Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı 

Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Programı 

 

 

 

 

ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNE YÖNELİK GÖRSEL MESLEKİ İLGİ 

ENVANTERİNİN GELİŞTİRİLMESİ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yılmaz DEMİR 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

Ankara, 2020



 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Liderlik, araştırma, inovasyon, kaliteli eğitim ve değişim ile 

 

 



 
 

   

 

Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı 

Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Programı 

 

 

 

 

 

ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNE YÖNELİK GÖRSEL MESLEKİ İLGİ 

ENVANTERİNİN GELİŞTİRİLMESİ 

 

DEVELOPMENT OF THE VISUAL VOCATIONAL INTEREST INVENTORY FOR 

SECONDARY SCHOOL STUDENTS 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yılmaz DEMİR 

 

 

 

 

Yüksek Lisans Tezi 

 

 

Ankara, 2020 



 

i 
 

Kabul ve Onay 

Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğüne, 

Yılmaz DEMİR’in hazırladığı “Ortaokul Öğrencilerine Yönelik Görsel Mesleki İlgi 

Envanterinin Geliştirilmesi” başlıklı bu çalışma jürimiz tarafından Eğitim Bilimleri 

Ana Bilim Dalı, Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Bilim Dalında Yüksek 

Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir.  

Jüri Başkanı Prof. Dr. Tuncay ERGENE  

Jüri Üyesi (Danışman) Doç. Dr. Arif ÖZER  

Jüri Üyesi Doç. Dr. Burcu ATAR  

Jüri Üyesi Doç. Dr. Gökhan ATİK  

Jüri Üyesi Dr. Öğr. Üyesi Olcay YILMAZ  
 

Bu tez Hacettepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Sınav Yönetmeliği’nin 

ilgili maddeleri uyarınca yukarıdaki jüri üyeleri tarafından  04 / 06 / 2020  tarihinde 

uygun görülmüş ve Enstitü Yönetim Kurulunca  ..... / ..... / .........  tarihi itibarıyla kabul 

edilmiştir. 

 
 
 
 Prof. Dr. Selahattin GELBAL 
 Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürü 
 

 

 

 

 



 

ii 
 

Öz 

Bu araştırmanın amacı, Holland’ın Kişilik Kuramı temel alınarak, ortaokul 

öğrencilerinin mesleki ilgi alanlarını tanımalarına yardımcı olmaya yönelik Görsel 

Mesleki İlgi Envanteri geliştirmektir. Mevcut ilgi envanterleri, yazılı olmasından 

dolayı Türkçe’ye hâkim olmayan öğrencilere uygulanamadığı için Görsel Mesleki İlgi 

Envanterinin tüm öğrencilere uygulanabilir olması hedeflenmiştir. Bu araştırmada 

görsel envanterdeki resimlerle birebir eşleşen yazılı bir mesleki ilgi envanteri de 

geliştirilmiştir. Envanter taslak formları, Gaziantep ilinde 2019-2020 eğitim ve 

öğretim yılında, 310 ortaokul öğrencisine uygulanmıştır. Envanterden elde edilen 

verilerin geçerliğine ilişkin yapı, kapsam ve benzer ölçekler yöntemleriyle kanıtlar 

toplanmıştır. Görsel ve yazılı envanterin her bir boyutu için temel bileşenler analizi 

yapılarak, ilgili bileşende yükü en yüksek altı madde belirlenmiştir. Sonrasında ise 

görsel envanter için toplam puanlarla elde edilen altı kişilik tipinin, kuramsal olarak 

öngörülen altıgen modele uygun konumda sıralanıp sıralanmadıkları çok boyutlu 

ölçekleme, döngüsel analiz ve doğrulayıcı faktör analizi kullanılarak incelenmiştir. 

Bu analizler sonucunda kişilik tiplerinin konumları, kuramsal olarak öngörülen 

altıgen modelden farklılık gösterdiği bulunmuştur. Bununla birlikte, görsel ve yazılı 

envanterlerin boyutları arasındaki Pearson korelasyon katsayıları .62 ile .81 

arasındadır. Envanterlerden elde edilen ölçümlerin Omega güvenirlik katsayıları alt 

boyutlar için .51 ile .60 arasında bulunmuştur. Araştırma sonucunda, Görsel Mesleki 

İlgi Envanteri 6 boyutlu ve 36 maddeden oluşacak şekilde hazırlanmıştır. Uygulama 

sonrasında yanıtlayıcı kişilik kodu ve sonuçlara ilişkin rapor almaktadır.  

 

Anahtar sözcükler: ilgi, kişilik, eğitim, mesleki rehberlik, kariyer danışmanlığı  

 

 

 

 

 

 



 

iii 
 

Abstract 

The aim of this research, based on Holland's Personality Theories, is to develop the 

Visual Vocational Interest Inventory to help secondary school students recognize 

their vocational interests. Since the existing interest inventories cannot be applied 

to students who do not speak Turkish, it is aimed that the Visual Vocational Interest 

Inventory is applicable to all students.  In this research, a written vocational interest 

inventory was developed which matches the pictures in the visual inventory. 

