( Ö 53). Zaten kullanıyordum ama planlı olması gerektiğini öğrendim (Ö 63). Zaten kullanıyordum, daha sistemli çalışmayı öğrendim (Ö 50). Zaten kullanıyordum, devam edeceğim çünkü etkili bir yöntem (Ö 75). Zaten uyguluyordum, ancak daha çok yapacağım (Ö 98). Zaten bilinçsizce yapıyormuşum. Daha fazla yapabilirim (Ö 86). Zaten kullanıyordum ama zenginleşti (Ö 95). Sekiz öğretmen ise yaratıcı dramayı bir yöntem olarak kullanmak isteyeceklerini ancak kullanamayacaklarını belirtmiştir. Bu öğretmenlerin gerekçeleri ise şöyledir: …, planlama konusunda yeterli olduğumu düşünmüyorum. Bu nedenle öğretimde kullanmaktan çok oyun oynatarak yer vereceğim (Ö 29). …ama uygulayamam, öğrenci profilim uygun değil (Ö 13). …ama uzun zamana ihtiyaç var (Ö 51). …ama fiziksel şartlar elverdiği ölçüde (Ö 45). Matematiğe çok uygun değil, ama matematiğe karşı önyargıları yok edebilir (Ö 5). Müfredat ve ders saati izin verdiği ölçüde (Ö 33). Gönüllülük esas olduğu için işimiz zorlaşacak. Sınırlı kullanımı var (Ö 5). … ama uzun süre alır. Soru çözmek isteyenler için zaman kaybı olacaktır. Matematiği sevmeyenlere olabilir (Ö 77). Öğretmenler yaratıcı dramayı bir yöntem olarak kullanmaya yönelik çekincelerini müfredat yoğunluğu, öğrenci profili, fiziksel koşullar, sınav kaygısı gibi gerekçelerle açıklamışlardır. Bir öğretmen ise bu yöntemi derslerinde kullanmayacağını belirtmiştir ve nedenini de idareci pozisyonunda olmasına bağlamıştır. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 89 4. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin hizmet içi eğitim ve drama kursuna ilişkin önerileri nelerdir?” araştırma problemine yanıt aramak için drama kursu sonrası öğretmenlere kursa ilişkin önerileri sorulmuştur. Öğretmenlerin bu konudaki görüşlerine yönelik temalar ve örnek ifadeler ile katılımcı görüşlerinden alıntılar Tablo 16’da yer almaktadır: Tablo 16. Drama Kursuna Yönelik Önerilere İlişkin Temalar ve Örnek İfadeler ile Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Ana Temalar Alt temalar Alt Temalara İlişkin Örnek İfadeler Katılımcı Görüşlerden Alıntılar Hizmet İçi Eğitimin Planlanmasına Yönelik Drama Kurslarının Sıklıkla Açılması daha sık açılmalı Drama kursunun etkili olduğunu düşünüyorum ama 2 haftalık bir süreç olabilirdi. Dört günlük bir sürenin çok kısa olduğunu düşünüyorum. Daha yeni ısınmıştık (Ö 27). Fiziki koşulları daha uygun ortamlar seçilmeli. Küçük sınıflarda kalabalık grup aktiviteleri performanslara olumsuz etki yaptı (Ö 25). Önerim şu ki, bu kursa katılım insanların isteklerine terk edilmemeli… (Ö 21). Bu kursun sadece belirli bölgelerde yapılmasından ziyade her ilde açılması (Ö 84). Daha farklı ve ileri düzey etkinliklerin yer aldığı ikinci ya da üçüncü seviye eğitimler verilebilir. Öğretmenlere drama eğitimi sertifikası kazandırılabilir; çünkü her branş için uygulanabilir. Her öğretmenin bununla ilgili bir şey görmesi, görenlerin de bunu ilerletmesi yerinde olur. Eğer ileri seviye ikinci bir kurs açılırsa seve seve katılırım…(Ö 57). Bence mutlaka bu kurs 2. aşama olarak yine aynı gruba aynı kişiler tarafından verilmelidir. Drama geniş bir alan bu kadar kısıtlı sürede onu tam anlamıyla kavrayamadığımızı düşünüyorum (Ö 12). Bir sonraki adım olarak dramanın yöntem olarak derslerde kullanılmasına ağırlık verildiği, zümrelerin oluşturularak alanlarda yoğunlaştığı bir kursun verimi artıracağını düşünüyorum (Ö 55). Kurs Süresinin Artırılması iki hafta olması, daha uzun süreli, 5 gün yetmez, daha geniş zaman Fiziksel Ortamların Düzenlenmesi sınıfların büyük olması, havalandırma olması Programın içeriğinin Duyurulması program içeriğinin duyurulması Hedef Kitlenin Seçimi aktif katılacakların gelmesi, idarecilere ve öğretmenlere verilmesi, tüm öğretmenlere verilmesi, benzer branşların bir grup olması Öğretmenlere Sertifika Verilmesi sertifika verilmeli Drama Kurslarının Her ilde açılması merkez illerde değil diğerlerinde de açılması, belli bölgelerde açılmaması Drama kurslarının Aşamalı olması öğretmenler için aşamalı olması, yöntem boyutu olan bir aşama, branşlara yönelik bir aşama, bu eğitimin 1. aşama olması, ikincisi olmalı, liderliğe kadar devam etmeli, ileri seviye kursların açılması, çalışma grupları oluşturarak devam