Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü 

Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı 

Türkiyat Araştırmaları Doktora Programı 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ VE MOĞOLCA CANGAR 

DESTANI 

 

 

 

 
 

 

Özlem ÇELEBİ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2022



 

 



 

 

MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ VE MOĞOLCA CANGAR DESTANI 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Özlem ÇELEBİ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü 

Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı 

Türkiyat Araştırmaları Doktora Programı 

 

 

 

 

 

 

 

Doktora Tezi 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ankara, 2022



 

 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI 

 

Enstitü tarafından onaylanan lisansüstü tezimin/raporumun tamamını veya herhangi bir 

kısmını, basılı (kağıt) ve elektronik formatta arşivleme ve aşağıda verilen koşullarla 

kullanıma açma iznini Hacettepe Üniversitesine verdiğimi bildiririm. Bu izinle 

Üniversiteye verilen kullanım hakları dışındaki tüm fikri mülkiyet haklarım bende 

kalacak, tezimin tamamının ya da bir bölümünün gelecekteki çalışmalarda (makale, 

kitap, lisans ve patent vb.) kullanım hakları bana ait olacaktır. 

Tezin kendi orijinal çalışmam olduğunu, başkalarının haklarını ihlal etmediğimi ve 

tezimin tek yetkili sahibi olduğumu beyan ve taahhüt ederim. Tezimde yer alan telif 

hakkı bulunan ve sahiplerinden yazılı izin alınarak kullanılması zorunlu metinlerin 

yazılı izin alınarak kullandığımı ve istenildiğinde suretlerini Üniversiteye teslim etmeyi 

taahhüt ederim. 

Yükseköğretim Kurulu tarafından yayınlanan “Lisansüstü Tezlerin Elektronik 

Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge” 
kapsamında tezim aşağıda belirtilen koşullar haricince YÖK Ulusal Tez Merkezi / H.Ü. 

Kütüphaneleri Açık Erişim Sisteminde erişime açılır. 

 

 Enstitü / Fakülte yönetim kurulu kararı ile tezimin erişime açılması 

mezuniyet tarihimden itibaren 2 yıl ertelenmiştir. ( l ) 

  Enstitü / Fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile tezimin erişime 

açılması mezuniyet tarihimden itibaren ... ay ertelenmiştir. (2) 

    Tezimle ilgili gizlilik kararı verilmiştir. (3) 

 

 

28/04/2022 

           

                     Özlem ÇELEBİ                    

 
İ"Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge" 

(1) Madde 6. 1. Lisansüstü tezle ilgili patent başvurusu yapılması veya patent alma sürecinin devam etmesi durumunda, tez 

danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim kurulu iki yıl 
süre ile tezin erişime açılmasının ertelenmesine karar verebilir. 

(2) Madde 6. 2. Yeni teknik, materyal ve metotların kullanıldığı, henüz makaleye dönüşmemiş veya patent gibi yöntemlerle 

korunmamış ve internetten paylaşılması durumunda 3. şahıslara veya kurumlara haksız kazanç imkanı oluşturabilecek 
bilgi ve bulguları içeren tezler hakkında tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine 

enstitü veya fakülte yönetim kurulunun gerekçeli kararı ile altı ayı aşmamak üzere tezin erişime açılması 

engellenebilir. 

(3) Madde 7. 1. Ulusal çıkarları veya güvenliği ilgilendiren, emniyet, istihbarat, savunma ve güvenlik, sağlık vb. konulara 

ilişkin lisansüstü tezlerle ilgili gizlilik kararı, tezin yapıldığı kurum tarafından verilir *. Kurum ve kuruluşlarla yapılan 

işbirliği protokolü çerçevesinde hazırlanan lisansüstü tezlere ilişkin gizlilik kararı ise, ilgili kurum ve kuruluşun 

önerisi ile enstitü veya fakültenin uygun görüşü üzerine üniversite yönetim kurulu tarafından verilir. Gizlilik kararı 
verilen tezler Yükseköğretim Kuruluna bildirilir. 

Madde 7.2. Gizlilik kararı verilen tezler gizlilik süresince enstitü veya fakülte tarafından gizlilik kuralları çerçevesinde 

muhafaza edilir, gizlilik kararının kaldırılması halinde Tez Otomasyon Sistemine yüklenir 
Tez danışmanının önerisi ve enstitü anabilim dalının uygun görüşü üzerine enstitü veya fakülte yönetim 

kurulu tarafından karar verilir. 

 



 

 

ETİK BEYAN 

Bu çalışmadaki bütün bilgi ve belgeleri akademik kurallar çerçevesinde elde ettiğimi, 

görsel, işitsel ve yazılı tüm bilgi ve sonuçları bilimsel ahlak kurallarına uygun 

olarak sunduğumu, kullandığım verilerde herhangi bir tahrifat yapmadığımı, 

yararlandığım kaynaklara bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunduğumu, 

tezimin kaynak gösterilen durumlar dışında özgün olduğunu, P r o f .  D r .  B ü l e n t  

G Ü L  danışmanlığında tarafımdan üretildiğini ve Hacettepe Üniversitesi Türkiyat 

Araştırmaları Enstitüsü Tez Yazım Yönergesine göre yazıldığını beyan ederim. 

 

 

 

 

28/04/2022 

 

 

Özlem ÇELEBİ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



iv 

 

TEŞEKKÜR 

 

2014’te hayatımı değiştirmek üzere yola çıktığımda “Yumruğumu kalbimde sıktım, / 

Çünkü avuçlarım gerçekte çok korkaktı. / Kelimelerimi, bağırtılarımı, / Paramparça olan 

duygularımı da oraya gömdüm, / Uzun bir süre açılmamak üzere. / Şimdi bu 

gömdüklerimin üzerine yeniden başlıyorum. / Bakalım yol nereye…” demiştim. O 

zamandan bugüne yürüdüğüm yollarda birçok güzel insanın unutulmaz dokunuşlarıyla 

şekillendim.  

Öncelikle nereye gideceğimi bilmediğim öyle bir zamanda ışığıyla yolumu aydınlatan, 

lisansüstü eğitime başlama cesareti gösterebilmemin mimarı, kendilerinden her zaman 

feyz aldığım saygıdeğer hocam Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN’e, özellikle tanıştığımız 

günden beri iyi niyetini, yol göstericiliğini ve samimiyetini esirgemeyen ve bana her 

anlamda destek olan çok değerli danışmanım Prof. Dr. Bülent GÜL’e,  sonrasında ise 

çeviride karşılaştığım sorunların çözümünde yardımını esirgemeyen Raima 

AUYESKHAN, Ochroo DUGER ve Ariunzul NYAMDAVAA’ya, Moğolcamı 

geliştirmemde derslerinden faydalandığım Ariyajav BATCHULUUN’a, yol arkadaşım 

Nilay ALTUNAY’a çok teşekkür ediyorum.  

Son olarak bu meşakkatli süreçte daima yanımda olan çok kıymetli aileme, oğullarıma 

ve can arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. 



v 

 

ÖZET 

ÇELEBİ, Özlem. Moğol Destancılık Geleneği ve Moğolca Cangar Destanı, Doktora 

Tezi, Ankara, 2022. 

Destanlar, bir milletin maddi ve manevi değerleri ile hayata bakış tarzını yansıtan ve 

coğrafi sınır tanımayan folklor ürünleridir. Moğollar, yaratıcı düşünce ve becerilerini 

yansıtan ve nesiller boyunca sözlü olarak aktarılan epik gelenekleri içerisinde Cangar, 

Gezer, Han Harangui, Bum-Erdene gibi ünlü ve büyük pek çok destanı bugüne 

taşımışlardır. Yüzlerce hatta binlerce dizeden oluşan ve özel melodilerle anlatılan 

Moğol kahramanlık destanları, Moğol halkının kahramanlık tarihinin en iyi koleksiyonu 

olarak kabul görmektedir. Moğolların kültürel mirasının muhteşem ifadeleri olan bu 

destanlar, dünya çapında da pek çok çalışmanın konusu olmuştur.  

Moğolca konuşan halkların günlük yaşamını, geleneklerini, dünya görüşlerini, ahlaki ve 

estetik değerlerini, arkaik ritüellerini yansıtan Cangar Destanı; cangarçi olarak 

adlandırılan anlatıcıları vasıtasıyla asırlarca halkın arasında yaşamış ve zamanla daha 

fazla popülerlik kazanarak manevi kültürün önde gelen sözlü yaratımlarından biri haline 

gelmiştir. İçinde efsaneler (domog), masallar (ülger), iyi dilekler (yerööl), kasideler 

(magtaal), beddua-lanetler (haral), atasözleri (züir tsetsen ügs) şarkılar (duu) ve tarihi 

olaylar barındıran, insanların tarihi ve kültürel hafızasını temsil eden Cangar, bu 

bağlamda bir tür ansiklopedi olarak kabul edilmektedir.  

Cangar araştırmalarının başlangıcının üzerinden neredeyse iki yüz yıl geçmiş; bu 

süreçte derleme, inceleme ve yayınlama çalışmalarında önemli mesafeler kat edilmiştir. 

Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yoğunlaşan ilgi neticesinde anlatının 

detaylı analizlerini içeren karşılaştırmalı tipolojik çalışmaların da dâhil olduğu pek çok 

monografi, makale ve bilimsel tez hazırlanmıştır. Orta Asya ve Moğol halklarının 

destansı mirasında özel bir yere sahip olan Cangar Destanı’nın Kalmukya, Sincan 

Uygur Özerk Bölgesi ve Moğolistan olmak üzere üç büyük ulusal versiyonu 

bulunmaktadır. Moğol destancılık geleneği ve Moğolca Cangar Destanı üzerine 

hazırladığımız bu çalışmada destan metni Türkiye Türkçesine aktarılmış ve genel olarak 



vi 

 

Moğol destancılık geleneği, özel olaraksa Cangar Destanı, oluşum, konu, icra, 

araştırılma tarihi, kahramanlar vb. hususlar açısından değerlendirilmiştir.  

Anahtar Sözcükler: Cangar, Moğol Destancılık Geleneği, Cangarçi, Moğollar.



vii 

 

ABSTRACT 

ÇELEBİ, Özlem. The Tradition of Mongolic Epicism and The Cangar Epic in 

Mongolic, Ph. D. Dissertation, Ankara, 2022. 

Epics are folklore products that reflect the material and spiritual values of a nation and 

their way of looking at life and that do not recognize geographical borders. The 

Mongols have carried many famous and great epics such as Cangar, Gezer, Han 

Harangui, Bum-Erdene, within their epic traditions that reflect their creative thinking 

and skills and have been transmitted orally for generations. Mongolian heroic epics, 

consisting of hundreds or even thousands of lines and told with special melodies, are 

accepted as the best collection of the heroic history of the Mongolian people. These 

epics, which are magnificent expressions of the cultural heritage of the Mongols, have 

been the subject of many studies around the world.  

The Cangar epic, which reflects the daily life, traditions, worldviews, moral and 

aesthetic values, archaic rituals of Mongolian speaking peoples, has lived among the 

people for centuries through its narrators called cangarçi and has become one of the 

leading oral creations of spiritual culture by gaining more popularity over time. By 

containing legends (domog), tales (ülger), good wishes (yerööl), eulogies (magtaal), 

oaths-curses (haral), proverbs (züir tsetsen ügs), songs (duu) and historical events, 

Cangar represents the historical and cultural memory of people and in this context, it's 

accepted as a kind of encyclopedia.  

Almost two hundred years have passed since the Cangar researches began; In this 

process, significant progress has been made in compiling, reviewing and publishing 

studies. As a result of the increasing interest, especially since the second half of the 20th 

century, many monographs, articles and scientific theses have been prepared, including 

comparative typological studies containing detailed analyzes of the work. The Cangar 

epic, which has a special place in the epic heritage of the Central Asian and Mongolian 

peoples, has three major national versions: Kalmykia, Xinjiang Uyghur Autonomous 

Region and Mongolia. In this study we prepared on the Mongolian epic tradition and the 

Mongolian Cangar Epic, the text was transferred to Turkey Turkish; Mongolian epic 



viii 

 

tradition in general, Cangar epic in particular has been evaluated in terms of formation, 

subject, performance, history of research, heroes, etc. 

Key Words: Cangar, Mongolian Epic Tradition, Cangarchi, Mongols. 



ix 

 

İÇİNDEKİLER 

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI ....................................... ii 

ETİK BEYAN .................................................................................................................. iii 

TEŞEKKÜR ..................................................................................................................... iv 

ÖZET................................................................................................................................. v 

ABSTRACT .................................................................................................................... vii 

İÇİNDEKİLER ................................................................................................................ ix 

KISALTMALAR DİZİNİ ................................................................................................ xi 

GİRİŞ ................................................................................................................................ 1 

1. BÖLÜM : MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ ...................................................... 5 

1.1. MOĞOL TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ ..................................................................... 5 

1.2. MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ ..................................................................... 12 

1.3. MOĞOL DESTANININ ARAŞTIRILMA TARİHİ ............................................. 20 

1.4. MOĞOL DESTANININ TARİHSEL KÖKENİ ..................................................... 24 

1.5. MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİNİN TEMSİL EDİLDİĞİ BÖLGELER

 ....................................................................................................................................................... 29 

1.6. MOĞOL DESTANLARINDA TEMATİK KOMPOZİSYON ........................... 33 

1.7. MOĞOL DESTANINDA FORM ................................................................................ 42 

1.8. MOĞOL DESTANININ İCRA GELENEĞİ ........................................................... 45 

1.9. TULÇİLER ........................................................................................................................ 49 

1.10. MOĞOL DESTANININ KADROSU ...................................................................... 53 

1.10.1. Kahramanlar ..................................................................................................... 53 

         1.10.1.1. Mangus ................................................................................................ 59 

         1.10.1.2. At ........................................................................................................... 62 



x 

 

2. BÖLÜM : MOĞOLCA CANGAR DESTANI ........................................................... 64 

2.1. CANGAR DESTANI’NIN KONUSU ....................................................................... 64 

2.2.CANGAR DESTANI’NIN KARAKTERLERİ VE ÖZELLİKLERİ ................ 86 

2.3. CANGARÇİLER VE DESTAN SÖYLEME GELENEĞİ ................................ 104 

2.4. CANGAR DESTANININ DİL VE ÜSLUP ARAÇLARI .................................. 113 

2.5. DESTANIN ARAŞTIRILMA SÜRECİ .................................................................. 131 

2.6. CANGAR DESTANININ OLUŞUMU VE TARİHÎ ARKA PLANI ............. 151 

3. BÖLÜM : METİN .................................................................................................... 160 

3.1. MONGOL JANGAR’IN TUULİ ............................................................................... 160 

3.2. TÜRKİYE TÜRKÇESİ ÇEVİRİSİ ........................................................................... 298 

SONUÇ ......................................................................................................................... 441 

KAYNAKÇA ................................................................................................................ 450 

EK 1. ETİK KURUL İZİN MUAFİYETİ FORMU ..................................................... 473 

EK 2. ORİJİNALLİK RAPORU   ................................................................................ 474 

EK 3. TURNİTİN BENZERLİK İNDEKSİ ................................................................. 475 

 



xi 

 

KISALTMALAR DİZİNİ 

АН СССР : Akademiya nauk SSSR (SSCB Bilimler Akademisi) 

APP «Dzhangar» : Aktsıonernoye Polıgrafıcheskoye Predprıyatıye «Dzhangar» 

(«Cangar» Anonim Matbaa Şirketi) 

KalmGU : Kalmytskiy Gosudarstvennyy Universitet (Kalmuk Devlet Üniversitesi) 

KIGI RAN : Kalmytskiy İnstitut Gumanitarnykh İssledovaniy Rossiyskaya Akademiya 

Hauk (Rusya Bilimler Akademisi Kalmuk Beşeri Bilimler Araştırma Enstitüsü) 

Moğ. : Moğolca  

RAN: Rossiyskaya Akademiya Nauk (Rusya Bilimler Akademisi) 

Rus. : Rusça 

TDK: Türk Dil Kurumu 

TTK : Türk Tarih Krumu 

TKAE : Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü 

UNESCO : United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1 

 

GİRİŞ 

2006 yılında Çin’de devlet düzeyinde miras listesine alınan ayrıca UNESCO’nun 

Dünya Manevî Kültür Mirası Listesi’nde de yer alan Cangar Destanı, Moğolların ve 

daha geniş olarak Orta Asya halklarının destansı mirasında sözlü halk sanatının 

zirvelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Moğolca konuşan halkların eski komşuları 

olan Güney Sibirya ve Orta Asya halklarının epik eserleri ile birtakım benzer özelliklere 

sahip olması bakımından önem taşıyan Cangar Destanı’na ait araştırmaların günümüzde 

oldukça gelişkin bir düzeye ulaştığını görmekteyiz.  