Inventory forms were applied to 310 secondary school students in the 2019-2020 

academic year in Gaziantep. The validity of the structure, content and similar scales 

regarding the validity of the data obtained from the inventory were examined. Six 

components with the highest load were determined by analyzing the main 

components for each dimension of visual and written inventory. Whether the six 

personality types obtained with total scores for visual inventory are ranked according 

to the theoretically predicted hexagonal model was examined using multi-

dimensional scaling, cyclic analysis and confirmatory factor analysis. The positions 

of personality types were found to differ from the hexagonal model predicted 

theoretically. Pearson correlation coefficients between the dimensions of visual and 

written inventories are between .62 and .81. The Omega reliability coefficients of the 

measurements obtained from the inventories were found between .51 and .60 for 

the sub-dimensions. As a result of the research, the Visual Vocational Interest 

Inventory was prepared in 6 dimensions and consisting of 36 items. After the 

application, the respondent receives a report on the personality code and results. 

 

Keywords: interest, personality, education, vocational guidance, career counseling 

 

 

 

 

 

 

 



 

iv 
 

Teşekkür 

Yüksek lisans süreci boyunca kariyer psikolojik danışmanlığı alanında 

gelişimime katkı sağlayan, danışmanım olarak fikir ve önerileri ile teze önemli 

katkılar sunan ve bana destek olan kıymetli hocam Doç. Dr. Arif ÖZER’e çok 

teşekkür ederim.  

Tez jürisinde yer alarak geri bildirim ve önerileri ile tezin gelişimine değerli 

katkılar sunan hocalarım Prof. Dr. Tuncay ERGENE, Doç. Dr. Gökhan ATİK, Doç. 

Dr. Burcu ATAR ve Dr. Öğr. Üyesi Olcay YILMAZ’a teşekkür ederim.  

Tez yazım sürecinde resimlerin çizilmesi, verilerin toplanması ve uzman 

görüşünün alınması aşamalarında çalışmama destek veren tüm hocalarıma 

teşekkür ediyorum.  

Hayatın her alanında yanımda olan, sevgileri ile bana güç veren ve üzerimde 

büyük emekleri olan aileme minnettarım.  

Bugünlere gelmemde emek sarf eden tüm öğretmenlerime, ülkemizin 

gelişimine katkı sağlayan tüm eğitimcilere, hayatıma renk katan, desteklerini 

esirgemeyen ve birlikte olmaktan keyif aldığım tüm dostlarıma teşekkürlerimi 

sunuyorum.  

Hayat boyu öğrenmeye ve gelişmeye duyduğum isteğin hep baki kalması 

dileğiyle.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

v 
 

İçindekiler 

Öz ............................................................................................................................ ii 

Abstract .................................................................................................................. iii 

Teşekkür................................................................................................................. iv 

Tablolar Dizini ........................................................................................................ vii 

Şekiller Dizini ........................................................................................................ viii 

Simgeler ve Kısaltmalar Dizini ................................................................................ ix 

Bölüm 1 Giriş .......................................................................................................... 1 

Problem Durumu ................................................................................................. 1 

Araştırmanın Amacı ve Önemi ............................................................................ 5 

Araştırma Problemi ............................................................................................. 7 

Alt problemler. ..................................................................................................... 7 

Sayıltılar .............................................................................................................. 8 

Sınırlılıklar ........................................................................................................... 8 

Tanımlar .............................................................................................................. 8 

Bölüm 2 Araştırmanın Kuramsal Temeli ve İlgili Araştırmalar................................. 9 

Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı ......................................................... 9 

Holland Mesleki Kişilik Kuramı .......................................................................... 11 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramının Değerlendirilmesi ..................................... 21 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramına Yönelik Yapılan Araştırmalar .................... 21 

Ortaöğretim Seçimini Etkileyen Faktörler .......................................................... 23 

Mesleki İlgi Envanterleri .................................................................................... 31 

Mesleki İlgi Konulu Araştırmalar ........................................................................ 35 

Bölüm 3 Yöntem ................................................................................................... 44 

Araştırma Yöntemi ............................................................................................ 44 

Çalışma Grubu .................................................................................................. 44 

Veri Toplama Süreci .......................................................................................... 45 



 

vi 
 

Veri Toplama Araçları ....................................................................................... 46 

Verilerin Analiz Yöntemi .................................................................................... 53 

Bölüm 4 Bulgular ve Yorumlar .............................................................................. 54 

GMİE ve YMİE’nin Maddeleri, Holland’ın Kişilik Tiplerinin Geçerli ve Güvenilir 

Göstergeleri Midir? ............................................................................................ 54 

GMİE’nin Boyutlarına İlişkin Temel Bileşenler Analiz Sonuçları Holland’ın Kişilik 

Tipleri Arasındaki İlişkileri Ne Derece Yansıtmaktadır? ..................................... 58 