etmek Drama Kurs Programına Yönelik Etkinliklerin düzenlenmesi yoğunluğunun azaltılması, daha fazla doğaçlama, her branşla ilişkilendirilmesi, müfredatlarla ilişkilendirmesi, yetişkinlere yönelik etkinliklerin olması… Daha uzun bir süre dahilinde yapılabilir. Çünkü dersler çok yoğun geçti ve bazen çok yorulduğumuzu hissettik (Ö 1). Her günün sonunda elimize o günkü etkinliklerin ya da hakkındaki teorik bilgilerin derlendiği birer kağıt dağıtılsaydı, iyi olurdu. Yaptığımız etkinliklerin bir kısmını unuttuk (Ö 101). Teorik bilginin artırılması teorik bilgilerin artırılması, eğitim öncesinde teorik bilgilerin verilmesi… Materyal verilmesi etkinliklerin yazılı olarak verilmesi, notların verilmesi Liderlere Yönelik donanımlı liderle çalışma, aynı liderle çalışma Bu kurslar çok daha sık açılmalı ve her eğitimci böyle donanımlı liderler ile tanışmalı (Ö 15). Kültür öğretmenlerinin önerileri, hizmet içi eğitimin planlanmasına, drama kurs programına ve liderlere yönelik olmak üzere üç başlıkta toplanmıştır. Onların drama kurslarının sıklıkla açılması, her ilde açılması ve kursun düzenlendiği fiziksel ortama ilişkin önerileri ön plana çıkmıştır. Drama kursunun aşamalı olması (1,2,3…), yöntem boyutunun ağırlıklı olduğu aşamaların açılması, öğretmenlere bu aşamalı kursların hizmet içi eğitimler aracılığıyla ulaştırması diğer taleplerden Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 90 olmuştur. Hedef kitlenin istekli olması ve aynı branşların birlikte gruplandırılmasının gereği de ifade edilmiştir. Bazı öğretmenler ise özellikle kültür öğretmenleri için drama kursularının açılması gerektiğini vurgulamıştır. Drama kurs programına ilişkin ise etkinliklerin yoğunluğunun azaltılması öne çıkmıştır. Kursta öğretmenlerin yaratıcı dramayı anlamalarını sağlama, derslerde kullanma konusunda ipuçları verme, bir yöntem olarak katkılarını değerlendirme gibi amaçlar hedeflenmiştir ancak ders saatlerinin yeterli olmaması programın öğretmenler tarafından yoğun olarak nitelendirilmesine neden olmuştur. Aynı zamanda oyunlar, doğaçlamalar ve bunlar üzerinde yapılan tartışmalar öğretmenleri hem zihinsel hem de fiziksel olarak etkin kılmış ve sürecin yoğunluğunu artırmıştır. Drama kurs programının müfredatla ve tüm branşlarla ilişkilendirilmesi, ders notlarının verilmesi ve kursların donanımlı liderle yürütülmesi sunulan diğer önerilerdendir. Tablo 17’de ise bu önerilere ilişkin frekans ve yüzdeler bulunmaktadır: Tablo 17. Drama Kursuna Yönelik Önerilere İlişkin Temaların Frekans ve Yüzdeleri Ana Temalar Alt Temalar f % Hizmet İçi Eğitimin Planlanmasına Yönelik Kurs Süresinin Artırılması 34 22.5 Drama Kurslarının Aşamalı Olması 29 19.2 Hedef Kitlenin Seçimi 27 17.8 Fiziksel Ortamların Düzenlenmesi 8 5.2 Öğretmenlere Sertifika Verilmesi 6 3.9 Drama Kurslarının Her İlde Açılması 6 3.9 Drama Kurslarının Sıklıkla Açılması 2 1.3 Programın İçeriğinin Duyurulması 1 0.6 Toplam 113 74.8 Drama Kurs Programına Yönelik Etkinliklerin düzenlenmesi 10 6.6 Materyal verilmesi 7 4.6 Teorik bilginin artırılması 4 2.6 Toplam 21 13.9 Liderlere Yönelik 4 2.6 Memnun/Öneri Yok 4 2.6 Yanıt yok 9 5.9 Genel Toplam 151(*) 100 (*) Genel toplam 102’den fazla olabilir çünkü öğretmenler birden fazla yanıt vermişlerdir. Yukarıdaki bilgilere bakıldığında en çok hizmet içi eğitim kurslarının düzenlenmesine yönelik önerilerin mevcut olduğu söylenebilir. En fazla önerilen ise drama kurs süresinin artırılmasıdır. Bu, öğretmenlerin yaratıcı dramayı kullanabilmek için daha fazla bilgi ve deneyime ihtiyaç duyulduğunu fark etmeleri ile açıklanabilir. Drama kurslarının aşamalı olması ve hedef kitlenin bir seçim sürecinden geçmesi de öğretmenlerin dikkat çektiği konulardandır. Drama kurs programının içeriğine yönelik öneriler de sınırlı sayıda ifade edilmiştir. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 91 Görüşme Verilerine İlişkin Bulgular ve Yorum 1. Araştırma Problemine Yönelik Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin drama kursu öncesi ve sonrasında yaratıcı dramaya ilişkin görüşleri nelerdir?” araştırma problemine yönelik olarak görüşme yapılan öğretmenlere “Sizce yaratıcı drama nedir? Açıklayınız.” sorusu sorulmuştur. Öğretmenlerin yanıtlarına ilişkin temalar ve katılımcı görüşlerinden alıntılar Tablo 18’de yer almaktadır: Tablo 18. Drama Kursu Sonrasında Yaratıcı Dramaya Yönelik Görüşlere İlişkin Temalar ve Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Temalar Alt Temalar Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Tanımında yer alan kavramlar Teknik Doğaçlama, rol oynama gibi tekniklerle hayata dönük tepkilerin belli çıkış yolları üzerinden canlandırılmasıdır (Ö 18). Canlandırma Genel Amaçları Yaratıcılığı ve hayal gücünü geliştirme Kişinin öncelikle hayal gücünü kullanarak yeteneklerinin, grupla beraber çalışmasının sonucunda ortaya ürün koymasıdır (Ö 19). Bileşenleri Konu Bir grupta bulunan üyelerin kendi yaşam deneyimlerinden hayat tecrübelerinden hareketle, bir amacı, düşünceyi, fikri doğaçlama olarak rol oynayarak canlandırmasıdır (Ö 11). Grup Boyutları Yöntem Boyutu Bir düşüncenin doğaçlama yoluyla yaparak yaşayarak öğrenme anlayışından hareketle ortaya konulmasıdır (Ö 1). Öğretmenlerin yanıtlarının anket sonucu ulaşılan temalarla tutarlılık gösterdiği ifade edilebilir. Öğretmenlerin yaratıcı dramanın doğaçlama, rol oynama ile ilişkisi, yaratıcılığa katkısı ve yaparak yaşayarak öğrenmeye yönelik bir yöntem olmasıyla ilgili bilgilerindeki kalıcılıktan söz edilebilir. 2. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin drama kursuna ilişkin beklentilerinin karşılanmasına yönelik görüşleri nelerdir?” araştırma problemi çerçevesinde öğretmenlere drama kursuna ve kursun beklentilerini karşılama durumuna ilişkin iki soru sorulmuştur. Onların bu soruya yanıtlarının temalara dağılımı ve görüşlerinden alıntılar Tablo 19’da yer almaktadır: Tablo 19. Drama Kursunun Beklentileri Karşılamasına Yönelik Tema ve Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Temalar Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Mesleki Gelişime Katkı Kurs benim için yepyeni bir eğitim uygulaması, öğrenciyi tanıma, kendini tanıtmasına faydalı olma, duygularını canlandırarak ifade etmesi, olaylar üzerinde hakimiyet kurabilmesi, yaşamasa bile yaşadığını düşünüp çareler, yollar, ifade şeklini sunması açısından kendini gösterebileceğini umduğum yepyeni bir dünyanın kapılarını açan hatırlanması keyif verici bir süreçti (Ö 18). Beklentim çok azdı hatta sıkılacağımı bile düşündüm. Ama kursa devam edince bu düşüncelerim tamamen değişti çünkü verimli etkili çalışmalar yapıldı. Ayrıca öğretmen olarak derslerimde kullanabileceğim bir yöntemi öğrenmiş oldum. Bana en büyük faydası bu oldu (Ö 11). Kişisel Gelişime Katkı Yalnızca eğlenceli geçeceğini umduğum drama kursu sonucunda beklentilerimin ötesinde hisler, dostluklar, güzel iletişim teknikleri yaşantılarına sahip olduğum bir kurstu (Ö 18). Sosyal gelişim ve iletişim becerilerimizi geliştirdi çünkü daha önce hiç tanımadığımız, etkileşimimiz olmadığı kişilerle kısa sürede hem kaynaştık hem onları tanımaya başladık. Hayal gücü ve dinleme becerisi kattı bana (Ö 11). Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 92 Tablo 19. Devamı Temalar Katılımcı Görüşlerinden Alıntılar Drama Programın Uygulanması Drama kursuna gelmeden önce daha teorik ve sıkıcı bir ortam bekliyordum. Ancak tam tersine sürekli uygulamayla geçen eğlenceli bir kurs oldu. Aynı zamanda üniversitede almış olduğum bilgileri pekiştirme imkânı buldum (Ö 1) Ben beklediğimden fazlasını buldum. Çünkü eğlenerek üretmek için drama en uygun vaziyettir. Biz utanmayı, yapamamayı, sıkılmayı hiç düşünmeden gerçek bir eğitim aldık (Ö 19). Görüşme yapılan öğretmenler drama kursunun kişisel ve mesleki gelişimlerine katkısından söz etmişlerdir. Onların ifadeleri kursta edindikleri farkındalıklarını yaşamlarına yansıtmalarının bir göstergesi olabilir. Ayrıca öğretmenler kursun etkin katılımlarını sağladığı için de beklentilerini karşıladığını belirtmişlerdir. 3. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin drama kursundan sonra yaratıcı dramayı derslerinde kullanmalarına ilişkin görüşleri nedir?” araştırma problemine yönelik olarak öğretmenlere yaratıcı dramayı derslerinde bir yöntem olarak kullanıp kullanmadıkları ve drama kursunda edindikleri bilgi ve deneyimlerden yararlanıp yararlanmadıkları sorulmuştur. Öğretmenlerden ikisi yararlanamadıklarını ifade etmişlerdir. Onlar görüşlerini şöyle dile getirmiştir: Açıkçası uygulamaya yeltendim ama başarı sağlayamadım. İç Anadolu Bölgesi’nde, endüstri meslek lisesinde, öğretmen kadrosunun bile erkek olduğu bir okulda yaptığım yöntemler kayda alınmadı ve moral bozukluğuna sebep oldu (Ö 19). Kurs sonrasında yeni bir okula tayin oldum. Tanışma tekniklerini kullanarak işe başladım. Etkili ve verimli olacağına inancım sonsuzdu ancak ardından kendi isimlerini bile söylemeye çekinen, ömrünce sadece çekirdek ailesiyle temel iletişim ihtiyaçlarını karşılamış bir grupla karşı karşıya kaldığımı fark ettim. İlçeden ile olan uzaklık ve ilin imkânlarından mahrum kalan çocuklar bana bir ucube gibi bakmaktan çekinmediler. Nasılsın sorusuna bile, neden bana soruyor acaba, diye düşünen öğrencilerle burada her şey fazlasıyla zor (Ö 18). Yukarıda ifadeleri yer alan iki öğretmen de drama kursu sonrası yaratıcı dramadan bir yöntem olarak yararlanmayı istediklerini belirtmişlerdir ancak görüşmelerde görev yaptıkları bölgelerde yaşadıkları sorunlardan, öğrenci ve veli profili ile ilgili sıkıntılarından söz etmişlerdir. Bu sorunlar dramadan yararlanmaları konusunda onlar için bir engel teşkil etmiştir. Aşağıdaki iki öğretmen yaratıcı dramadan derslerinde yararlanabildiklerini diğeri ise kişisel yaşamında kullanabildiğini söylemiştir. Evet kullanıyorum. Felsefe derslerinde daha çok. Antik Yunan, İyonya bölgesinde yaşayan bir köle ve Sokrates’in konuşmasını canlandırdık sınıfta. Sokrates’in savunmasını drama yaptık. Psikoloji derslerinde savunma mekanizmalarını öğrencilerime drama tekniğiyle kendileri anlattılar. Drana kursundan yararlandım. Öğretmen olduğum için derslerimde yöntem ve teknik olarak kullanmaya çalıştım (Ö 11). Açıkçası meslek lisesinde çalıştığım için dramayı derslerimde kullanma düşüncesi bana hep imkânsız gibi geliyordu. Ancak kursa katıldıktan sonra oradan öğrenmiş olduğum birtakım ısınma ve ders içi aktivitelerini sınıflarımda uygulama imkânı buldum. Öğrenciler geleneksel yöntemlere alıştıkları için ilk başta dramanın sadece bir oyundan ibaret olduğunu eğitsel bir yanı olmadığını düşünüyorlardı ancak daha sonra çok güzel dönütler almaya başladım. Öğrenciler eğlenerek öğrenmenin keyfine varıyordu ve bilgiler daha kalıcı hale geliyordu (Ö 1). Mesleki anlamda kullanamadım ama kendi hayatımda güne başlarken bazı teknikleri kullanıp mutluluğa ulaştım, yalan değil (Ö 19). Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 93 Öğretmenler drama kursundan edindikleri deneyimlerden yararlanarak derslerinde yaratıcı dramayı kullandıklarını söylemişlerdir. Bu, drama kursunun amacına ulaşması açısından önemli bir bulgudur. Ayrıca bir öğretmen dramanın kişisel yaşantısına katkısını ön plana çıkarmıştır. Bu noktada drama kursunun ikincil bir işlevinden söz edilebilir. 4. Araştırma Problemine İlişkin Bulgular ve Yorum “Kültür öğretmenlerinin hizmet içi eğitim ve drama kursuna ilişkin önerileri nelerdir?” araştırma problemine yönelik olarak kültür öğretmenlerine drama kursuna ilişkin önerileri sunulmuştur. Bu önerilere ilişkin temalar, alt temalar ve katılımcı görüşlerinden örnekler Tablo 20’de yer almaktadır: Tablo 20. Drama Kursuna Yönelik Önerilere İlişkin Temalar ve Öğretmen Görüşlerinden Alıntılar Ana Temalar Alt temalar Katılımcı Görüşlerden Alıntılar Hizmet İçi Eğitimin Planlanmasına Yönelik Kurs Süresinin Artırılması Bence drama şu an çok az bir kesime hitap ediyor çünkü çoğu kişi ulaşamıyor. Ben Ankara’nın 150 km ötesinde bir ilçede olmama rağmen seminer haricinde dramaya ulaşamıyorum. Her öğretmenin edinebileceği bir seminer, kurs haline gelse herkes haberdar olsa meslektaşlarımızla aynı dili konuşabiliriz. Ülkemizde gelişmekte olan bir alan olduğu için, sadece tiyatro oynanıyor, gibi bir algı var halk arasında ve çoğu kişi benim yeteneğim yok deyip yaklaşmıyor. Tanıtılması ve ulaşılması kolay olması bence en önemli unsurlardır (Ö 19). Drama kursunun süresinin biraz daha uzatılarak devam edilmesi gerekir. Özellikle Fen Edebiyat mezunlarına verilmesinin daha faydalı olacağını düşünüyorum. Çünkü üniversitede dramayla ilgili daha önce bir bilgi verilmemişti bana. Ancak bu kursla birlikte bir öğretmen olarak derslerimde artık bu yöntemi kullanıyorum (Ö 11). Branş bazında drama kursları düzenlenmesi halinde bu kursların daha etkili olacağını düşünüyorum (Ö 1). Kurs sadece 5 günlüktü. Bilmeden fazla beklentiye girmeden geldik. 