Moğolların günlük yaşamını, geleneklerini, dünya görüşlerini, ahlaki ve estetik 

değerlerini, arkaik ritüellerini yansıtan Cangar Destanı, cangarçi olarak adlandırılan 

anlatıcıları vasıtasıyla yüzyıllar boyunca halkın arasında yaşamış ve zamanla daha fazla 

popülerlik kazanarak manevi kültürün önde gelen sözlü yaratımlarından biri haline 

gelmiştir. Cangar Destanı, halkın bağımsızlığı, özgürlüğü ve mutluluğu adına mücadele 

eden hükümdar Cangar ve onun liderlik ettiği bahadır savaşçıların kahramanlıklarının 

anlatıldığı bireysel bölümlerden oluşan döngülerle temsil edilmektedir.  

Türk ve Moğol milletlerinin ortak geçmişlerinin izdüşümlerini, onların sözlü ve yazılı 

eserlerinden takip edebiliriz. Bu anlamda Cangar Destanı’nın Türkçeye kazandırılması 

önem arz etmektedir. 

Moğol Destancılık Geleneği ve Moğolca Cangar Destanı olarak adlandırılan bu 

çalışma, Önsöz ve Giriş bölümlerinin dışında üç bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın 

birinci bölümünde, Moğol Destancılık Geleneği başlığı altında bu geleneği doğru 

değerlendirebilmek adına öncelikle Moğolların tarihine kısaca değinilmiştir. Ardından 

tarihin çeşitli dönemlerinde Hun, Kitan, Türk vb. halklar tarafından kurulan 

imparatorluklara ev sahipliği yapmış olan topraklara hükmeden Moğolların Gezer, 

Cangar, Han Harangui gibi büyük ve küçük hacimli pek çok destan tarafından temsil 

edilen epik gelenekleri değerlendirilmiştir. 18. yüzyıldan itibaren çeşitli verilerle 

varlığından haberdar olunan bu geleneğe ait materyallerin analitik amaçlarla toplanması 

ve yayımlanması amacıyla yürütülen çalışmaların başlangıcı, bir sonraki yüzyılın başına 

dayanmaktadır. Özellikle Pallas, Potanin, Bergmann gibi bilim adamlarının değerli 

folklor materyalleri üzerine kurulmuş olan bu çalışmalar gittikçe daha fazla sayıda 



2 

 

uzman, dilbilimci, etnograf ve araştırmacının dikkatini çekmiş ve onlar tarafından 

hazırlanan yeni yayınlarla bilim dünyasında Avrupa’nın o zamana kadar neredeyse 

hiçbir şey bilmediği Moğol kültürüne karşı büyük bir ilgi uyanmıştır. Tarafımızca 

gerçekleştirilen bu çalışmada bu ilginin geçmişten bugüne kadar nasıl şekillediğine ve 

hangi aşamaya geldiğine ışık tutulmaktadır. 

Moğol destanının değerlendirildiği bu bölümde birincisi Cengiz Han merkezli küçük 

hanlar ve halklarla ilgili, ikincisi kısmen Cengiz Han öncesi dönemden kalan eski kabile 

efsanelerinin yeniden yaratımları olan iki gelişim alanı üzerinde durulmuştur. Moğol 

destan geleneğinin temsil edildiği bölgeler, bugünkü Buryat-Moğol Özerk 

Cumhuriyeti’nin toprakları, İrkutsk çevresi ve Baykal’ın ötesindeki alanlar, Volga 

kıyılarında yaşayan Kalmuk kabilelerinin yerleşim alanları ve günümüz Moğol Halk 

Cumhuriyeti’nin kuzeybatı kesimleridir. Söz konusu alanlarda destan geleneği birtakım 

benzerliklerle ve farklılıklarla hâlâ temsil edilmektedir. Büyük ve küçük formlu 

destanlar, çok turlu ve tek turlu destanlar ve bunların olay örgülerinin, tematik 

yapılarının anlatıldığı bu bölümde ayrıca mısra başı aliterasyonlar, parelellikler, Moğol 

destanında yüksek tekrarlama oranına sahip formüller ve epitetler değerlendirilmiştir. 

Düzyazı bir formu hikâye gibi anlatmak, şiirsel bir formu bir enstrüman eşliğinde 

söylemek ya da enstrüman olmaksızın şarkı söylercesine icra etmek gibi çeşitli 

şekillerde gerçekleştirilen icra şekilleri ve tulçiler hakkında ayrıntılı bir şekilde bilgi 

verilmiştir. Bölüme ait ele alınan son konu ise kahramanlar (yardımcı kahramanlar 

olarak eşler, çobanlar…) atlar ve manguslar olmak üzere üç ana başlık halinde 

incelenmiştir. 

Çalışmanın ikinci bölümünde özel olarak Cangar Destanı’ndan bahsedilmiştir. 

Maloderbet, Bagatsohur, Eelyan Ovla, Mukebyun Basangov, Dava Shavaliev döngüleri 

ve cangarçi Nasank Baldırov ve Badma Obushinov’un repertuarında bulunan birer 

bölümle temsil edilen Cangar Destanı’nın özellikle Rusya’nın Orta Asya politikasının 

etkisiyle 19. yüzyıl sonrasında gelişen araştırılma süreci ve destanla ilgili karşılaştırmalı 

tipolojik çalışmaların da dâhil olduğu pek çok monografi, makale ve bilimsel tez 

hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca destanın tarihî arka planı, nerede ve ne zaman 

oluştuğu noktasında bölünmüş olan akademisyenlerin görüşleriyle birlikte aktarılmıştır. 

Destanın muhtemelen kabileler sistemi zamanlarından kalma efsaneler etrafında gelişen 

bireysel bölümlerinin sonradan tek bir kahraman etrafında birleştirilmesiyle 



3 

 

oluşturulduğu görüşü genel kabul görmektedir. Bu durum, Oyrat kabilelerinin gücünün 

artmasıyla birlikte komşu devletlerin ve halkların tarihinde gözle görülür bir iz bırakan 

Cungar Hanlığı’nın (1635-1758) kurulmasıyla alakalı bir zaman diliminde 

gerçekleşmiştir.  

Çalışmanın ana odağı olan Cangar Destanı’nın konusu, ikinci bölümde öncelikle ele 

alınan konu olmuştur. Bir bütün olarak bakıldığında destanın biri düşmanlarla savaş ve 

kahramanca mücadele, diğeri de kahramanca evlilik olmak üzere iki temel modeli 

izlediği görülmüştür. Destanın anavatanlarının ve halklarının özgürlüğü, bağımsızlığı ve 

refahı için hayatlarını feda etmeye hazır cesur kahramanlar olarak gördüğümüz tüm ana 

karakterleri ile kadınlar, mangaslar ve atlar da bu bölümde değerlendirilmiştir.   

Cangar Destanı’nı icra eden sanatçılara cangarçi denilmektedir. Farklı ekollerin 

temsilcileri olarak destanı kendi tarzlarında icra eden cangarçiler ve destanın icra 

geleneğinde takip edilen ritüeller ve inanışlar, bu bölümde ele alınan konulardan 

olmuştur. Destanın birçok tasvir tekniğini ve aracını bünyesinde barındıran ve oldukça 

gelişmiş bir sanatsal üsluba sahip olmasıyla dikkat çeken görsel araçlarından epitetler, 

hiperboller ve paralelliklerden oluşan dil ve uslüp araçlarına dair bilgi ve 

değerlendirmeler de aynı bölüm içerisinde ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır.  

Çalışmanın üçüncü bölümü, Moğolca Cangar Destanı’nın Kiril harfli orijinal nüshasının 

Latin haflerine aktarılmış şeklinin ve Türkiye Türkçesi çevirisinin verildiği bölümdür. 

Yapılan tez çalışmasında birincil kaynak olarak kullanılan metin, Ts. Damdinsuren’e 

aittir.  1963'te Ulan Batur’da Cangar Destanı’nın 550. yıldönümü sebebiyle yayımlanan 

12 bölümlük Cangar metninin ilk dört bölümünü gözden geçiren akademisyen 

Damdinsuren, yaklaşık 2.500 mısradan oluşan eserden bazı mısraları çıkarmış ve yerine 

yenilerini eklemiştir. 1998’de yayımlanan eserin içerdiği bölümler şu şekildedir: 

“Ehlelt”, “Altan Tseej, Jangar hoyoryn baildsan büleg”, “Hongoryn gerlesen büleg”, 

“Buural halzan moritoi Bulingaryn hövgüün Dogshin Har Sanalyn büleg”, “Duuthulyn 

aç Duutyn hövgüün Alia Monhloi, Jangaryn tümen naiman myangan tsusan zeerd agtyg 

höösön büleg”.  

Tez çalışmasına başladığımızda amacımız, Moğolistan sahasına giderek Cangar Destanı 

ve cangarçilik geleneği ile ilgili verileri alandan da toplamaktı. Ancak o dönem tüm 

dünyayı etkileyen COVID-19 salgını nedeniyle gerekli fizikî imkânlar 



4 

 

sağlanamadığından saha çalışması gerçekleştirilemedi ve bu sebeple esas metnimiz olan 

Cangar Destanı üzerinde çalışmalara doğrudan başlandı. 

Metni Türkiye Türkçesine aktarırken F.D. Lessing’in Moğolca-Türkçe Sözlük, Ya. 

Tsevel’in Mongol Helnii Tovch Tailbar Toli ve B.H. Todayeva’nın Ya İzuchayu 

Dzhangar Kalmytsko- Russkiy Slovar sözlüklerinin yanında Mongol Helnii Ikh Tailbar 

Toli adlı çevrimiçi sözlükten de faydalanılmıştır. Aktarmada metnin anlam olarak 

orijinalliğine bağlı kalabilmek adına baş kâfiye ve aliterasyonlar gözardı edilmiştir. 

Aktarma esnasında kaynak kitaptaki sayfa numaraları olduğu hâliyle korunmuş, 

inceleme sırasında yapılan alıntıların sayfa numaraları da bu düzene göre yazılmıştır. 

İnsan zihninin ürünü bir ifade sanatı olmasının yanı sıra sosyal bir sanat oluşuyla da 

karakterize edilen sözlü edebiyat ve ona ait ürünler, toplumların hayatında sadece edebî 

bir rol oynamaz aynı zamanda geçmişin izlerini de geleceğe taşır. Bu noktada içinden 

çıktığı coğrafyayı her bakımdan yansıtan böylesine önemli bir destanın alan 

araştırmalarının geleceğine ışık tutmasının yanı sıra Moğol halklarının destanlarını 

inceleme sürecinde ve Türk-Moğol destanlarının karşılaştırmalı tipolojik incelenmesine 

yönelik yapılacak olan çalışmalarda da fayda sağlayabilmesi amaçlanmaktadır. 

Bu çalışmanın bilimsel yeniliği, ilk kez Moğolca bir destanın Türkçeye çevrilip analiz 

edilmesinden yanı sıra analiz edilen ve bilimsel anlayış alanına giren materyalin 

içeriğinden kaynaklanmaktadır. Tezin teorik önemi ise metnin Türkiye Türkçesine 

kazandırılmasıdır. Bu sayede karşılaştırmalı çalışmalar için yeni bir kaynak materyal 

sağlanacak, ortak bir kültürel geçmişe sahip olan Türk Moğol halklarının tarihsel 

gelişiminin belirli koşullarında edinilen sanatsal formlarının benzerlikleri ve farklılıkları 

ortaya konulacaktır.   

 

 

 

 

 

 



5 

 

1. BÖLÜM  

MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ 

1.1. MOĞOL TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ  

Moğol destan geleneği üzerinde çalışmaya başlamadan önce bu geleneği doğru 

değerlendirebilmek adına Moğolların tarihine göz atmak gerekir. Bu suretle geleneğin 

ortaya çıkış nedenleri ve gelişimi, tarih boyunca oluşan birikim göz önüne alınarak 

yorumlanabilir. 

Dünyanın en büyük imparatorluklarından birini kuran Moğollar, Asya ve Doğu 

Avrupa’nın büyük bir kısmında bıraktıkları derin izlerin yanı sıra büyük hanları 

Cengiz’in, askeri ve siyasi alandaki üstün başarılarla dolu hayatıyla bozkır devlet 

geleneğinde önemli bir rol oynamış, bu nedenle de tarihçilerin ve araştırmacıların her 

zaman ilgi odağı olmuşlardır. 

Orta Asya’da, Volga kıyılarından Japon Denizi’ne kadar uzanan geniş bir bölgede 

Türklerle birlikte yaşayan Moğolların ana yurdunun Mançurya ve Baykal Gölü civarı 

olduğu düşünülmektedir (Ağaldağ, 2002, s. 265; D’ohsson, 2008, s. 30).  Kaynaklarda 

“Moğol” adına ilk kez VII. yüzyılda rastlanmaktadır. T’ang sülâlesinin resmî tarihleri 

olan Chiu T’angshu ve Hsin T’angshu’da “Mêng-wu” ve “Mêngwa” şeklinde Proto-

Moğol Shih-wei kabile grupları arasında önemsiz küçük bir kabile ismi olarak geçen 

Moğol adı, Cengiz Han zamanında devlet adı olarak kullanılmaya başlanmıştır 

(Özgüdenli, 2005, s. 225). Bu adın Moğol halkının kendisi tarafından kullanılması daha 

sonraları olmuştur. Barthold, Yüan sülalesinin resmî kaynaklarında Moğollara Çin’de 

Moğol, Moğolistan’da Tata (Tatar) denildiğini belirtmektedir (2017, s. 396).  

Araştırmalar, Moğolların tüm bu verilerden çok daha önce, MÖ. II. binyıldan itibaren 

Tula Nehri’nin kaynaklarından Mançurya’nın batı ve güneybatısına kadar yayıldıklarını 

göstermektedir (Özgüdenli, 2005, s. 225). 

12. yüzyılın başlarında bugünkü Moğolistan’ın kuzeydoğusunda Onon ve Kerülen 

nehirleri arasında dağınık bir halde yaşayan Merkit, Kereit, Tatar, Nayman, Kongrat, 

Borçigin, Öngüt gibi pek çok Moğol kabilesi arasından Curcen Hanedanlığı olarak da 



6 

 

bilinen Kin Hanedanlığı’yla yaptığı mücadelelerle adından söz ettiren Borgiçin kabilesi, 

ön plana çıkmıştır. Cengiz Han’dan önce Moğol kavimlerini bir araya getirmeye çalışan 

Kabul Han Borgiçin kabilesindendir (Grousset, 1980, s. 194). Daha sonra Tingiz (deniz) 

unvanını alacak olan Timuçin’in de bu kabileye mensup olduğu düşünülmektedir.  