2. basamağı kesinlikle olmalı çünkü kafamıza oturduğunda bazı şeyler kurs bitmişti. Uzun vadede bilinçli bir şekilde katılım sağladığımız fazla sayıda etkinlik yaptığımız, kendi branşlarımıza uygun etkinlikleri de öğrendiğimiz bir eğitim olmalı ve hatta her branş için ayrı eğitim verilmeli ki kurstan fazlaca yararlanabilsin herkes. Neyi nasıl kullanabileceğimizi, uygulama yollarını çok net bir şekilde öğrenelim (Ö 18). Programın İçeriğinin Duyurulması Hedef Kitlenin Seçimi Drama Kurslarının Her ilde Açılması Drama Kurslarının Aşamalı olması Öğretmenler ankette ifade ettiklerine tutarlı olarak çeşitli önerilerde bulunmuşlardır. Bu önerilerden drama kursunun süresinin artırılması, hedef kitlenin seçimi ve kursların aşamalı olması ön plana çıkmaktadır. Tartışma ve Sonuç bölümünde, elde edilen bulgular alanyazında yer alan araştırmalarla ilişkilendirilerek tartışılmıştır. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 94 Tartışma ve Sonuç Öğretmenlerin %94’ü daha önce herhangi bir yaratıcı drama yaşantısı geçirmemiştir ancak yaratıcı dramaya ilişkin ön bilgilerinin olduğunu söylemek mümkündür. Bu da öğretmenlerin büyük çoğunluğunun yaratıcı dramaya yönelik ilgileri olduğu anlamına gelebilir. Drama kursu sonrası öğretmenlerin yaratıcı dramanın tanımına, genel özelliklerine, amaçlarına, aşamalarına ve yöntem boyutuna ilişkin bilgilerinde ve farkındalıklarında bir artış yaşanmıştır. Drama kurs programının yaratıcı dramayı tanımaya ve derslerde kullanmaya yönelik içeriğinin önemli bir rol oynadığı ifade edilebilir. Bu noktada drama kurslarında yaratıcı dramanın oyunla, sanatla ilişkisi, bileşenleri ve genel amaçları başta olmak üzere teorik bilgileri içeren paylaşım ve tartışmaların gereği vurgulanabilir. Nitekim öğretmenlerin teorik alt yapı olmaksızın yaratıcı dramayı sınıflarında uygulama çabası olumlu sonuçlanmayabilir. Aynı zamanda derslerin teorik değil uygulamalı işlenmesi de etkili bir öğrenme sürecine katkıda bulunmuş olabilir. Bu tespite paralel olarak Tekin’in (2010, s. 185) yürüttüğü araştırmada, çeşitli branşlardaki 120 öğretmenle uygulamalı süreçlerle yapılan drama kursu sonrası, öğretmenler yaratıcı dramanın kavramsal temellerini daha iyi anlamış, daha önce yaşadıkları deneyimleri kuramsal bilgi temeline dayandırdıkları görülmüştür. Karadağ’ın (2012, s. 102) hizmet içi eğitimlerde yaratıcı drama yönteminin kullanılmasının etkililiği üzerine 115 yetişkinle yaptığı araştırmada da katılımcılar, yaratıcı drama yöntemini geleneksel yöntemlere göre daha etkili bulduklarını belirtmişlerdir. Kültür öğretmenlerinin güzel sanatlar, matematik, edebiyat, felsefe, rehberlik, beden eğitimi gibi farklı branşlardan gelmeleri yaratıcı dramadan tüm branşlarda yararlanabileceğini düşünmeleri açısından önemlidir. Drama kursu sonrası ise farklı branşa sahip öğretmenlerin, yaratıcı dramanın pek çok konuda, pek çok amaçla kullanabileceği düşüncesinin pekişmiş olduğu söylenebilir. Yaratıcı drama uygulamaları esnasında öğretmenler duygu, düşünce ve tecrübelerini dile getirme ve tartışma olanağını bulmuştur. Öğretmenler hizmet içi eğitimler yoluyla etkileşime girmeye, tecrübelerini paylaşmaya, diğerlerinin deneyimlerini dinlemeye, yaşadığı sıkıntıları anlatmaya, yalnız olmadığını hissetmeye kısacası duygusal temas kurmaya ihtiyaç duymaktadır. Buna karşın 2000-2013 yılları arasında hizmet içi eğitimlerin uzaktan eğitime odaklandığı ve yüz yüze eğitimlerin sayısının azaldığı tespit edilmiştir (Günel ve Tanrıverdi, 2014, s. 88). Bu araştırmanın bulgularından da yola çıkarak öğretmenlerin katılım göstermedikleri, etkileşim kurmadıkları bu tür uygulamalardan verim almalarının güç olduğu belirtilebilir. Kültür öğretmenlerinin %81’i drama kursunun beklentilerini karşıladığını ifade etmiştir. Drama kursu öncesinde kurstan mesleki ve kişisel gelişimlerine katkı bekleyen öğretmenler, süreç sonunda drama kursunun başta mesleki gelişimleri olmak üzere kişisel gelişimlerine de katkı sağladığını belirtmişlerdir. Bu bulgular öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerin mesleki