12 yaşında yetim kalan Timuçin, kendisine han unvanının verildiği 1206’ya kadar 

gösterdiği üstün çabayla Moğolistan’daki tüm kavimlerin mutlak hâkimi olmuştur. 

1206’da yapılan kurultayda «Şutu Bogdo Çingis Han» (Tanrısal Cengiz Han) unvanını 

alarak bozkır kavimlerinin en büyük hükümdarı haline gelen Cengiz, kurultaydan 

hemen sonra Oyrat, Kırgız ve Naymanları bastırmış; Çin’in kuzeyine yaptığı seferle 

(1209) Tangutları vergiye bağlayarak Moğolistan’ın birliğini temin etmiştir. Başlangıçta 

sadece bozkır asilzadelerinden müteşekkil küçük bir grubun takip ettiği Cengiz’in 

Moğol kavimlerini birleştirmesi, Moğolların yükselişinin başlangıcıdır. İçteki birliği 

sağlayan Cengiz Han, ardından Moğolistan dışına seferlere başlamıştır.  Kin devletiyle 

girilen mücadeleler sonrası 1215’te Pekin ele geçirilmiş, 1218’de Karahıtay Devleti’ne 

son verilmiştir. 1219’da Harzemşahlar Devleti üzerine başlattığı seferlerle Harezm ve 

Maveraünnehir’i ele geçirmesinin ardından Kafkasya’ya ulaşan ve imparatorluğunun 

sınırları Kuzey Çin, Çungaristan, Doğu-Türkistan, Orta-Asya, İran, Kafkasya ve bütün 

Güney Rusya’yı içine alacak şekilde Pasifik’ten Hazar Denizi’ne kadar genişleten 

Cengiz Han, Çin’e yapmayı planladığı son harekâtı gerçekleştiremeden 1227’de 

ölmüştür (Alinge, 1967, ss. 5-6; Grousset, 1980, s. 212). 

İleri görüşlü bir kağan olan Cengiz Han, kendisinden sonra çıkabilecek taht kavgalarının 

önüne geçebilmek adına imparatorluk topraklarını daha hayatta iken bozkır 

geleneklerine uygun olarak oğulları Cuci, Çağatay, Ögeday ve Tuluy arasında 

paylaştırmıştır. Buna göre en büyük oğlu Cuci’ye Selenga ırmağının batısındaki  

“Moğol atlarının tırnaklarının vardığı hudutlara kadar” olan tüm topraklar;  ikinci oğlu 

Çağatay’a eski Kara-Kıtay İmparatorluğu'nun doğuda Uygur ülkesinden batıda Buhara 

ve Semerkant’a kadar uzanan bozkırları; üçüncü oğlu Ögedey’e, Balkaş’ın doğu ve 

kuzey-doğusunda, Imıl ve Tarbagatay, Karairtiş ve Urungu bölgeleri; en küçük oğlu 



7 

 

Tuluy’a ise Tula, yukarı Onon ve yukarı Kerülen arasındaki topraklar kalmıştır1 

(Barthold, 2017, s.180; Grousset, 1980, ss. 247-250). 

XIII. yüzyıl ortalarına gelindiğinde imparatorluk topraklarının tek bir merkezden 

yönetilemeyecek kadar büyümesi ve hanedan içindeki anlaşmazlıkların artması gibi 

sebepler, merkezi Moğol hâkimiyetinin zamanla birbirinden bağımsız parçalara 

ayrılması için uygun olan zemini hazırlamıştır (Özgüdenli, 2005, s. 226). İmparatorluk, 

Türkistan’ı idare eden Çağatay Hanlığı, Cuci’nin ardgelenlerinin idare ettiği Altın Ordu 

Hanlığı, Hülagü ailesinin hâkim olduğu İlhanlı Hanlığı ve Kubilay’ın önderliğinde 

kurulan ve Merkezi Moğolistan’ın da bağlı olduğu Çin Yüan Hanedanlığı olarak dört 

bölüme ayrılmıştır (Temir, 1992, s. 389). 

Cengiz Han, imparatorluk topraklarını oğulları arasında paylaştırırken ardgeleni olarak 

Ögedey’i seçmiş ancak Ögedey’in hanlığının tasdik edildiği 1229 kurultayına kadar 

devleti, Tuluy idare etmiştir. Gözünü batıya çeviren Ögedey zamanında Azerbaycan, 

Ermenistan ve Gürcistan fethedilmiş, Anadolu ve Irak’taki yönetim, vergi ödemeye 

zorlanmış ve Volga Nehri’nden Macaristan’a kadar uzanan batı bozkırlarının kontrolü 

ele geçirilmiştir. Avrupa’ya doğru genişleyebilmek adına Macaristan’da kalmaya hazır 

olan Moğollar’ın planları, 1241’in sonlarına doğru Öğedey’in ölümüyle değişmiştir. 

Onun ölümünden sonra yeni han seçilinceye kadar tahta Töregene Hatun naiplik 

etmiştir. İmparatorluğun merkezini Karakurum’a taşıyan Ögedey’in ardgelenleri Güyük 

(1246-48) ve Mengü (1251-59) zamanında seferler devam etmiş; Kuzey Çin, İran ve 

Güney Rusya’nın fethi tamamlanmıştır (Alinge, 1967, s. 7; Grousset, 1980, s. 251). 

Güneybatı Asya’da Moğol hâkimiyetini güçlendirip kardeşi Kubilay’ı Song 

Hanedanlığı’yla savaşmak üzere Çin’e gönderen Mengü Han’ın ölümünden sonra 

kardeşleri Arık Böge ve Kubilay arasında Kubilay’ın Büyük Han olarak tahta geçtiği 

1261’e kadar dört yıl sürecek bir iktidar mücadelesi yaşanmıştır (Temir, 1989, s.118). 

Çin’e ait toprakların tümünü hâkimiyet altına alan (1279) Kubilay, başkenti 

Karakurum’dan Pekin’e taşımış ve Song Hanedanlığı’na son vererek Yüan 

Hanedanlığı’nı kurmuştur (Alinge, 1967, s. 7; Grousset, 1980, ss. 277-279; Temir, 

1989, s.118). Yüan Hanedanlığı’nın Güney Çin’deki varlığı, son imparator Togan 

                                                 
1 Cengiz Han’ın imparatorluk topraklarını annesi, oğulları ve kardeşleri arasında taksim edişine dair bk. 

Temir, 2016, ss. 161-162.  



8 

 

Timur’un Moğolistan’a kaçmak zorunda kaldığı 1368’lere kadar sürmüştür (Alinge, 

1967, s. 9). 

Cengiz Han’ın, Moğol yasalarının uygulanmasıyla görevlendirdiği ve Kaşgar civarı ile 

Maveraünnehir’in büyük bölümünden oluşan Türkistan’ın idaresini verdiği oğlu 

Çağatay’dır. Çağatay’ın adıyla anılan devletin teşekkülü, onun ölümünden sonra 

gerçekleşmiştir. Çağatay’ın idaresinde olan Türkistan, bir dönem Mahmut Yalavaç ve 

sonrasında Yalavaç’ın oğlu Mesut Bey tarafından büyük han adına yönetilmiştir. 

Çağatay Hanlığı’nın Cengiz sülalesinden ilk hanı, Kara Hülagü olmuştur. Çağatay’ın 

torunu Algu’yla birlikte Doğu ve Batı Türkistan, Harezm ülkesinin bir bölümü ile 

Afganistan’ın da içinde bulunduğu bölge, Çağatay oğulları tarafından idare edilen bir 

birlik haline gelmiştir.  İslamiyet her ne kadar daha önce Mübarekşah ve sonrasında 

Gıyasettin Barak tarafından kabul edilmiş olsa da hanedan üyelerinin tamamının 

İslamiyet’e geçişi, Tarmaşirin Han zamanında gerçekleşmiştir. Bu durum, 

imparatorluğun Maveraünnehir’deki diğer İslam memleketleri ile olan iktisadi 

ilişkilerini kuvvetlendirmiş olsa da devletin doğu kısmında bulunan ve İslam dininin 

Cengiz yasalarını bozduğunu düşünen kabileler tarafından iyi karşılanmamıştır (Temir, 

1992, s. 390). Tarmaşirin’in ölümünden sonra artan huzursuzluk ve yaşanan iç 

karışıklıklar, 1340’a kadar sürmüştür. 1340 sonrası hanlık, geleneğe uygun olarak Pamir 

dağlarının doğusunu yöneten Doğu Çağatay Hanlığı ile Müslüman halkın çoğunlukta 

olduğu Maveraünnehir’e hâkim olan Batı Çağatay Hanlığı olmak üzere iki bölüme 

ayrılmıştır (Yuvalı, 1993, s. 178). 

1253 yılında yapılan kurultayda Büyük Han Mengü’nün İran, Irak, Suriye Mısır, 

Kafkasya ve Anadolu’yu ele geçirmek üzere görevlendirdiği kardeşi Hülagü; 1256’da 

İran’da başşehri Tebriz olmak üzere İlhanlı Devleti’ni kurmuştur. Bağdat’a girerek 

Abbasi hilafetine son veren, Anadolu Selçuklu Devleti’ni ve Küçük Ermenistan 

Hanlığı’nı bağımlı hâle getirip devletin sınırları Amuderya’dan Fırat’a, Kafkasya’dan 

Belucistan’a kadar genişleten Hülagi Han; Berke Han’ın başa geçmesinden sonra 

Altınordu Devleti’ne karşı yükümlülüklerini yerine getirmemiş; bu yüzden ilişkileri 

bozulan iki kardeş ulus, karşı karşıya gelmiştir. Hülagü Han 1265’te öldükten sonra 

yerine sırasıyla Abaka, Teküder, Argun, Geyhatu ve Baytu Hanlar geçmiştir (Yuvalı, 

2012, s. 103). Sonrasında İlhanlılara en parlak dönemini yaşatan ve İslamiyet’i devletin 

resmî dini hâline getiren Gazan Han, tahta çıkmıştır. Gazan Han’ın ölümüyle yerine 



9 

 

geçen kardeşi Olcaytu’nun zamanında -eski parlak dönemlerdeki kadar olmasa da- 

huzur ve güven ortamı hâkim olmuştur. XIV. yüzyılın ortalarına doğru zayıflayan 

İlhanlı yönetimi, Ebu Said Bahadır Han zamanında başlayan ve onun ölümünden sonra 

artarak devam eden taht kavgaları sebebiyle iki aile arasında bölünmüş ve bu durum, 

pek çok yerli beyin bağımsızlığını kazanmasına ve İlhanlılar sülâlesinin 1344’te ortadan 

kalkmasına sebep olmuştur (Alinge, 1967, s.  9; Temir, 1992, s. 391).  

Cengiz Han’ın sağlığında yaptığı toprak paylaşımından sonra ortaya çıkan dört büyük 

ulustan biri olan Altınordu Devleti, Cengiz’in büyük oğlu Cuci’ye düşen topraklar 

üzerinde kurulmuştur. Ancak Cuci’nin babasından altı ay önce vefat etmesi üzerine ona 

ait toprakların yönetimi, geleneğe uygun olarak oğulları arasında taksim edilmiştir. 

Büyük oğul Orda, ülkenin doğu kısmına; Batu, asıl Kıpçak sahasına; Tok Timur, İdil 

nehrinin orta ve kuzey bölgesine; Şiban (Şeyban), Ural’dan başlayarak Güney Sibirya 

ve civar bölgelere hükmetmişlerdir. Cuci’nin oğulları arasında paylaştırılan Altınordu 

Devleti’nde hâkimiyet, merkezin kuvvetli olduğu dönemlerde Batu’da olmuştur (Temir, 

1992, s. 391). 1256’da Altınordu Devleti’nin resmî kurucusu olarak da kabul edilen 

Batu Han öldüğünde devletin sınırları Deşt-i Kıpçak, Aral Gölü civarı ve Kafkaslar’ın 

Azerbaycan’a kadar olan bölümünü içine almaktadır. Onun yerine geçen ve İslam dinini 

benimsemiş olan Berke Han, Cengiz Han’ın torunu Hülagü Han tarafından kurulan 

(1256) İlhanlı Devletiyle savaşmış; kendisinden sonra yerine geçen Mengü Timur Han, 

Özbek Han ve Canıbek Han zamanlarında devletin gücü korunmuştur. Daha sonra 

başlayan taht kavgaları, Toktamış Han zamanına kadar devam etmiştir. Toktamış Han 

zamanında bir süreliğine de olsa biten taht kavgaları, Aksak Timur’un Altınordu 

topraklarına girmesiyle yeniden başlamıştır. İç çekişmelerle zayıflayan devlet, Timur ile 

Toktamış arasında 1391 ve 1395’lerde gerçekleşen savaşlar neticesinde iyice güçsüz 

düşmüş; ardından Kazan, Kırım, Astrahan, Sibir Hanlığı adları altında daha küçük 

birimlere bölünmüştür. Bunların arasından varlığı en uzun süren, Kırım Hanlığı 

olmuştur. Kırım Hanlığı’nın hâkimiyetine giren Altınordu Devleti, 1502’de tarih 

sahnesinden silinmiştir (Grousset, 1980, s. 438; Temir, 1992, s. 409). 

Moğol İmparatorluğu, Cengiz Han’ın ölümünden sonra da topraklarını genişletmeye 

devam etmiş; Çin, Batı Avrupa, İran, Türkistan coğrafyası Moğolların hâkimiyetine 

girmiştir. Bu geniş coğrafyadaki Moğol hâkimiyeti, başlangıçta merkeze bağlı olan 

ancak daha sonra iç çekişmelerle merkezden uzaklaşan hanlıkların birer birer 



10 

 

yıkılmasıyla yok olma sürecine girmiştir. Bunda, Moğollar’ın hükmettikleri 

coğrafyalardaki baskın yerleşik kültürlerin etkisine girmelerinin de payı vardır. XV. 

yüzyılın ortalarında Batı Asya, Ortadoğu ve Doğu Avrupa’daki Moğollar, Türkleşme 

sürecine girerken Uzakdoğu’da olanlar, Çin kültürünün etkisiyle Çinlileşmeye 

başlamıştır (Özgüdenli, 2005, s. 228). 

Yüan Hanedanlığı’nın düşüşünün Moğollar için yerleşik ülkelerle ticaretin tamamen 

durması, büyük pazarların Moğollara kapanması, Moğolistan’daki kentsel yaşamın 

gerilemesi gibi büyük sonuçları olmuştur. Bu dönem; merkezi hükümetin tüm 

otoritesini kaybetmesi, iç çekişmeler yüzünden hanların öldürülmesi, bazı büyük feodal 

beylerin diğerleriyle hızla yer değiştirmesi, ülkeyi tamamen mahveden uzun savaşlar vb. 

ile karakterize edilir (Poppe, 1937, ss. 26-31). Yüan İmparatoru Togan Timur’un 

Moğolistan’a gidişinin sonrasında ardgelenleri arasında cereyan eden taht kavgaları 

yüzünden Moğollar, 15. yüzyılın başlarında Doğu Moğolları ve Batı Moğolları olarak 

ikiye ayrılmıştır. Daha öncesinde (14. yüzyılda) Çungaristan’da ayrı bir birlik kuran 

Batı Moğollarından Oyratlar, hükümdarları Esen zamanında tüm Moğollar arasında 

hâkimiyet üstünlüğünü elde etmişseler de onun ölümünden sonra üstünlük, Doğu 

Moğollarına geçmiştir. Doğu Moğollarının hanı Dayan zamanında eskisi gibi bir Moğol 

birliği kurulmuştur ancak 1543’te Dayan Han’ın ölümünün ardından çocukları ve 

torunları arasında taksim edilen imparatorluk, bir daha tek bir hanın yönetimi altında 

birleşmemek üzere parçalanmıştır (Alinge, 1967, ss. 9-10; Grousset, 1980, s. 470). 