gelişimlerinin yanı sıra kişisel gelişimlerine yardımcı olmasını önemsedikleri görüşüyle örtüşmektedir. Yaratıcı dramanın da öğretmenlerin hem kişisel hem de mesleki gelişimlerine etki ettiği ifade edilebilir. Drama kursunun beklentilerini karşılamadığını belirten öğretmenlerden bazıları bu düşüncelerini hizmet içi eğitimin düzenlenmesiyle, bazısı ise drama kurs programının içeriğiyle açıklamışlardır. Diğer öğretmenler ise drama kurs süresinin kısalığını, program içeriğinin yoğunluğunu ve materyal eksikliğini vurgulamışlardır. Kültür öğretmenleri meslek lisesinde çalışmanın zorluklarına değinmiş, öğrencilerin ilgisiz olmaları, onların dikkatini çekememe, kültür derslerinin önemsenmemesi ve bu durumun motivasyonlarını etkilediğinden de söz etmişlerdir. Bu sorunlara paralel olarak kültür öğretmenleri kursa ilişkin, öğrencileriyle iletişim sorunlarını çözebilmeye, öğrencilerin ilgisini çekebilmeye, dersi sevdirmeye ve eğlenceli kılmaya yönelik beklentiler taşıdıklarını söylemişlerdir. Görünen odur ki diğer branş öğretmenlerinden farklı olarak meslek liselerinde çalışan branş öğretmenleri, öğrencilerin kültür derslerine ilişkin algılarına yönelik sorunlar yaşamaktadır. Bu bulgu, kültür öğretmenleri ile ilgili araştırmalar yapılması gereğini ortaya koymaktadır. Kültür öğretmenlerinin dile getirdiği sorunlara karşılık meslek lisesi öğrencileri de kültür öğretmenleriyle yaşadıkları sorunları ifade Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 95 etmiştir. Dede’nin (2008, s. 5) 300 meslek lisesi öğrencisiyle yaptığı araştırmada öğrenciler, kültür öğretmenlerinden ziyade meslek öğretmenlerinin daha çok sevilip sözünün dinlendiğini, meslek derslerinde kendilerini daha rahat hissettikleri, kültür öğretmenlerinin kendi sorunlarıyla ders dışında ilgilenmediklerini, gelecekleri için meslek derslerinin önemli olduğunu belirtmişlerdir. Buradan yola çıkarak kültür öğretmenlerinin öğrencileriyle etkili bir iletişim kurmaları ve derslerinin önemi konusunda onları ikna etmeleri gerektiği söylenebilir. Bu noktada yapılacak çeşitli araştırmaların yanında hizmet içi eğitimlerin ve yaratıcı drama kurslarının önemi değerlendirilebilir. Katılımcı öğretmenlerin mesleki deneyim süreleri göz önüne alındığında, kursa 1 yıldan 26 yıl ve üstüne kadar farklı deneyim sürelerine sahip öğretmenlerin katılım sağladıkları görülmüştür. Bu, öğretmenlerin mesleki ve kişisel gelişimlerinin sürekliliğini önemseme ve eğitimde yaşanan yeni gelişmelere açık olmaları açısından oldukça değerli bir bulgudur. Ayrıca yirmi bir yıl ve üstü deneyime sahip olan öğretmenler de yaratıcı dramayı derslerinde kullanmaya oldukça istekli olduklarının altını çizmişlerdir. Grubun %34’ünün lisansüstü eğitim almış olması ve birçoğunun kursa ilişkin ifade ettikleri mesleki ve kişisel beklentileri de onların kendilerini geliştirmeye yatkın oldukları hakkında bize ipucu verebilir. Bu sebeple kültür öğretmenlerinin drama kursu da dâhil olmak üzere ihtiyaçlarına karşılık gelen kurslarla teşvik edilmesi, desteklenmesi mümkün olabilir. Drama kursu öncesinde kültür öğretmenleri yaratıcı dramayı, tanımadıkları için derslerinde kullanmadıkları, kullanmak istedikleri ama şartların uygun olmadığı, farkına varmadan kullanmış olabilecekleri ya da zaman zaman kullanabildiklerini ifade etmişlerdir. Öğretmenlerin çoğunluğunun yaratıcı dramaya yönelik bir ön yaşantıları olmadığı halde derslerde kullanma çabaları onların dramayı kullanmaya ve hakkında bilgi sahibi olmaya ilişkin istekli olduklarını göstermektir. Nitekim yapılan araştırmalarda öğretmenlerin yaratıcı drama yöntemini kullanmak konusunda kendilerini hazır hissettikleri ancak yaratıcı dramanın uygulama ilkeleri ve aşamalarına ilişkin yeterliklerin hizmet içi eğitim yoluyla kazandırılması gerektiği vurgulanmaktadır (Maden, 2010, s. 271). Tutuman’ın (2011, s. 91) 131 Türkçe öğretmeni ile yaptığı araştırma da öğretmenlerin hizmet içi eğitimlerde dramayla ilgili eğitim almış olmalarının onların bu alandaki yeterliklerini etkilediğini göstermektedir. Drama kursu sonunda öğretmenlerin % 77’si yaratıcı dramayı etkili bir öğrenme yöntemi olduğu ve öğrencilere pek çok açıdan katkı sağlayacağı için kullanmak istediklerini belirtmişlerdir. Kültür