Kuzey ve güney olarak ikiye ayrılan Moğolistan'ın kuzey kısmı yani Halha, Dayan 

Han'ın en küçük oğlu Geresenze’ye, güney kısmı ise Dayan Han’ın en büyük oğlunun 

yönetimine verilmiştir. Dayan’ın torunu Bodi-han, kağan unvanı alarak Çakar 

aşiretlerini kendi etrafında toplamıştır. O ve ardgelenleri, Kalgan ve Dolon-nor 

bölgesinde 1634’e yani Mançulara tabi oluncaya kadar Güney Moğol Kağanlığı’nı (İç 

Moğolistan) hâkim kılmışlardır (Grousset, 1980, s. 469). Kuzeydeki Halha aşiretlerinin 

başına geçen Geresenze, Oyratları Kobdo’ya kadar sürüklemiş; Kerülen ile Kangay 

dağları arasını işgal ederek Obsa-nor’a kadar ilerlemiştir (Grousset, 1980, s. 471). 

Geresenze’nin ölümüyle prensliklere ayrılan Kuzey Moğol Devleti, 1638’e kadar Güney 

Moğolları gibi Mançulara tabi olmuştur. 17. yüzyıl başlarında Çungaristan’daki Batı 

Moğollarından bir kısım aşiretler, Tibet’e giderek Dalai Lama’yla birlikte hareket etmiş, 

diğer bir kısmı da Volga taraflarına yerleşerek Kalmuk adıyla tanınmıştır (Alinge, 1967, 



11 

 

ss. 10-11). İçte bitmek bilmeyen taht kavgaları ve dışta gittikçe daha da güçlü hâle gelen 

Mançu tehlikesi, Kuzey Moğolistan’daki Halha ve Batı Moğolistan’daki Oyrat 

prenslerini birlikte hareket etmeye yöneltmiştir. 1640’ta Çungaristan’da Kuzey ve Batı 

Moğolistan’dan 44 Moğol aşiret başkanı ile Kuku-Nor ve Volga Kalmukları, Oyratların 

prensi Batur’un başkanlığında ittifak yapmak üzere bir araya gelmişlerdir. Taraflar, 

ülkelerinde yürürlüğe girecek kanun normlarının yazılması noktasında anlaşmaya 

varmış olsalar da bu anlaşma uzun süre bağlayıcı olmamıştır (Alinge, 1967, ss. 10-11). 

Doğu Türkistan’ı fetheden Galdan ve ondan sonra gelen hanlar zamanında Oyratlarla 

Halha Moğollarının koruyuculuğu rolünü üstlenen Mançular arasındaki mücadeleler, 

Oyrat aşiretlerinin korkunç bir şekilde yenildiği 1758’e kadar sürmüştür. Oyratların 

boşalttığı alanlara Kırgızlar ve Volga’dan dönen Kalmuklar yerleşmiş, 1911’e kadar 

tüm Moğolistan ve Çungaristan Çin hâkimiyetine girmiştir (Alinge, 1967, ss.11-12). 

Türklerin ana yurdu olan bölgede, Rusya Federasyonu ve Çin arasında yer alan 

Moğolistan; bugünkü bağımsız Moğolistan Halk Cumhuriyeti, Çin’e bağlı İç 

Moğolistan ve Rusya’ya bağlı Buryat Özerk Bölgesi olarak üç parçaya ayrılmıştır.  

Hunlar, Göktürkler ve Uygurlardan sonra bozkırın mirasını devralan Moğollar, 13. 

yüzyıldan sonra çok kısa bir süre olsa da Kore’den Doğu Avrupa’ya kadar uzanan 

oldukça geniş bir bölgeye hükmetmişlerdir. Cengiz Han’ın yükselişinden önce Orta 

Asya bozkırlarında yaşayan birçok konargöçer kabileden sadece biri olan Moğollar, 

hızlı bir şekilde Asya’nın en büyük gücü haline gelmiş ancak tek bir yönetici aile 

tarafından kontrol edilen bu büyük coğrafya üzerinde Moğol İmparatorluğu’nun 

kurucusu Cengiz Han’ın oğulları ve torunlarının hâkimiyeti çok kısa sürmüştür. Cengiz 

Han’ın temellerini attığı imparatorluk, Türklerin çoğunlukta olduğu bir coğrafyaya 

hükmettiği için Moğolların Türk kültüründen etkilenmesi kaçınılmaz olmuştur. Aynı 

zamanda Çinlilerin de etkilediği Moğol kabileleri, bazen bir Türk-Moğol kültürü 

yaratarak Türklerle birleşmiştir. İlk zamanlarda imparatorluğun hâkim unsuru 

Moğollarken zamanla sınırların da genişlemesiyle beraber halkın ve askerlerin büyük 

bir kısmını Türkler oluşturmuştur. Bu nedenle Cengiz Han, birbiriyle savaşan Türk ve 

Moğol bütün kabileleri Moğol adı altında bir araya getirdiğinde sadece Moğolların değil 

Türklerin de Büyük Han’ı olmuş; onun kurduğu devlet ise Türk Moğol Hakanlığı olarak 

da anılmıştır (Temir, 1992, s. 385). Moğol devlet ve ordu teşkilatının Türk mirası 

üzerine inşa edilmiş olması, öteden beri tarihî, iktisadi ve kültürel bakımdan birbirine 



12 

 

uzak olmayan bu iki milletin birbirine karışarak birinin diğerinin içinde erimesi, 

imparatorluğun adının bu şekilde anılmasına vesile olmuştur.  Bu sayede çok kısa 

sürede Türkistan, Altınordu, İran ve Anadolu’daki Moğollar Türkleşmiştir. 

1.2. MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİ 

Sözlü edebiyat, bir milletin entelektüel kültürü ve pratik faaliyet şekilleridir. O, insan 

zihninin ürünü bir ifade sanatı olmasının yanı sıra sosyal bir sanat oluşuyla da 

karakterize edilir. Amacı sadece eğlendirici bir belagat olmanın ötesinde hayata katkı 

sağlamaktır. Hayata katkısı ise yalnız edebî bir rol oynamaktan ibaret değildir. Tüm 

toplumun hayatı, tarihi, gelenek-göreneği gibi farklı içerikli şeylerden oluşan sözlü 

edebiyat; çok eski zamanlarda yaşamış olan insanların kolektif çalışması, yaşam biçimi, 

ritüelleri ve gelenekleriyle ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır. Hayatın, çalışmanın ve 

mücadelenin bir yansıması olan sözlü edebiyatın yaratılmasının nedeni, kişinin 

duygularını doğrudan ifade etme ve sosyal yaşam deneyimini özetleme ihtiyacıdır. 

Sosyal bir fenomen olan sözlü edebiyat, başlangıçta kabile toplumunun ruhsal bir 

yaratımı olarak ortaya çıkmış ardından ezilen, sömürülen sınıfların ve çeşitli sosyal 

grupların entelektüel gelişimiyle şekillenmeye devam etmiştir.2 Tarihin her döneminde 

aynı olmayan sözlü edebiyatın konumu ve içeriği; toplumun yapısına, tarihsel 

gelişimlerinin özelliklerine, kabilelerin ve etnik grupların kültüründeki yerine bağlı 

olarak çarpıcı bir biçimde değişmiştir (20.06.2020 tarihinde https://www.e-

nom.mn/book?bid=MTMxMQ==enomMTMxMQ== adresinden erişilmiştir.). Her 

millet, kendi tarihsel gelişim sürecinde menşei, tarihi ve yaşam tarzı açısından diğer 

milletlerle belirli ilişkiler geliştirmiştir. Bu ilişkiler dâhilinde edebiyat, din, felsefe ve 

sanat anlayışı ödünç alınmış, verilmiştir. Bu bakış açısına göre “saf” folklor-sözlü 

                                                 
2 Moğol feodal toplumunun çoğunluğu çobanlardan oluştuğu için Moğolların sözlü edebiyatına ait 

yaratımların çoğunluğunun çobanlara ait olduğu düşünülse de Moğol toplumu içinde hizmetkârlar, serfler, 

müritler ve havariler gibi birçok farklı grup da bulunmaktaydı. Bu nedenle sözlü edebiyat, çobanların 

yaratımlarına ek olarak göçebelerin masallarından ve rahiplerin dini okumalarına kadar çeşitli sınıfları 

oluşturan bir grup insan tarafından yaratılmıştır. Bunların Moğol sözlü edebiyatına katkıları ise değişiklik 

gösterir (20.06.2020 tarihinde https://www.e-nom.mn/book?bid=MTMxMQ==enomMTMxMQ== 

adresinden erişilmiştir.). Akademisyen Damdinsuren, sınıf mücadelesinin karmaşık koşullarında feodal 

sınıf ve halk sınıfına ait kültür ve sanatın karşılıklı bağımlılığını vurgulayarak her iki sınıfın birbirinin 

çalışmalarını etkilediği ve bunların niteliğini değiştirdiği zamanlar olduğunu belirtir (1959, s. 23). 



13 

 

edebiyat diye bir şey yoktur.3 Sözlü kültür ortamında doğup sözlü edebiyatın en eski ve 

en hacimli türlerinden biri hâline gelen, daha sonraki zamanlarda yazıyla birlikte 

yayılmaya devam eden destanı gerçek veya kurmaca olağan üstü ve mitolojik 

kahramanların maceralarını şiir veya şarkı diliyle ve çoğu zaman bir müzik aleti 

eşliğinde anlatan, anonim olan veya unutulmuş bir şair tarafından yaratılan fakat şairin 

maceranın içinde duygu veya eylem olarak yer almadığı “edebiyat eseri” olarak 

tanımlayabiliriz  (Oğuz,  2004, s. 6). Destan bir ulusun bağımsız bir dile ve edebiyata 

sahip olmasının temel kriterlerinden biridir. Dünyanın kökeni mitinden başlayarak 

toplumun sanatsal düşüncesinin embriyolarını içeren antik destanlar aracılığıyla bir 

                                                 
3 Moğol sözlü edebiyatı Hint Pancatantra, Tibet biyografik romanları ve mitlerinden etkilenmiştir. Moğol 

folklorunda kökenleri belirlenemeyen birçok hikâye ve karakter bulunmaktadır. Nereden gelirse gelsin bu 

hikâye veya görüntüler, yayıldığı ulusun yaşamının ve tarihinin özelliklerini yansıtan bireysel bir 

versiyona dönüşerek ulus folklorunun özel niteliklerini edinmiştir. Bu uzun bir tarihsel sürecin sonucunda 

oluşan gelişiminin bir tezahürüdür. Örneğin Gezer destanı, Buryat ve Tibet halkları tarafından 

sahiplenilmektedir. Destanın analizi belgelemiştir ki her versiyon, karakteristik olarak kendine özgüdür ve 

içinden çıktığı ulusun benzersizliğini yansıtır. Buryat Gezer destanının Tibet’in tarihsel gerçekliğiyle 

hiçbir ilgisi yoktur. Bazı folklor örneklerinin bir ulusa gelmesi ve belirli bir ulusal karaktere sahip olması, 

folklorun enternasyonalist köklerini doğrulamakla kalmaz aynı zamanda onu inkâr eder (23.06.2020 

tarihinde https://www.e-nom.mn/book?bid=MTMxMQ==enomMTMxMQ== adresinden erişilmiştir.). 

Moğolistan ve Hindistan, uzun bir ortak kültürel geçmiş ile ilişkilendirilmiştir. Sözlü edebiyat, kültürel 

iletişim bağlamında özel bir yere sahiptir. Hint Budizmi Moğolistan’da yayılırken kendi felsefi 

kavramlarını getirerek Moğol sözlü edebiyat ürünlerine sirayet etmiştir. Yani Hint kültürünün etkisi, 

Budizm aracılığıyla Moğolistan’a girmiştir. On altıncı yüzyılın sonlarından itibaren, Tibet Budizminin 

manevi rehberliği altında Moğollar arasında edebiyat yeniden canlanmış ve Budizm, Moğol edebiyatını 

her yönüyle etkilemiştir. Ancak bu edebiyat öncelikle Budist kilisesine hizmet etmiş; Budist 

dogmatiklerinin, görüşlerinin, efsanelerinin yayıcısı haline gelmiştir. Tibet ve Hint kültürünün yaratımları 

olan Budist masallar, efsaneler, hikâye ve şiirler; Moğol sözlü edebiyatını doldurmuş ve bu yaratımlar, 

yanlarında getirdikleri Hint poetikasının birçok tekniğini doğal olarak Moğol destanına da sokmuştur. 

Hint poetikasının etkisi, esas olarak mecazlarda ve figüratif ifadelerde kendini göstermektedir. Budizm, 

destanın yayılması ve korunmasında aktif rol oynamıştır. Kuzey-Batı Moğolistan Oyratlarının Budist 

rahipleri çoğu zaman ünlü tuulçileri destanları icra etmek üzere manastırlara davet etmiş hatta keşişlerin 

kendilerinin, özellikle de düşük derecelilerin, kahramanlık destanlarının icracısı hatta profesyonel icracısı 

olduğu görülmüştür (Vladimirtsov, 2003, ss. 329-352). Moğol destanında zamanın başlangıcını ve destan 

kahramanının gücünü anlatan kısımlarda Budist sembolizmine ait birçok ifade ve kavram yer almaktadır. 

Sumber Dağı, Suun Denizi, Zamba Kıtası, Ganj Nehri, gibi yerlerin, Hurmast, Dapampara, Shagjamuni, 

Maidar, Ochirdari gibi tanrıların ve Dalai Lama ve Daivan Han gibi dinî şahsiyetlerin isimleri, destanın 

yaratılış ve ortaya çıkış zamanını ifade etmede kullanılmıştır. Bütün bunlar, Budist edebiyatı aracılığıyla 

eski Hint ve Tibet mitolojisinin izlerini içerir. Moğol destanında Budizm’den etkilenen bir diğer öge, 

kutsal yazıları anlamayan siyah cahil bir kişi için destanın kutsal kitap, destan kahramanının ise bir tanrı 

olarak kabul görmesidir. Örneğin Dainy Hürel destanında kahraman, Tanrı Jamsran’a benzetilir. 

Jangar’ın kahramanları da Budist tanrılara benzetilir. Ayrıca dağların ve suyun övgüsünde bir tanrının 

görüntüsüne benzeyen bir dağa dair birçok açıklama vardır (Sampildendev, 2004, ss. 74-82; Hurelbaatar, 

1998, ss. 244-247). 

 

 

 

 

 

 



14 

 

ulusun dilinin ve kültürünün hangi oranda eski ve güçlü olduğu 

gözlemlenebilir. Özellikle kahramanlık destanları, kültürel mirasın en değerli parçası ve 

halkların ulusal gururunun nesnesidir. Milli edebiyat tarihi destanla başlar ve genel 

olarak kahramanlık destanının kökeni ve erken biçimlerinin incelenmesi, ulusal 

edebiyatın oluşum yollarını anlamak için son derece önemlidir (Meletinskiy, 2004, s. 5). 

Halk yaratımı olan destanlar; yerel özellikleri özümseyen, bir anlatıcının melodisine 

dönüşen müthiş bir sanat ve edebiyat ürünüdür. Anlatıcı, destanı yeteneği, çalışkanlığı 

ve tutkusuyla öğrenen ya da atalarından miras alan kişidir. Geniş bir folklor türü olan 

destanlar, içlerinde efsane, atasözü, dinsel telaffuzlar vb. içermesi bakımından 

geleneksel kültürün farklı tür ve biçimlerinin birleşimidir. Sıradan insanların sanatsal ve 

estetik ihtiyaçları tarafından koşullandırılan görünüşü ve gelişimiyle destanlar, bir 

halkın tarihi, gündelik yaşamı, psikolojik durumu ve dünya görüşünün yanı sıra ahlaki 

anlayışı ve hayallerini en iyi şekilde yansıtır. Destanların içerik ve biçimleri, toplumun 

sahip olduğu ve yüzyıllar içinde geliştirdiği geleneklere dayanmaktadır. Ancak destanlar 

sadece içinden çıktıkları topluluğun bir grubu olarak adlandıracağımız belli bir 

zümrenin değil bütün ulusun fikir ve ideallerinin genel görünümünün sanatsal 

ifadeleridir. Ulusal bilinç yaratabilme adına geçmişin idealleştirilmesi ilkesine dayanan 

destanlar aynı zamanda belirli bir kuşağın yaratıcı bilincinin öznel içeriğidir. İlk olarak 

kabile toplumundaki eski insan bilincinin oluşturduğu gelenekle var olan destanlar, 

sonraki süreçte başka ruhsal gelişim aşamalarının eseridir (20. 06. 2020 tarihinde 

https://www.e-nom.mn/book?bid=MTMxMQ==enomMTMxMQ== adresinden 

erişilmiştir.). 

Büyük otlakları, ünlü dağları, konargöçer yaşam tarzı, ortak tarih ve gelenekleriyle 

birleşik bir kültür alanı oluşturan Orta Asya özellikle Doğu’nun ve Batı’nın kültürel 

ilişkilerinde sosyal ve ekonomik olarak hizmet vermiş bir bölgedir. Somut olmayan 

kültürel mirasının bir parçası olarak bu bölgenin topraklarına yayılan destan, çok 

kültürlü bir fenomendir. Coğrafi yerleşime göre her biri kendi müzikal ve şiirsel dil 

stiline sahip destanlar, Orta Asya halklarının kadim ulusal tarihinden gelişmiş ve onların 

kültürel gelenekleri, tarihi ve manevi dünyası, ahlaki ve estetik idealleri de dâhil olmak 

üzere ait olduğu topluluğun oluşumu hakkındaki bilgileri gözler önüne sermiştir. 

Meletinskiy, Orta ve Kuzey Asya’daki Türk-Moğol halklarının destansı yaratıcılığının 

pek çok ortak noktası olduğunu belirtmiştir. Araştırmacı, geçmişte benzer sosyo-



15 

 

ekonomik koşulları paylaşmış olan bu halkların uzun bir etnik kökene sahip olmaları ve 

özellikle Altay ve Sayan bölgelerinde sürekli yer değiştirmelerinin ve en yakın tarihsel 

bağlarının yanı sıra Kuzey ve Uzak Doğu’daki avcılık, balıkçılık yaşam tarzının ve 

yerleşik tarımın aksine yüzyıllar boyunca konargöçer bir sığırcılık ekonomisi 

yaşadıklarını belirtmiştir. Şüphesiz ataerkil klanları hayatta kalan, feodal askeri-kabile 

ittifakları kuran Altay, Hakas, Şor, Tuva, Yakut, Buryat, Oyrat ve Halhalardan 

bahsetmektedir (2004, ss. 5, 247). Aynı koşulları paylaşan bu halkların geleneksel 

kültürlerinin önemli unsurlarından birini oluşturan destan, en eski çağlardan bugüne 

kadar Orta Asya’nın bozkır koşulları altında birçok yerde var olmaya ve işlev görmeye 

devam etmektedir.  

Tarihin çeşitli dönemlerinde benzer bir kültürel kökene sahip olan Hun, Kitan, Türk, 

Moğol vb. halklar tarafından kurulan imparatorluklara ev sahipliği yapmış olan 

Moğolistan, Orta Asya halklarına özgü kültür, yaşam tarzı, ritüeller, inanç ve ibadetler, 

gelenek ve görenekler, halk sanatları vb. unsurlarla ayırt edilmekte ve Moğolların epik 

gelenekleri Gezer4, Cangar, Han Harangui5 gibi büyük ve küçük hacimli pek çok 

destan sayesinde bugün de varlığını sürdürmektedir. 

Moğolcada destan tuul6, destanı icra etmek (okuma sanatı) ise tuul hailah olarak 

adlandırılır. Hailah, şiirin ritmik bir şekilde söylenmesidir. Müziğin eşlik ettiği veya 

                                                 
4 Gezer Destanı için bk. Heissig 1983; Kozin 1935; Neklyudov 1984, ss. 199-223; 2019, ss. 247-436. 
5 Han Harangui için bk. Sanjeev, 1937. 
6 Moğol halkının pek çok sözlü edebiyat türünün her birine (efsaneler, destanlar, masallar, şarkılar, 

bilmece ve atasözü…) Moğolca konuşan etnik gruplar birbirinden farklı isimler vermiştir. Sözgelimi 

destan için Halhalar tuuli, Buryatlar üliger (peri masalı), Kalmuklar ut ya da urt tuuli (uzun destan) gibi 

isimler kullanır (Balzhin- Bicheev, 2020, ss. 531-532; 30.06.2020 tarihinde https://www.e-

nom.mn/book?bid=MTMxMQ==enomMTMxMQ== adresinden erişilmiştir.). Bununla birlikte 

Moğolların kahramanlık yaratımlarını destan olarak adlandırmayan bakış açıları da mevcuttur. Lörincz 

Laszlo, klasik anlamda destanların gereklerini karşılamadıkları için bu eserlere destan denilmesinin doğru 

olmadığı kanaatindedir. Destandaki sosyal çatışmaların oldukça başlangıç aşamasında, kısmen feodal 

öncesi sosyal biçimlerin derecesinde tasvir edildiğini, bu çatışmaların sosyal ölçekte çok önemli 

olmadığını söyleyen araştırmacı, çatışan unsurların devletler ve ülkeler değil ülke hayatında önemli bir rol 

oynamayan ayrı ayrı aileler ve aile reisleri olduğunu ekler. Laszlo, gelişmiş geleneksel terminolojiye 

dayanarak destanları kahramanlık şarkıları olarak isimlendirir (1968, s. 9). Neklyudov, Moğol 

destanındaki kahramanlık ve nihayetinde sosyal dokunuşların varlığından şüphe duymadan onu farklı 

şekillerde (arkaik veya devlet öncesi destan, epik oluşum, kahramanlık masalı, kahramanlık şarkısı) 

adlandıran yazarların varlığına işaret ederek bu yazarların “destan” kavramının yorumlanması noktasında 

(dar bir şekilde veya tam tersine geniş anlamda) çok farklı bakış açılarına sahip olduklarını belirtir. Moğol 

bilim adamlarının çoğunun “kahramanlık masalı” terimini genellikle ritmik epik anlatıların bozulmasının 

bir sonucu olarak ortaya çıkan küçük şiirsel ekler ile bir destanın kısa nesir biçimini belirtmek için 

kullandıklarını ekler (1984, s. 82). Destanlarla yakın ilişki içinde olan kahramanlık masallarının çoğu, 

geçmiş dönemlere ilişkin arkaik özellikler taşır. Bazı destanlar, yayılırken kahramanlık masalına 

dönüşmüşlerdir. Bunun yanı sıra arkaik kahramanlık masalı, kahramanlık destanının en eski biçimlerinin 



16 

 

basit anlatım şeklinde gerçekleşen iki tür hailah vardır. Düzyazı bir masal ya da bir 

destanın okunması ile şiirsel bir formun bir enstrüman eşlikli veya eşliksiz okunması 

arasında olduğu gibi şarkı söylemek duu duulah ve destan söylemek tuul hailah 

arasında da büyük bir fark vardır. Tuul hailah, daha güçlü daha kalın bir sesle olması 

bakımından melodik bir sesle şarkı söylemekten farklıdır7 (Bawden, 1979, ss. 40-4; 

Horloo, 1987, s. 99; Sampildendev, 2004, ss. 31-32). 

Moğol edebiyatı ve destanı alanında çok sayıda çalışması olan Rinchindorj, 

döngüselleşmiş “Cangar” ve “Geser”e ek olarak 550’den fazla Moğol destanı ve 

bunların küçük ve orta boyutta pek çok varyantının bulunduğunu bildirmiştir.8 Orta 

hacimli destanların her biri binlerce mısraya sahiptir. Moğolistan ve Rusya’da 

kaydedilen -yaklaşık 200.000 mısraya ulaşan- 200 bölümlük Cangar destanı, Çin’de 

Oyratlar arasında kaydedilen 12 ciltlik bir koleksiyona sahiptir (2012, ss. 221-222).  

Moğolların yüzyıllardır geliştirdiği en zengin miraslardan biri olan kahramanlık 

destanları, Moğolların kadim zamanlardaki yaşam tarzının temel kavramlarını, sosyal 

ilişkilerini, dünya görüşlerini, davranış kalıplarını, dini anlayışlarını ve tarihini edebî bir 

şekilde özetlemektedir. Destanlar; peri masalı, efsane, dua, övgü, atasözü, gibi birçok 

sözlü edebiyat türünü (ülger, domog, yerööl, magtaal, züir tsetsen üg …) içlerinde 

barındırmalarının yanı sıra Moğol lehçelerinin özelliklerini içermeleri bakımından da 

Moğol halk bilgeliğinin eşsiz bir yaratımıdır. Şamanizm, Budizm, mitoloji ve sanatsal 

                                                                                                                                               
öncüsüdür ve onlara o kadar yakındır ki bazen bu iki tür arasında bir çizgi çizmek zordur. Öte yandan, 

eğer arkaik kahramanlık masalı, kahramanlık destanının kökeninde duruyorsa o zaman daha sonraki 

destansı kahramanlık masalı, onun evriminin son aşamalarından biri olarak kabul edilebilir. Aynı 

kökenden gelen farklı iki tür oldukları düşünülen kahramanlık destanları ve kahramanlık masallarının en 

eski kısa kahramanlık masallarından evrimleştikleri düşünülmektedir (2015, s. 13; Rinchindorj, 2012, s. 

231). 
7 Bir destanı anlatmakla (tuul heleh) ezgili bir şekilde terennüm etmek (tuul hailah) birbirinden farklıdır. 

Tuul heleh, bir müzik aleti eşliğinde olsun veya olmasın basit bir seslendirme anlamına gelirken tuul 

hailah, destanı bazen “argil hooloi” adı verilen gırtlak müziğiyle  kalın bir sesle süslemektir. Argil 

hooloinin başlangıçta tuul hailah sanatının bir parçası olarak doğduğu ve sonrasında bağımsız olarak 

geliştiği düşünülmektedir. Argil hooloi sanatında ustalaşılmadan icra edilen bir performans, tuul hailah 

olarak kabul edilmez. Batı Moğol destancılarının icra geleneğine göre destan, bir müzik aleti eşliğinde 

söylense bile argil hooloi yoksa bu sadece tuul heleh olur. Tuul hailah, argil hooloi ile icra edileceği için 

icracının alkol içmemesi, baharatlı ve yağlı yiyecekler yememesi vb. katı kurallar ve düzenlemeler 

bulunmaktadır (Dulam ve Nandinbilig, 2007, ss. 233-236). 
8 Ünlü Mongolist Heissig, Ulanbatur’daki Moğol Bilimler Akademisi’nin folklor metinleri arşivinde 72 

destanın 273 farklı versiyonunun bulunduğu bilgisini vermiştir. Bu koleksiyondaki Bujin Dava Han, 

Gunan Ulaan Baatar gibi bazı küçük destanlar sadece dört varyanta sahipken, Again Ulaan Baatar gibi 

daha popüler olanlar 28 varyant içermektedir. Ayrıca Kuzey Moğolistan’da Cangar’ın 12 varyantı 

kaydedimiştir (1996, s. 90). 



17 

 

düşüncenin birçok katmanını gözlemleyebileceğimiz9 Moğol destanları arasında bir 

gecede icra edilebilen küçükler hariç ancak birkaç gecede icra edilebilen ve binlerce 

satırdan oluşan birçok büyük eser vardır. Bugüne kadar korunan destan geleneği 20. 

yüzyılın başlarından itibaren (Cangar, Geseriin Tuuj, Han Harangui, Bum-Erdene, 

Ergil Turgil, Dan Hurel gibi destanlar merkezinde) dünya çapında birçok araştırmanın 

konusu haline gelmiştir.  

Alman bilim adamı B. Bergmann’ın 1804’te Kalmuklar arasından derlediği destan 

parçalarının yayınlanmasından bu yana iki yüz yılı aşkın bir süredir bağımsız bir bilim 

dalı olarak birçok bilim adamı tarafından incelenen Moğol destanları, kabile 

topluluğunun yenilmez gücünü, iyi niteliklerini ve hayallerini sembolize eden büyük bir 

kahramanın başarılarını ve zaferlerini dile getiren hacimli bir şiir olarak tanımlanmış; 

Moğolca konuşan topluluğun öz bilincinin nahif tezahürü olarak kabul edilmiştir (20. 

07. 2020 tarihinde  https://www.e-nom.mn/book?bid=MTMxOQ==enomMTMxOQ== 

adresinden erişilmiştir.).  

Akademisyen Rinçen’e göre Moğol destanı, nesillerdir kendi tarihini yaratan insanların 

mutlu bir yaşam arzusunu, özlemlerini dile getiren, iyinin peşinden koşarak zorlukların 

üstesinden gelmeleri için dinleyicilere ilham vermede pedagojik bir rol oynayan, 

sözcükler açısından çok zengin ve anlam dolu geniş bir edebî formdur (2012, s. 58). L. 

Laszlo, Moğol halklarının destanlarının bir yandan etnik avcıların ve balıkçıların 

(Buryatlar), diğer yandan bozkır çobanlarının (Moğollar) geleneklerine dayanan sosyo-

                                                 
9 Moğol kahramanlık destanlarında kahramana ait özellikler yüz taneyse bu sayının yerine Lamaist 

Budizm’de kutsal bir sayı olan 108; “uzun zaman önce güzel bir zamanda” gibi tanımlamalar yerine ise 

“Bhadrakalpa zamanında” veya “Dipankara Buddha zamanında” şeklinde Budist terminolojiye ait 

ifadeler kullanılmıştır (Hangin, 1989, s. 9). Bu destanlarda aynı zamanda Şamanizm’in etkileri de 

görülmektedir.  Şamanik manevi kökenle derinden bağlantılı olduğu düşünülen Moğol destanlarının 

icrasına başlamadan önce tuulçiler, Altay dağ ruhlarını överler. Bu övgüyle şaman çağrıları arasında 

bağlantılar kurulmuştur. Çünkü şamanların onları çağırmadan önce köken ruhları için övgüde 

bulundukları bilinmektedir. Altay Dağı’na övgü, Toprak Ana için övgü olarak kabul edilir ve şamanik 

doğaya tapınma kavramından türetilmiştir. Hem tuulçilerin hem de şamanların aynı bilinç dışı coşkuyu 

yaşadıkları düşüncesinin yanında destan icrasının ve şaman seanslarının aynı kutsama, iyileştirme, 

arındırma amaçlarına sahip oldukları görüşü yaygındır. Ayrıca okyanusları 7 kez aşıp geri dönme, 

Hangay Dağları’nı 13 ve 24 kez dolaşma ifadesi, dünyevi zaman ve mekânla uyuşmayan olağandışı 

gerçekliğiyle şamanik manevi yolculuk yeteneğini ifade eder. 16. yüzyılda Budizm’in Moğolistan’da 

yayıldığı zamanlarda şamanlar yargılanmış ve pek çoğu, idam ya da sürgün edilmiştir. Ancak Şamanizm; 

Budist Lamaizmin -Sarı Şamanizm olarak adlandırılan- sarı şalının altında kamufle edilmiştir. Moğol 

destanları, şamanizmin manevi kökenleri aracılığıyla varlığını sürdürmüş, şamanizmin özünde var olduğu 

şekliyle kötülüğe karşı savaşan ve insanlığı kurtaran güçlü hanları veya kahramanları, siyasi ve dinî dış 

çatışmalardan bağımsız olarak tasvir etmiştir. Destan motifleri, imgeleri, karakterleri ve klişelerinin 

büyük bir kısmı; şamanların insanüstü dünyalardaki yolculuklarını ve maceralarını aktaran anlatılardan 

ödünç alınmış olmaları bakımından önemlidir (Eliade, 1972, s. 510). 