öğretmenlerinin yaratıcı dramayı kullanmak için gerekli bilgi ve beceriler konusunda kendilerini daha yeterli hissettikleri söylenebilir. Öğretmenlerle altı ay sonra yapılan görüşmelerde yaratıcı dramayı derslerinde kullandığını ve kursta edindiği deneyimlerden yararlandığını belirtenler olmuştur. Somers ve Sikorova’nın (2002, s. 104) yürüttüğü araştırmada da benzer sonuçlara ulaşılmıştır. Onlar, 21 öğretmen ve öğretmen adayı ile öğretmenlerin hizmeti içi eğitimi programı kapsamında yürüttükleri araştırmada, öğretmenlere 20 saatlik temel drama programı uygulamışlardır. Öğretmenlerin kursta öğrendiklerini öğretmenlik yaşantılarında kullanıp kullanmadıklarını tespit etmek amacıyla kursun bitiminden 6 ay sonra 10 öğretmene anket uygulamış, 18 ay sonra da 3 öğretmenle görüşme yapmışlardır. Elde edilen sonuçlar, öğretmenlerin yaratıcı dramayı sınıflarında çekinmeden kullanabildiklerini, yaratıcı dramanın derslerini ilgi çekici ve eğlenceli olmasını sağladığını ve kursun dramanın çocuklar için ne kadar önemli olduğunu anlamlarına yardımcı olduğunu göstermektedir. Yıldırım’ın (2008, s. 217) sınıf öğretmenleriyle yürüttüğü araştırmada da mezun olduğu programlarda drama dersi alan öğretmenler gibi hizmet içi eğitim alan öğretmenlerin de drama ile ilgili herhangi bir eğitim almayan öğretmenlere göre drama etkinlikleri ve drama tekniklerini kullandıklarını, drama aşamalarını uygulayabildikleri, drama etkinlik planlarını hazırlayabildikleri görülmüştür. Drama kursu sonrası derslerinde yaratıcı dramayı kullanamayacaklarını ifade eden kültür öğretmenleri ise fiziksel koşullar, sınıf mevcutları öğrenci profili, müfredat yoğunluğu gibi sebepler ileri sürmüşlerdir. Öğretmenlerle yapılan görüşmelerde de yaşadıkları zorluklar ve öğrenci profili sebebiyle yaratıcı dramayı derslerinde kullanamadıklarını ifade eden öğretmenler olmuştur. Kültür öğretmenlerinin bu kaygıları, öğretmenlerin yaratıcı dramayı kullanma konusunda yaşadıkları müfredat ve fiziksel koşularla ilgili sorunları ortaya koyan araştırmalarla örtüşmektedir (Aykaç ve Köğce, 2014, s. 927). Öğretmenlerin bu konudaki kaygıları Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 96 dikkate alınması gereken bir durumdur. Kültür öğretmenlerinin derslerinde yaratıcı dramayı kullanma konusundaki çekincelerini büyük ölçüde öğrenci profili oluşturmaktadır. Öğretmenler, meslek liselerindeki öğrencilerin kültür derslerini önemsemedikleri için yaratıcı dramayı etkili şekilde kullanamayacaklarına inanmaktadır. Bu çalışmada ortaya çıkan bu bulgu drama kursunun kültür öğretmenleriyle yürütülmesiyle ilişkilendirilebilir. Drama kursu sonrasında kültür öğretmenleri, drama kurs programına ve hizmet içi eğitimin planlanmasına yönelik önerilerini sunmuşlardır. Teorik bilgilerin artırılması, etkinliklerin tüm branşlarla ve müfredatla ilişkilendirilmesi, ilgili bilgilerin notlar şeklinde verilmesi gerektiği sunulan önerilerdendir. Öğretmenler en çok hizmet içi eğitim kursunun planlanmasına yönelik öneriler getirmişlerdir. Onlar drama kursu süresini yetersiz bulmakta, belli bölgelerde ve sınırlı sayıda açılmasını eleştirmektedirler. Katılımcı öğretmenlerin geldikleri bölgelerin dağılımına bakıldığında, hizmet içi eğitimin yürütüldüğü Marmara Bölgesi’ne (Balıkesir) yakın olanların kursa daha fazla katılım gösterdiği görülmüştür. Marmara Bölgesi’ni Ege Bölgesi takip etmiştir. Doğu’dan gelen öğretmenlerin sayısı ise oldukça sınırlıdır. Buradan yola çıkarak öğretmenlerin kursların merkezi ve Batı’daki şehirlerde açılmasına yönelik eleştirilerinin yerinde olduğu söylenebilir. Nitekim bu durum Doğu’daki öğretmenlerin katılımını etkilemektedir. Öğretmenlerin bu tespiti drama alanında hizmet içi eğitim sürecinde yaşanan sorunları konu alan araştırmalarla da örtüşmektedir (Gürol, 2003a). Kültür öğretmenleri drama kursunun branşlara göre ayrılan gruplarla, branş dersleriyle ilişkilendirerek aşamalı olarak verilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir. Öğretmenlerin önerileri yaratıcı dramanın öğrenme sürecindeki önemini anlamaları, daha fazla bilgi ve deneyimi gerektirdiğini fark etmeleri açısından değerlidir. Onlar yaratıcı dramayı derslerinde kullanabilmek için daha fazla yaşantıya ihtiyaç