18 

 

ekonomik yapıların bölünmesinden ileri geldiğini belirtir (1981, s. 44).  Moğol destanını 

incelerken onun yüzyıllarca süren savaşlardan, göçebe ve yarı göçebe hayvancılıktan ve 

yoğun kervan ticaretinden kaynaklanan hareketliliğe sahip bir toplumun edebî belgeleri 

olduğunu bilmek gerekir (Heissig, 1996, s. 90). 

Destanlar, Moğolların şanlı geçmişini, ideal kahramanlarını (en cesur avcılar ve 

çobanlar) ve ideal dünyalarını (zengin otlaklar, açık bozkırlar, süslü yurtlar ve saraylar, 

güzel bakireler ve hızlı atlar) anlatır.  Orada kahramanlar, sahip oldukları zenginlikleri 

korur, mülklerini savunmak daha da önemlisi yeni sürüler ve yeni topraklar için 

mücadele ederler (Gejin, 1997, s. 322). Moğol destanlarında doğal afetler ve insan 

hayatına aykırı her türlü faktörle mücadelenin, zaferin ve aşiret-kabile birliğinin simgesi 

hâline gelen büyük bir kahramanın büyük erdemleri, unutulmaz işleri anlatılır. Bu 

yüzden destan kahramanları, olağanüstü bir güce ve sonsuz bir cesarete sahip olmak 

gibi tüm nitelikleri abartılmış kişiler olarak karşımıza çıkarlar. Destanda indirgeme, 

çoğaltma, abartma, karşılaştırma, benzetme, ironi, sembolizm gibi uslup araçları ve 

cümle yapısının tüm incelikleri kullanılır.  

Moğol kahramanlık destanının özünü, toplumun doğa ile mücadelesinin bir yansıması 

olan kahraman bir adamın eylemleri, içeriğini ise yabancı bir kabileye ruh eşini bulmak 

için giden, çok başlı (on beş ya da doksan) manguslara karşı savaşan, boynu ve 

omurgası olan sıradan bir adamdan daha fazlasını ifade eden, olağanüstü güç ve cesarete 

sahip adil bir atlının kıymetli işleri olarak tanımlayan Gaadamba, onların yabancı bir 

kabileden eş alma, bu tür evliliklerdeki zorluklar,  farklı kabileden birçok damat 

arasındaki rekabet, yabancı ve akraba kabileler arasındaki ekonomik ve siyasi bağlar 

gibi toplumsal ilişkileri ve gelenekleri de yansıttığını söyler. Destanın sürekli 

tekrarlanan çeşitli genel parçalarla göçebe yaşamının tüm yönlerini tasvir etmesi ve 

abartılı bir örneksel hayal gücüne sahip olması bakımından efsane, peri masalı, sıradan 

masallar, kutsamalar, atasözleri ve bilmecelerden farklı olduğunu ekleyen yazar, bozkır 

halkının özlemlerine dair tanımlayıcı geçekleri anlatan imgelere dikkat çekerek destan 

kahramanının hayatının bir atlı olarak yüceltilmiş sıradan bir göçebe çobanın yaşam 

tarzı olduğunu belirtir (25. 06. 2020 tarihinde https://www.e-

nom.mn/book?bid=MTMxOQ==enomMTMxOQ== adresinden erişilmiştir.).  



19 

 

Moğol destanlarında çobanların, hayvanların, kara ve suların görünümünün yanında 

halk giyimi, yemek, atlar, seyislik, kıyafetler, silah taşıma, binicilik, buluşma, konuşma, 

tartışma, kavga, güreş, yarış, okçuluk, şölen, evlilik, liderlik gibi Moğolların hayatına 

dair her şey örneklendirilir. Tayga avcılarının kabile destanından bozkır çobanlarının 

ideal hanlığını yücelten döngüsel bir askeri destana dönüşen Moğol destanının tür 

aralığı oldukça geniştir. Destanlar, etnik konsolidasyonun ve etnik bilincin oluşumunun 

eski aşamalarını yansıtmasının yanı sıra eski mitlerin ve ataerkil ilişkilerin unsurlarını 

da içerir (Neklyudov, 1982, s. 266). Vladimirtsov, Oyrat kahramanlık destanları üzerine 

hazırladığı ayrıntılı çalışmasında destanlarda tasvir edilen yaşamın, göçebelerin 

yaşamıyla aynı olduğunu ancak bu tanıdık yaşamın Moğol halk idealleri, özlemleriyle 

daha iyi ve daha parlak bir şekilde ifade edildiğini belirttikten sonra özel bir aşkla, sanat 

ve resimsellikle tüm küçük detayların olağanüstü bir şekilde anlatıldığı bu destanların 

dinleyicileri olan bozkır sakinlerinin orada kendi yaşamlarındakine benzer vakaların 

şiirsel tanımlarını bulmaktan nasıl zevk aldığını ve güçlü bir kahramanın sıkıntılı 

durumlardan çıkış hikâyesini büyük bir kalp atışıyla nasıl dinlediğini ekler (2003, s. 

364). 

Resimsel araçlar (çeşitli destan formülleri, sabit sıfatlar, hiperboller vb.), genel olarak 

kahramanlık destanının karakteristiğidir. Tarz tipik olarak mitolojinin “cephanesinden” 

abartılı imgelerle aşırı yüklenmiştir ancak bunlar mitolojik anlamlarını yitirmiştir ve 

sadece kahramanlığı idealize etmenin bir aracı olarak kullanılır (Meletinskiy, 2004, s. 

256). Moğol destanlarında abartı, gerçek bir karakter yaratma aracı olarak kullanılır: 

Kahramanın kalkanı o kadar büyüktür ki onu ancak kırk kişi taşıyabilir. Atın eyerinin 

sıkılabilmesi için altmış yıl boyunca çekilmesi gerekir. Bir olay veya bir durum 

karşısında insanların altmış yıl mutlu olup seksen yıl şölen yapmaları gibi abartılarla 

çok sık karşılaşılabilir (Hangin, 1989, s. 9). Kahramanın kıyafetleri, silahları, atları vb. 

alışılmadık özelliklere sahiptir. Sözgelimi, kahramanın konutunun etrafını dolaşmak 

uzun yıllar alır. Sarayların sayısız penceresi ve sütunu vardır. At muazzamdır, hızlı 

koşmasının yanı sıra çok bilgedir, efendisine hikmetli öğütler verir. Kahramanın büyük 

koyun ve at sürüleri, çok sayıda tebaası vardır. Alışılmadık miktarlarda yiyecek ve 

içecek tüketen kahramanın eylemleri de büyük sonuçlar, boyutlar veya uzun sürede 

gerçekleşme gibi özel abartılarla karakterize edilir. Sıradan insanların uyuması sadece 

birkaç saat sürerken destan kahramanları, yıllarca uyur. Aynı şey tütün ve çay içme 



20 

 

süresi, kavga vb. diğer tüm eylemler, faaliyetler veya koşullar için de söylenebilir. 

Seyahat mesafeleri, hedefler vb. ayları veya yılları kapsayabilen uzun bir zaman 

dilimiyle anlatılır.  En yaygın ifadelerden biri “şu kadar yıllık bir mesafe”dir (Poppe, 

1962, ss. 118-131).  

Moğol destanında olaylar, genellikle “iyi bir zamanın başlangıcı ve kötü bir zamanın 

sonu” olarak tanımlanan bir zaman diliminde geçer.  Büyük kaos yok olacak, kötü 

düzen geçecek ve böyle bir sınıra iyi günler başlamadan kritik bir zamanda ulaşılacaktır. 

Bu, Sümber Dağı10 bir tepe olduğunda, güneş Süt Denizi’11nin etrafında ilk kez 

doğduğunda vb. ifadelerle peri masalları çağını ifade ederek destanın antik çağına 

tanıklık eder, eskiliğini kanıtlar (Meletinskiy, 2004, s. 294; 25. 06. 2020 tarihinde 

https://www.e-nom.mn/book?bid=MTMxOQ==enomMTMxOQ== adresinden 

erişilmiştir.). 

1.3. MOĞOL DESTANININ ARAŞTIRILMA TARİHİ 

Moğol sözlü edebiyatı, heterojenliği ve etnik versiyonlarının çeşitliliği bakımından 

zengindir. Bunların arasında yer alan destan, diğer tüm sözlü edebiyat ürünlerini içeren 

büyük bir türdür. Bu sebepten Moğol destanı üzerine yapılan çalışmalar, Mongolistik 

alanının en önemli konularından biridir. Başta Marco Polo, Plano Carpini ve Rubruck 

olmak üzere çeşitli keşiş ve seyyahların eserlerindeki tasvirlerin yanı sıra Moğol 

dilindeki orijinal materyaller, Moğol kabilelerinin eski maddi ve manevi kültürü 

hakkında ilk bilgileri barındırması bakımından önemlidir. Bunlardan biri, bir 

vakayiname olmasına rağmen benzerlerinin kuru gerçekliğinden sıyrılarak Moğol sözlü 

edebiyatının destan, efsane gibi çeşitli türleriyle harmanlanmış olan Moğolların Gizli 

Tarihi adlı eserdir. Bu materyallere Moğol atasözleri ve peri masallarını bulabileğimiz 

Tarih-i Cihan Güşa’yı ve Moğol kahramanlık şiirine ilişkin bilgi ve örneklere 

rastlyabileceğimiz Camiu’t Tevarih’i de ekleyebiliriz. Ancak hem keşiş ve seyyahlar 

hem de Arapça, Farsça kaynaklar (kronikler); Moğolların günlük yaşamını, zengin 

                                                 
10 Sümber Uul, yedi altın dağ ve on iki kıta ile çevrili, dünyanın merkezi olarak kabul edilen efsanevi 

dağın adıdır (01. 08. 2021 tarihinde https://mn.wiktionary.org/wiki/сүмбэр adresinden erişilmiştir.). 
11 Süün Dalay: Budist öğretilerine göre Süt Denizi, Sümber Dağı’nı çevreleyen yedi denizden (tuz, votka, 

su, süt, yoğurt, yağ, bal) birinin adı (21. 10. 2020 tarihinde https://mongoltoli.mn/dictionary/detail/30827 

adresinden erişilmiştir.). 

https://mn.wiktionary.org/wiki/сүмбэр


21 

 

ruhani kültürlerini canlı bir şekilde tasvir etmelerine ve masalları, destanları hakkında 

bilgi vermelerine rağmen bu ürünleri tam anlamıyla kaydetmemiş olmaları bakımından 

eksik görülmektedir.  

Moğol destanına dair ilk bilgiler, 18. yüzyılda Pallas’la birlikte netleşmeye başlamıştır. 

1768-1774 yılları arasında Rusya’nın Ural, Sibirya bölgelerinde ve Avrupa kıtasında yer 

alan topraklarında incelemeler yapan ünlü Rus gezgin Pallas’ın Kalmuklar hakkında 

verdiği bilgiler arasında onların tovshuur, tsuur, ekil, biv, morin huur gibi müzik aletleri 

eşliğinde peri masalları ve “Cangar” destanını seslendirdikleri yer almıştır (1801, ss. 

150–151). Ancak Moğol destanını analitik amaçlarla toplama ve yayımlama 

çalışmalarının başlangıcı on dokuzuncu yüzyılın başına, Avrupalı bilim adamları 

tarafından yürütülen -esasen Kalmuklar üzerine yapılan- çalışmalara dayandırılır. 1803-

1804 yıllarında Kalmukları ziyaret ederek çeşitli materyaller toplayan Alman bilim 

adamı B. Bergman (1804, ss. 205-221; 1805, ss.181-214), içlerinde Cangar Destanı’na 

ait iki bölümün de yer aldığı notlarını yayımlar. Bu çalışma, Cangar Destanı’yla ilgili 

ilk yayın olması sebebiyle de önemlidir.  

Moğol destanının materyallerini toplama ve yayımlama çalışmalarında Hangalov (1958-

1960), Pozdneev (1880) ve Potanin (1881-1883) gibi Mongolistler ön sıralarda yer 

almaktadır. Moğolistan seyahatleri sırasında farklı etnik grupların sözlü geleneklerini 

inceleyip çok sayıda edebî malzeme toplayan Potanin ve Hangalov, Buryat destanlarını 

toplamada büyük katkı sağlamışlardır. Potanin ve meslektaşlarının çalışmaları, Orta 

Asya ve Sibirya’nın Moğol ve Türk halklarının zengin folklor geleneklerinin varlığının 

en eski kanıtları olması ve bu geleneği Rus ve daha geniş anlamda Avrupa bilimine 

açmaları bakımından önemlidir. Ancak ilk defa amaçlı ve yeterince sistematik kayıtlar 

üretilmeye başlanmış olsa da bu çalışmalar, eserlerin orijinal metinlerinin yerine 

çevirilerini vermeleri nedeniyle eksik görülmüştür (Neklyudov, 1984, s.11). Pallas, 

Potanin, Bergmann gibi bilim adamlarının değerli folklor materyalleri üzerine kurulmuş 

çalışmalarından sonra giderek daha fazla uzman, profesyonel -dilbilimci, etnograf- 

araştırmacı sayesinde Avrupa’nın o zamana kadar neredeyse hiçbir şey bilmediği Moğol 

kültürüne karşı büyük bir ilgi uyanmıştır. Böylece 19. yüzyılın başlarında Ramstedt, 

Zhamtsarano ve Vladimirtsov gibi araştırmacılar, Moğolistan’ın birçok bölgesine 

ulaşmış ve bir dizi değerli destanı kaydetmişlerdir.  



22 

 

Yirminci yüzyılın başlarında Moğol destanlarının ilk koleksiyonu, Altay’ın Halha 

bölgesine ve Batı Moğol destanı Cangar’ın Kalmuk versiyonlarına adanmıştır. O 

zamandan itibaren sadece Halha ve Kalmuklardan değil, İç Moğolistan ve Sincan 

Moğollarından da çok sayıda destan kaydedilmiştir. Bu araştırmaların çoğu Batılı, 

özellikle de Rus bilim adamları tarafından yürütülmüştür (Heissig, 1996, ss. 86). Moğol 

destanı üzerine ilk çalışmalardan bir kısmı, çeşitli bölgelerdeki Moğollar arasına (1898, 

1909 ve 1912’de Moğolistan’a, 1902’de Rusya’da Kalmuk bölgesine, 1903’te 

Babürlerin bulunduğu Afganistan’a, 1905’te Oyratların bulunduğu Sincan’a) seyahat 

eden Ramstedt’e (1900-1902) aittir.  

1923’te yayımlanan “Oyrat Moğollarının Kahramanlık Destanları” adlı çalışmasında 

Moğol destanı üzerine ayrıntılı bir giriş yaptıktan sonra  “Bum Erdene”, “Dayni Hürel”, 

“Eril Mergen”, “Shara Bodon” da dâhil olmak üzere Moğollara ait en ünlü altı destanın 

Rusça çevirilerini veren; 1926 yılında yayınlanan “Moğol Halk Edebiyatı Örnekleri” 

adlı eseriyle Kuzeybatı Moğolistan Oyratları (Bait ve Derbetler) arasına yaptığı geziler 

(1911, 1913-1915) sırasında topladığı materyalleri paylaşan Vladimirtsov da Moğol 

destanlarının araştırılmasına büyük katkılar sağlamıştır.  

Zhamtsarano ve Rudnev’in canlı performanslarını yansıtan transkripleri içermesi ve o 

zamanlarda az bilinen Halha destan geleneğini tanıtması bakımından önem arz eden 

“Moğol Halk Edebiyatından Örnekler” adlı eseri, 1908’de yayımlanmıştır. Bu eser, 

daha sonra Moğol destanının incelenmesi için değerli bir araç haline gelmiştir. 

Zhamtsarano’nun derleme çalışmaları arasında İç Moğolistan halkları dâhil (Çaharlar, 

Abagasyalılar) Buryatlar ve Moğolların çok önemli epik eserleri bulunmaktadır. Güney 

Moğol destanının ilk bilimsel kayıtları onun tarafından yapılmıştır (Neklyudov, 1984, s. 

13).  

Vladimirtsov’un öğrencisi G. D. Sanjeev, bu alanda pek çok çalışması olmasının yanı 

sıra daha önce bilinmeyen Han Harangui (1937) destanının çok yönlü ve ayrıntılı bir 

analizini vererek çalışmayı bilimsel kullanıma sokmuştur. 1930’lu yıllarda Rus bilim 

adamı ve akademisyen Kozin’in Cangar (1940) destanı üzerine yaptığı çalışma, Moğol 

kahramanlık destanı araştırmalarında önemli bir kilometre taşıdır. 1920’lerden 90’lara 

kadar Moğol destan geleneği üzerine pek çok çalışmaya (1962, 1972) imza atmış olan 



23 

 

Poppe’nin “Halha-Moğol Kahramanlık Destanı” (1937) adlı ayrıntılı monografisi 

önemlidir. 

1920’lerde toplama faaliyetlerine başlayan Moğol bilim adamı Rinchen’in çeşitli yıllara 

ait materyallerin kayıtlarını içeren beş ciltlik antolojisi, 1960-1972 yılları arasında 

yayımlanmıştır. 1960 yılında “Moğol Halkının Kahramanlık Destanı” adlı eseri 

yayımlanan G. Rinchinsambuu, Moğol halklarının destanının gelişim sürecini ayırt 

etmesi bakımından bu alana katkı sağlamıştır. Yine bu yıllarda Kotvich ve Ochirov’un 

toplama faaliyetleri sayesinde Kalmuk Cangar Destanı’nın en kapsamlı döngüsü 

tanınmıştır (1967). Tsoloo ve Zagdsuren’in Batı Moğollarına ait destan kayıtlarından 

oluşan eseri, 1966’da yayımlanmıştır. Zagdsuren’in (1968) Cangar Destanı’nın 

metinlerini içeren antolojileri de bulunmaktadır.  Moğol bilim adamları Gaadamba ve 

Tserensodnom’un (1967) antolojisi de Moğol destanlarına ait metinlere yer veren 

önemli çalışmalardan biridir.  

İç Moğolistandaki çalışmalarda Rinchendorj (1980) önde gelen isimlerdendir. 1978’den 

sonra Sincan’da yaptığı saha araştırmalarıyla Cangar ve diğer Oyrat destanlarını 

toplamış, Güney ve Doğu Moğol destan geleneğini değerlendirdiği eserler 

yayınlamıştır. 1950’lerden sonra Sincan Oyratlarının halk edebiyatı koleksiyonunu 

araştırma, derleme ve yayımlanma işinde Todaeva’nın önemli katkıları vardır (1960, 

1973). Todaeva’nın saha araştırmalarına dayanarak hazırladığı birçok makalesi ve kitabı 

bulunmaktadır. 1950’lerden sonra Sharakshinova (1969), Geser hakkındaki Buryat 

destanının birkaç farklı varyantını kaydederek Buryat kahramanlık destanını incelemeye 

yönelmiştir. Araştırmacının ayrıca Cangar destanı üzerine çalışmaları da bulunmaktadır. 

Neredeyse sadece Cangar araştırmalarının sorunlarıyla ilgilenen Kichikov (1976,1994) 

ve Cangar Destanı’nın en popüler bölümlerini bilim dünyasına tanıtan Eelyan Ovalov, 

bu alanda çalışmış diğer önemli isimlerdir. Cangar için daha fazla çalışma Kozin (1940) 

tarafından yapılmıştır.  

60’lardan sonra Moğol halklarının destanının tarihsel evrimi üzerine odaklanan 

Mihaylov (1976, 1978, 1980) ve Dugersuren de (1963) Cangar’a adanmış bir dizi eseri 

kaleme almıştır. Moğol destanları üzerine çalışan L. Laszlo (1968), Neklyudov ve 

Tumurceren (1982), Damdinsüren (1957, 1959); özellikle Buryat destan geleneği 

üzerine yoğunlaşan Ulanov (1963, 1974); destanlardaki sembolizm üzerine yaptığı 



24 

 

çalışmalarla tanınan Sagaster (1981); bensen üliger12e adanmış eserleriyle bilinen Riftin 

(1981, 1982) ve bunların dışında modern araştırmacılardan B. Katuu (2006, 2011, 2015) 

M. Ganbold, Buyankişig, D. Taya, B. Damrinjabu, Cao Gejin (1997, 2001), Ja. 

Batunasan da alana hizmet etmiş araştırmacılardır.  

Moğol destanını araştırma çalışmalarında bahsedilmesi gereken bir diğer husus da İç 

Moğolistan’da Oyrat sözlü edebiyatını toplamak ve Cangar, Geser destanlarının yanı 

sıra Oyratların diğer sözlü ürünlerini yayınlamak üzere kurulan araştırma kurumlarının 

çalışmalarıdır (Cangar, Gezer Ofis ve Araştırma Kurumu). Bu kurumların çalışmaları 

sayesinde Cangar ve Geser’in birçok metni ve diğer sözlü materyaller, Çince ve 

Moğolca olarak yayınlanmıştır (Baljin, 2017, s. 145; Gejin, 1997, s. 323).  

1.4. MOĞOL DESTANININ TARİHSEL KÖKENİ 

Destanların nasıl ve ne zaman ortaya çıktığı gibi sorular, pek çok araştırmanın konusu 

olmuştur. Rus kahramanlık destanını inceleyen Propp, destanların kabile sisteminin 

parçalanması sırasında devletlerin ortaya çıkışından önceki bir zamanda oluşmaya 

başladığını belirtir (1958, s. 57).  

Epik dünya esasen gerçek tarihsel özdeşleşmeye uygun değildir, herhangi bir tarihsel 

döneme kadar izlenemez (Putilov, 1988, s. 8). Moğol destanlarıyla temasa geçen herkes, 

onların Moğolların tarihini doğrudan yansıtmadığı görüşünde hemfikirdir (Neklyudov, 

1984, s. 80). Moğol destanlarının onların atalarının cesur eylemlerinden ve geçmişteki 

cesur savaşçılardan bahseden masallar olarak milattan sonraki ilk yüzyıllardan itibaren 

oluşmaya başladığı, uyum içinde yaşamaya çalışan eski insanların hırsları ve barış 

arayışının bu eserlerin eylemlerine yansıdığı görüşü yaygındır.13 Neklyudov, Moğol 

destanının Türk halklarının destanıyla olan yakınsaması (Özbekler, Kırgızlar, Kazaklar, 

                                                 
12 Bensen üliger: 18. yüzyılda Çin kahramanlık romanlarındaki konuların (Çin tarihi ve macera 

hikâyeleri) ve motiflerin düzyazı ve kafiyeli şiir şeklinde birleştirilmesi sonucunda oluşturulan Moğolca 

dönüşümlerdir. Bu tür, Huuriin üliger olarak da bilinmektedir. Huuriin üliger, icracının yani bir hikâye 

anlatıcısının eski ve çağdaş hikâyeleri anlattığı ve söylediği kapsamlı bir performans sanatı türüdür. Bu 

çalışmalar, konuları nedeniyle yerel bir fenomen olarak kalmıştır. Doğu Moğolistan’da baskın olan bu 

türe ait araştırmalar, B. Rinçen ve D. Cerensodnom’un varlıklarını kanıtlamalarından kısa bir süre sonra 

başlamıştır (Heissig, 1996, s. 89; Neklyudov, 1984, s. 265; Sarına Ch. ve Birtalan, A. ,2020, s. 86). 
13 Bu konuda aynı düşünce etrafında birleştiğini saptadığımız diğer bilim adamlarının görüşlerine yer 

vermedik. Bunlar için ayrıca bk. Laszlo, 1968, s. 10; Мeletiskiy, 2004, ss. 316, 359-364; Poppe, 193, ss. 

50-60; Vladimirtsov, 2003, s. 326. 



25 

 

özellikle Yakutlar) sebebiyle tamamıyla Cengiz Han döneminden çok önce oluştuğunu 

belirtir. Ona göre Moğol destan geleneği, kabile konsolidasyonunun ve etnik bilincin 

oluşumunun ilk aşamalarını yansıtmaktadır. Bu, dünün avcıları olan bozkır çobanlarının 

ataerkil-klan ilişkilerinin bir yansımasını ve arkaik mitolojinin unsurlarını muhafaza 

etmesi sebebiyle devlet öncesi döneme aittir. Arkaik mitolojinin unsurlarından anaerkil 

görüntüler ve eski Moğol avcılarının folklorik kalıntıları, Moğolların destansı 

anlatılarında özellikle uzak kökene en yakın olan Batı Buryatların (Ehirit-Bulagat) 

destanlarında gözlemlenebilir (1984, ss. 81, 264-266). Moğol destan geleneği, aile-klan 

ve iblislerle olan çatışmaların arkaik14 görüntülerinin ana planlarını önemli ölçüde 

değiştirmeden feodal-sivil çekişme çağındaki (özellikle 16.-17. yüzyıllarda) destanın 

yapısına yansıtarak nihai biçimini almıştır. Kahramanlık destanı, aşiret konsolidasyonu 

ve erken devlet oluşumlarının ortaya çıkması sürecinde oluşan etnik öz farkındalıkla 

ilişkilidir ve “eş merkezli” döngüselleşme bu tür süreçleri doğrudan yansıtır. Destan 

onların bir tür kültürel izdüşümü olarak ortaya çıkar (Neklyudov, 2015, s.10).  

Moğol destanlarının oluşum zamanını 13. yüzyıldan sonrasıyla ilişkilendiren görüşler 

de bulunmaktadır. Sözgelimi Montgomery, Moğol destanlarının genişleyen Rus ve Çin 

İmparatorluğu’nun Moğol halkları arasındaki kültürel alışverişi kısıtlamasından önce -

on yedinci yüzyılın sonlarından önce- oluşturulduğunu düşünür (1970, s. 31). Moğol 

destanının - çoğunu yansıtmasa da- mitlerin, kroniklerin içeriğini koruması sebebiyle 

anaerkillikten ataerkilliğe geçişte çok eski bir zamanda ortaya çıktığını söyleyen 

                                                 
14 Destanın ilki arkaik ve ikincisi klasik olmak üzere en az iki farklı tipolojik oluşumu vardır. Arkaik 

destan, kültürel bir kahraman tarafından toprağın canavarlardan arındırılmasıyla ilgili mitler ve efsaneler 

temelinde kabileler arası çatışmalar üzerine oluşturulmuştur. Mitolojik veya yarı-tarihsel geçmişin 

olağanüstü eylemlerini ve olaylarını anlatan sözlü ve yazılı edebiyat türünü kahramanlık destanı olarak 

tanımlayan Neklyudov, onun kabile birliklerinin ortaya çıkması ve ardından erken devlet oluşumları 

döneminde oluşmasına rağmen aktif varlığının devam ettiğini belirtir. Bu çağın çok ötesinde, önceden 

kurulmuş formların genellikle popüler vatanseverlik ruhu gibi yeni anlayışlarla yoğrulduğunu söyleyen 

araştırmacı arkaik destan ve klasik destanı birbirinden ayırır. Arkaik destan, anlatılan olayların mitolojik 

yorumuna sadık kalır. Arkaik destanın konusu, arkaik kahramanlık masalının biyografik hatlarını izler. 

Klasik destanda, destan kahramanlarının ve karşıtlarının imgeleri mitolojiden arındırılır, şeytani rakiplerin 

yerini tarihsel düşmanların genelleştirilmiş figürleri alır ve gerçek tarihî olayların anıları, destansı bir 

çatışmada kırılır. Aynı zamanda destan, tarihsel olayların ilkel bir sabitlenmesi değil, kişinin kendi 

dünyasının ve kendi tarih modelinin tarihsel anılarından inşa edilmiştir. Arkaik destan kahramanının 

faaliyetinin nedenleri, nesnel olarak ortak kabile çıkarları, dünya düzenini uyumlu hale getirme arzusu, 

yer altı tanrıları ve şeytani güçlerin bastırılması, bir dizi sosyal kurumun organizasyonu vb.dir. 

Kahramanın destansı mekândaki hareketleri ve rakipleriyle yaptığı mücadeleler genellikle şamanik bir 

karaktere sahiptir. Bu, mitolojik kozmosun farklı alanları arasındaki sınırları aşma yollarının dışında 

karşıt taraflar ve harika yardımcılar tarafından çeşitli doğaüstü güçlerin kullanımında ifade edilir. Sihirli 

araçlar ve bu tür kullanımın ölçüsü, doğrudan kahramanın rakibinin kim olduğuna, daha doğrusu hangi 

özelliklere sahip olduğuna bağlıdır (Neklyudov, 2015, ss. 7,11). 

 



26 

 

Gaadamba, 13. yüzyılda merkezi bir Moğol devletinin kurulmasından sonra bozkır 

aristokrasi tarafından oluşturulmuş ve 15. ve 17. yüzyıllarda gelişmiştir şeklindeki 

görüşe katılmaz. Moğol destan kahramanlarının genellikle doğal afetleri ve felaketleri 

simgeleyen canavarlarla savaştığını ve destanların peri masalları (üliger tuli) temelinde 

oluşturulduğunu söyleyen araştırmacı, destanlarda uzak bir yerden (99 yıllık mesafe) eş 

alma şeklinde gerçekleştirilen dış evlilik ve bu evliliğin gerçekleşebilmesi için 

kahramanın birçok kabileye mensup rakiplerle mücadele etmesi gibi bazı anaerkil 

biçimlerin varlığına dikkat çeker (10. 10. 2020 tarihinde https://www.e-

nom.mn/book?bid=MTMxOQ==enomMTMxOQ== adresinden erişilmiştir.). 

Moğol destanının iki gelişim alanı vardır: Birinci grup, Cengiz Han merkezli olup 

küçük hanlar ve halkla ilgiliyken, ikinci grup kısmen Cengiz Han öncesi dönemden 

kalan eski kabile efsanelerinin yeniden yaratımlarıdır. Kabile liderlerinin en başarılısı 

olan Cengiz Han hakkında çok sayıda efsane ve destan yaratılmıştır. Cengiz Han’ın 

yerli anlatıları gerçek ve fanteziyi karıştırır. Bunlar genellikle daha sonraki tarihçiler 

tarafından tekrarlanmış, Cengiz Han bir kültün nesnesi haline gelmiştir. Onunla ilgili 

anlatılar epik ve didaktik edebiyat arasında bir yerdedir (Montgomery, 1970, s. 31).  

Cengiz Han merkezli anlatıların başında Moğollar’ın Gizli Tarihi gelir. Üslup, tema-

kompozisyon, stilistik ve dilbilimsel olarak sözlü destanlarla arasında bir dizi paralellik 

bulunan Gizli Tarih, gelişmiş bir destan geleneğinin 13. yüzyılda Moğollar arasındaki 

varlığına tanıklık eder. Moğol kahramanlık destanlarını inceleyen araştırmacıların 

geneli, Gizli Tarih’le onlar arasında belirgin bir korelasyon olduğunu belirtmiştir.15 

Yaygın olarak paylaşılan görüş, anlatının bir yandan kahramanlık destanından izler 

taşıdığı, diğer yandan da bazı tarihsel kanıtlardan oluştuğu yönündedir. Bu görüşlerden 

bazılarını hatırlatmak istiyoruz. 