duyduklarını ortaya koymuşlardır. Nitekim öğretmenlerin yaratıcı drama konusunda hizmet içi eğitimler yoluyla uzman desteği almaya yönelik talepleri çeşitli araştırmalarla da ifade edilmiştir (Çetingöz, 2012, s. 138). Yaratıcı dramayı uygulayabilmek bazı bilgi ve beceriler gerektirdiğinden öğretmenlerin bu taleplerinin yerinde olduğu ifade edilebilir. Öğretmenlerin yaratıcı dramaya yönelik aşamalı ve uzun süreli bir yaşantı talepleri alanyazındaki araştırmalarla da örtüşmektedir. Yaratıcı dramada öğrenme hemen gerçekleşmemektedir. Dramaya yeni başlayanlar iletişim, etkileşim, hareket, duygular, duygulanımlar ve eğlenme üzerine yaşantılarını yoğunlaştırmaktadır. Drama yaşantısı ve deneyimi arttıkça dramanın formu, içeriği, neyin anlatıldığı, konu, odak, teknik ve dramanın nasıl öğretildiği üzerine odaklanılmaktadır (Okvuran, 2010, s. 471). Drama kursunun süresinin otuz saat ile sınırlı olması, yaratıcı dramaya ilişkin ele alınan içeriğin de daralmasına neden olmuştur. Drama kursunda, hem yaratıcı dramanın genel özellikleri hem de bir yöntem olarak nasıl kullanılacağının ele alınması, iki konunun da derinlemesine irdelenememesine yol açmıştır. Bu durumun öğretmenlerin yaratıcı dramaya ilişkin bilgi, beceri ve düşüncelerinin niteliğini etkilemiş olduğu söylenebilir. Aynı zamanda öğretmenlerin beklentilerinin karşılanma durumlarını ve önerilerini de şekillendirdiği belirtilebilir. Kültür öğretmenleri drama kursunun daha sık açılması gerektiğini ifade etmişlerdir. Nitekim lisans programlarında drama dersi alamayan öğretmenlerin drama ile tanışmak için hizmet içi eğitimin dışında seçenekleri sınırlıdır. Yapılan araştırmalar öğretmenlerin çoğunluğunun ancak hizmet içi eğitim aracılığıyla yaratıcı drama ile buluştuğu ve uzun meslek hayatlarında sadece bir kez bu kursu alabildiklerini göstermektedir (Gürol, 2003b, s. 154). Öğretmenlerin önerileri yaratıcı dramanın eğitim sisteminde bilinçli, etkili ve yaygın bir şekilde kullanımı açısından oldukça değerlidir. Eğitim ve Bilim 2016, Cilt 41, Sayı 183, 69-99 N. Akkocaoğlu Çayır, B. Akhun ve P. Özdemir Şimşek 97 Öneriler Araştırma bulgularına dayanarak hizmet içi eğitimin planlanmasına yönelik öneriler: Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen drama kursları daha sık ve batı illeri dışında da pek çok ilde açılabilir. Drama kursunun süresinin daha uzun olması gerektiği ve bu kursu verenlerin alanda yetkin kişiler olması gerektiği söylenebilir. Yaratıcı dramaya ilişkin bilgi ve becerilerin aşamalı olarak düzenlenen kurslar yoluyla öğretmenlere ulaştırılması mümkün olabilir. Ayrıca drama kurs programlarının içeriği ilan edilerek koşulları kabul eden, istekli kişilerin drama kurslarına kabul edilmesi sağlanabilir. Drama kurs programlarının içeriğine yönelik öneriler: Hizmet içi eğitimlere yönelik drama kurs programlarının genel çerçevesi drama alanında uzman kişilerce tartışılarak belirlenebilir. Drama kurs programlarının içeriğinin, yaratıcı dramanın hem yöntem hem disiplin boyutunu içererek şekilde düzenlenmesinin önemli olduğu ifade edilebilir. Kurs programında yer alan etkinlikler ise uygulamalı olarak ele alınarak teorik bilgilere de zaman zaman yer verilebilir. Kültür öğretmenlerinin sorunlarına ilişkin öneriler: Kültür öğretmenlerinin, meslek liselerindeki öğrencilerle yaşadıkları iletişim sorunlarını çözmek, öğrencilerin ilgilerini çekmek için yaratıcı dramayı bir yöntem olarak kullanmak, mesleklerine yönelik motivasyonlarını artırmak ve kendilerini geliştirmek amacıyla yaratıcı dramayla tanışmaları sağlanabilir. Bu çerçevede hizmet içi eğitimlerde drama kurslarının açılması ve daha fazla sayıda kültür öğretmeninin bu kurslardan yararlanmaları söz konusu olabilir. Araştırmacılara öneriler: Hizmet içi eğitimler kapsamında verilen drama kurslarının içeriğini oluşturmak için öğretmenlerin görüşlerinden yararlanmak amacıyla ihtiyaç analizi yapılabilir. Bunun için kapsamlı nicel ve nitel araştırmalar işe koşulabilir. Kültür öğretmenlerinin yaratıcı dramadan yararlanma konusunda yaşadıkları güçlükler ve bu güçlüklerin aşılmasına yönelik çözümler hakkında araştırmalar yürütülebilir. Bununla birlikte drama kurslarının kültür öğretmenlerinin mesleki motivasyonlarına etkisi de bir d