Viladimirtsov, Gizli Tarih’in bozkır destan yaratıcılığının bir örneği olduğunu kabul 

eder ancak her ne kadar epik ruh halleri ve destansı motifler barındırsa da çok tarihsel 

olduğu için onun gerçek bir destan olamayacağını söyler. Eseri, XII-XIV. yüzyıllarda 

ulusal bir tarih yaratma arzusunun sonucunda ortaya çıkmış ve bireysel kahramanların, 

ailelerin, savaşların vb. tezahüratından henüz ayrılamamış bir tarih olarak niteler. Gizli 

                                                 
15 Ayrıca bk. Kozin, 1941, ss. 29-75; Damdinsuren, 1957, ss. 57-61; Heissig, 1979, ss. 14-20. 

 

 



27 

 

Tarih’i fazla tarihsel ve hatta bazı yerlerde fazla sıradan bulan Vladimirtsov, epik bir 

ruh hali ve epik motiflerle dolu eserin destanı andırmasına rağmen Cengiz klanının 

tarihi olma eğilimiyle bozkır Moğol aristokrasisinin ideallerinin sadık bir ifadesi 

olduğunu belirtir. Vladimirtsov, Batı Moğolistan Oyratlarının kahramanlık 

destanlarında ortaya çıkana son derece yakın bir sosyal yaşam tablosunu canlı bir 

şekilde çizdiğini söylediği Gizli Tarih’i bu kahramanlık destanlarıyla birleştirir (2003, 

ss. 327, 366).  

Bartold, bahsedilen olaylar yıl sırasıyla anlatılmadığı için Gizli Tarih’i kroniklerden 

ayırır ve kahramanlık destanının mahsülü olarak kabul eder (2017, s. 66).  

Poppe, Halha destan geleneği üzerine hazırlamış olduğu ayrıntılı monografisinin giriş 

bölümünde Gizli Tarih’in ritmik parçalarıyla sözlü destanlar arasındaki ortaklıklara ve 

Moğolların en eski kahramanlık destanının ana figürü bozkır aristokrasisinin başı olan 

Cengiz Han hakkında çok kısa bir süre içinde belki de yaşamı boyunca gelişen sayısız 

efsane ve epik karaktere sahip çeşitli eserlerin varlığına dikkat çekmiştir (Altan Tobchi 

ve Sagan Setsen kronolojisi tarafından aktarılan efsaneler ve destansı bölümler). Gizli 

Tarih’in kahramanlık destanlarını hatırlatan şiirsel ve düzyazı pasajlar içermesinin 

yanında bazı tarihsel kanıtlardan oluştuğunu belirten Poppe, onu kahramanlık destanının 

çeşitli diğer eserlerinden birçok alıntı içeren Altan Tobchi ve Sagan Setsen kroniklerine 

benzetmiştir. Cengiz Han’ın önemli sayıda eserin merkezî figürü olduğunu belirten 

araştırmacı, Cengiz Han’ın dostları -feodal beyler- arasında ortaya çıkan eserlerin, 

Yüan16 sonrası karışıklıklar ve iç çekişmeler çağında yaşamaya ve gelişmeye devam 

ettiğini söyler.  Moğolların kahramanlık destanının hayatta kalan en eski eserleri, 

Moğolların siyasi gücünün en yüksek olduğu dönemde oluşturulmuştur. Başlangıcı 

Cengiz Han’dan önce aranması gereken Moğolistan’ın feodalizasyon süreci, onun ve en 

yakın haleflerinin altında en büyük gücün bozkır aristokrasisine ait olduğu büyük dünya 

imparatorluğunun kurulması ile sona erdi. XIV-XVII. yüzyıllar arasında Moğollar’ın 

Çin’den sürülmelerinin ardından büyük zarar gören hanın ve diğer feodal beylerin 

                                                 
16 Yüan Hanedanlığı’nın sona ermesinden (1368) sonra Moğolların sosyal, ekonomik ve politik alanda 

gerilemesi, epik tarzda edebiyatın gelişimini etkilemiştir. Cengiz Han’ın imajı lekesiz kalsa da Büyük 

Han olarak haleflerinin prestiji azalmıştır. Bu sebepten Yüan sonrası eserlerde hanlar, olumsuz figürler 

olarak karşımıza çıkarken destanlar, hana itaati değil soyluların haklarını vurgulamaya başlamıştır. Hanlar 

arasındaki ölümcül çekişmeler, hanın konumuna duyulan saygıyı azaltmış; han figürü, destanlara genellikle 

adaletsiz ve zalim biri olarak yansımıştır (Montgomery, 1970, ss. 31-32). 

 



28 

 

servetindeki azalmayla birlikte yaşanan ekonomik gerileme, mülklerin sürekli 

parçalanması sonucunda hem hanın hem de diğer büyük feodal beylerin vasallar 

üzerindeki etkisini azalttı. Feodal beylerin merkezî hükümetle ve kendi aralarında 

aralıksız mücadelelerin yaşandığı bu dönemde, feodal dünya imparatorluğunun ve onun 

üst sınıfının koşullarında merkezi Cengiz Han olan yazılı anıtlarla birlikte bu tür bir 

kahramanlık destanı gelişti (1937, ss. 5-38). 

Rinchinsambuu, Moğol halklarının destanının gelişim sürecindeki dört dönemi ayırt 

eder. İlki, antik çağlardan 13. yüzyıla kadardır. Bu dönem, destansı bir geleneğe dayalı 

mitlerle ve anaerkillik çağıyla ilişkilidir. İkinci dönem, XIII-XVII. yüzyıllar arasını 

kapsar. Moğol devletinin yüceltilmesi amaçlı askeri tema odaklı destanlarla gelenekte 

yeni bir yön belirmiştir. Rinchinsambuu bu döneme Cangar, Gezer ve Boom Erdeni gibi 

bir dizi Batı Moğol destanıyla atıfta bulunur. XVII-XX. yüzyıllar arasındaki üçüncü 

dönem, destanın gelişiminin farklı Moğol kabileleri ve halkları arasında tamamen aynı 

şekilde olmamasıyla karakterize edilir. Gelenekte belirli bir düşüşün yaşandığı bu 

dönemde Çin-Mançu gücünün baskısı ile ilişkili bir dizi sosyal tema ortaya çıkmıştır. 

Son olarak dördüncü dönem, yeni trendlerin ve formların ortaya çıktığı XX. yüzyıldır 

(1964, ss. 157-166).  

Moğolların destansı edebiyatında tarihsel olaylar, bazı kabile liderlerinin hayatlarından 

olaylarla aktarılır. Kahramanlık destanları, bu liderlerin ve yoldaşlarının aslında tarihsel 

olan övgüleri ve monologları etrafında şekillenir. Başlangıçta düzyazı anlatıma şiirsel 

konuşmaların ve tasvirlerin serpiştirildiği bu karışık biçimin -prosopoetik arkaik destan- 

tarihsel eserler üzerindeki üslup etkisi, Gizli Tarih’ten de anlaşılabileceği üzere 

güçlüdür. Sözlü destanın olay örgüsü-kompozisyon ve üslubunun etkisi Gizli Tarih’te 

izlenebilir.  Ancak bir tür bütünü olarak Gizli Tarih, bu unsurlarla tanımlanamaz. Genel 

olarak çalışmanın sonuna doğu kesin bir şekilde baskın hale gelen tarihselcilik, epik 

bilincin kırılmasında önemli ölçüde temsil edilmiştir. Kahramanca çocukluk, ilk başarı, 

kahramanca çöpçatanlık, bir eşin kaçırılması ve geri dönmesi, yabancı düşmanlarla 

yapılan savaşlar; kahramanlık destanlarının temalarını oluşturur. Cengiz’in yetimliği ve 

zor çocukluğu, esareti ve esaretten kaçışı, evlenmesi, eşinin kaçırılması ve geri dönüşü, 

iktidara giden yolda kardeşler, müttefikler ve rakiplerle ilişkileri gibi pek unsur, Gizli 

Tarih’i kahramanlık destanlarının olay örgüsüne benzetir. Anlatı dokusunda yer alan 

şiirsel eklemeler, hikmetli sözler vb. farklı türde kompozisyon düğümleri, yumruğunda 



29 

 

kan pıhtısı ile doğmak gibi motifler ve imgeler sebebiyle Gizli Tarih, Moğol destan 

geleneğinin ürünleriyle paralellikler arz etmektedir (Neklyudov, 1984, ss. 228-232). 

Cengiz Han hakkındaki efsaneler, Moğolların yazılı destan edebiyatında ilk sırada yer 

alır ve niceliksel olarak diğer türleri geride bırakır. Sanatsal değer açısından, Moğol 

kurgusunun en yüksek örneklerini temsil eden bu anlatılar diğer epik edebiyat türlerinin 

aksine epik ve didaktik edebiyat arasında bir kesişmeyi temsil ederler (Poppe 1937: 6). 

Heissig, Cengiz Han hakkında onun ölümünden sonra gelişen varsayımsal epik 

döngünün mevcut beş metnini “Üç Yüz Tayiciyud ile Yapılan Savaşın Hikâyesi”, 

“Sadık Mürit Boyurci Hakkındaki Hikâye”, “Dokuz Savaşçı ile Bir Yetim Çocuk 

Arasında Şarabın Yararları ve Zararları Hakkındaki Konuşma”, “Ozan Arghasun 

Hurtsi’nin Affı Hakkındaki Hikâye” ve “Cengiz Hanın İki Gri Atı Hakkındaki Hikâye” 

şeklinde listeler. Cengiz Han ve onun dokuz bahadırı etrafında şekillenen bu eserler, 

aliteratif dizelerden oluşmaktadır. 13-14. yüzyılların bütünleyici epik anlatılarını temsil 

eden bu metinler, daha sonraki Moğol destanlarından bilinen motifleri içermektedirler 

(1979: 14-18). Gizli Tarih’te düzyazı ve şiirsel bölümlerin oranı dengeliyken adı geçen 

eserlerde bu denge bozulmuş, düzyazının hacmi keskin bir şekilde azalmış, mısralarda 

sadece konuşmalar değil anlatı bölümleri de aktarılmıştır (Neklyudov, 1984, s. 243). 

1.5. MOĞOL DESTANCILIK GELENEĞİNİN TEMSİL EDİLDİĞİ 

BÖLGELER 

Moğol destancılık geleneği her yerde aynı şekilde temsil edilmese de Halhalar, 

Kuzeybatı Moğolistan Oyratları, Kalmuklar, Buryatlar, Bargutlar, Udzumcinler, 

Jarutlar, Horcinler, Çaharlar, Abagasyalılar, Ordianlar, Dagurlar, Mongorlar, Moğolca 

konuşan Sarı Uygurlar, Afganistan Babürleri, Sincan ve Kuzey Tibetteki Moğollar vb. 

hemen hemen tüm Moğol halkları tarafından bilinmektedir. İrkutsk ve Trans-Baykal 

bölgesi Buryatları, Volga Kalmukları (Oyratlar), Rusya’dan Cungarya ve Tanrı Dağları 

bölgesine göç eden Kuzey-Batı Moğolistan Oyratlarının destanın çekirdeğini oluşturan 

halklar olduğuna inanılmaktadır. Bazı bölgelerde düşük görülme oranı hatta tamamen 

yok olma durumu varken, diğerlerinde özel bir gelişmeyle mevcudiyetini sürdüren 

Moğol destan geleneğinin korunmasındaki etkenler, ataerkil yaşam tarzına bağlılık 

(örneğin Buryat ve Oyratlar arasında), dini ve edebi etkilerin modernleştirilmesinden 



30 

 

daha az etkilenme ve olağandışı bir kültürel ve dilsel ortamda destanın öz farkındalığın 

en önemli ifade biçimlerinden biri hâline gelmesidir (örneğin Volga’daki Kalmuklar 

arasında). Bu etkenler sebebiyle Moğol destanları aynı tarihsel koşullarda farklılıklarla 

temsil edilse de üslup ve içerik olarak pek çok ortak noktaya sahiplerdir (Montgomery, 

1970, s. 30; Neklyudov, 1984, s. 7; Rinçen, 2012, s. 55; Vladimirtsov, 2003, ss.11, 330-

331).  

Destanlar açısından en zengin birinci bölge, bugünkü Buryat-Moğol Özerk 

Cumhuriyeti’nin toprakları, İrkutsk çevresi ve Baykal’ın ötesindeki alanlardır. İkincisi, 

1800’lerden itibaren destanın varlığına dair ilk raporların geldiği Volga kıyılarında 

yaşayan Kalmuk kabilelerinin yerleşim alanıdır. Son olarak kuzeybatı Moğolistan yani 

günümüz Moğol Halk Cumhuriyeti’nin kuzeybatı kesimleridir (Laszlo, 1968, s. 9). 

Çin’de Moğol destanlarının geliştiği üç bölge vardır: İkisi İç Moğolistan’ın 

kuzeydoğusundaki Bargu ve Horçin, diğeri Oyratların bulunduğu Sincan’dır. Bu 

bölgelerin dışında birkaç destan bulunmuş olsa da yapılan incelemelerden sonra 

bunların bağımsız bir epik geleneği temsil etmediği, bunun yerine söz konusu üç destan 

merkezinden birine ait olduğu sonucuna varılmıştır. Bargu destanı, tipik karakterleri her 

zaman bir avcı veya çoban, kahramanın rakibinin ise genellikle çok başlı bir mangus 

olduğu, tema olarak avcı ve çobanların ilkel fikirlerini, arzularını koruyan, genellikle iki 

bin dizeyi aşmayan -bu uzunluk, genel Moğol destan geleneğinde oldukça kısa kabul 

edilir- destanlardan oluşan bir gelenektir. Yarı şiirsel, yarı anlatı (düzyazı) biçimde 

karışık bir forma sahip olması, Bargu destanlarının en önemli özelliğidir. Bu form, sözlü 

sanatın dejenerasyonuna işaret eder. İcracılar, çobanlar ve onların eşlerinden oluşan 

amatörlerdir. Sincan’daki “Dört Oirat” ve “Çahar” halkı arasında oluşan Oyrat destan 

merkezi daha ziyade Cangar döngüsüyle temsil edilmektedir. Oyrat destanı, Bargu 

destan geleneğinde bulunan aynı ilkel motifleri ve unsurları taşımasının yanında Budist 

dünya görüşleri ve insanlar arasındaki yeni ilişkileri içeren daha sonraki tarihsel 

katmanları da barındırır. Hem tarihsel hem de şiirsel olarak oldukça gelişmiş bir gelenek 

olan Oyrat destanlarındaki savaşlar; kişisel mücadele, klan intikamı ve benzerlerinin 

bulunduğu Bargu geleneğinden farklı olarak hanlıklar arasındaki savaş gibi yeni bir 

mücadele türünü barındırır. Bu destan geleneğinde karmaşık konular, sabit süsleme ve 

epitet, düzenli motif serileri vb. formüller veya “ortak pasajlar” hâlinde kalıplanırlar. 

Horçin destan merkezi, diğer alanlara kıyasla kendi lehçesine ve güçlü şamanistik 



31 

 

geleneklere sahiptir. Bunun yanı sıra Güneş, Ay, yıldızların ve Buda’nın gücü altında 

nasıl oluştuğunun açıklanması gibi birçok formülsel tanımlamayı etkileyen Budist 

unsurlar da bu geleneğin karakteristik özellikleridir. Bu merkez aynı zamanda Çin tarihî 

kurgularını ve efsaneler