GMİE’nin Boyutlarına İlişkin Döngüsel ve Doğrulayıcı Faktör Analiz Sonuçları 

Holland’ın Kişilik Tipleri Arasındaki İlişkileri Ne Derece Yansıtmaktadır? .......... 60 

GMİE Puan Ortalamaları Cinsiyete Göre Anlamlı Bir Fark Göstermekte Midir? 63 

Bölüm 5 Sonuç, Tartışma ve Öneriler .................................................................. 64 

Sonuç ................................................................................................................ 64 

Tartışma ............................................................................................................ 65 

Öneriler ............................................................................................................. 69 

Kaynaklar ............................................................................................................. 71 

EK-A: Görsel Mesleki İlgi Envanteri Örneği .......................................................... 82 

EK-B: Yazılı Mesleki İlgi Envanteri Örneği ........................................................... 84 

EK-C: Açık Uçlu Soru Formu ................................................................................ 86 

EK-D: Görsel Mesleki İlgi Envanteri Uzman Görüşü Formu ................................. 87 

EK-E: Gönüllü Katılım Formu (Veli İzni) ............................................................... 89 

EK-F: Gönüllü Katılım Formu (Öğrenci) ............................................................... 90 

EK-G: Etik Komisyonu Onay Bildirimi ................................................................... 91 

EK-H: MEB İzni .................................................................................................... 92 

EK-I: Etik Beyanı .................................................................................................. 93 

EK-İ: Yüksek Lisans Tez Çalışması Orijinallik Raporu ......................................... 94 

EK-J: Thesis Originality Report ............................................................................ 95 

EK-K: Yayımlama ve Fikrî Mülkiyet Hakları Beyanı .............................................. 96 



 

vii 
 

Tablolar Dizini 

Tablo 1 Ortaöğretimdeki Öğrenci Sayılarının Öğretim Türüne Göre Dağılımı ...... 30 

Tablo 2 Ortaokul Öğrencilerinin Cinsiyet ve Sınıf Değişkenlerine Göre Dağılımları 

…………………………………………………………………………………………….44    

Tablo 3  Ortaokul Öğrencilerinin Okul Dağılımı .................................................... 45 

Tablo 4 Görsel Ve Yazili İlgi Envanterlerinde Realist Tipe İlişkin Madde – Faktör     

İlişkileri …………………………………………………………………………………... 54 

Tablo 5 Görsel ve Yazılı İlgi Envanterlerinde Araştırmacı Tipe İlişkin Madde – Faktör 

İlişkileri …………………………………………………………………………………... 55 

Tablo 6 Görsel Ve Yazili İlgi Envanterlerinde Yaratici Tipe İlişkin Madde – Faktör 

İlişkileri ………………………………………………………………………………….. 56 

Tablo 7 Görsel Ve Yazılı İlgi Envanterlerinde Sosyal Tipe İlişkin Madde – Faktör 

İlişkileri …………………………………………………………………………………... 56 

Tablo 8 Görsel ve Yazılı İlgi Envanterlerinde Girişimci Tipe İlişkin Madde – Faktör 

İlişkileri …………………………………………………………………………………... 57 

Tablo 9 Görsel ve Yazılı İlgi Envanterlerinde Düzenli Tipe İlişkin Madde – Faktör 

İlişkileri …………………………………………………………………………………... 58 

Tablo 10 GMİE ve YMİE’nin Boyutları Arasındaki Pearson Korelasyon Katsayıları, 

GMİE için 𝑥’lar ve ss’lar ………………………………………………………………. 59 

Tablo 11 Kutup Açıları ve Yarıçaplar için Nokta Tahmini ve Güven Aralıkları ….. 61 

Tablo 12 GMİE Kişilik Tiplerinin Cinsiyete Göre T Testi Sonuçları ………………. 63 

 

 
 

 

 

 

 

 



 

viii 
 

Şekiller Dizini 

Şekil 1. Holland’ın Kişilik Modeli ……………………………………………………… 18 

Şekil 2.  İş Dünyası Haritası ………………………………………………………….. 20 

Şekil 3: Görsel Mesleki İlgi Envanteri Örnek Madde ………………………………. 46 

Şekil 4: Mesleki İlgi Envanteri Örnek Madde ……………………………………….. 52 

Şekil 5: Kişilik Tiplerinin Temel Bileşenler  Analizine Göre Dağılımı ………………59 

Şekil 6: Kişilik Tiplerinin Çok Boyutlu Ölçekleme Analizine Göre Dağılımı ……… 60 

Şekil 7: GMİE Boyutlar Arası Döngüsel Analiz ……………………………………...60 

Şekil 8: GMİE Doğrulayıcı Faktör Analizi Sonuçları………………………………….62 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

ix 
 

Simgeler ve Kısaltmalar Dizini 

ABKÖ: Akademik Benlik Kavramı Ölçeği 

ACT: American College Testing 

GMİE: Görsel Mesleki İlgi Envanteri 

MEB: Millî Eğitim Bakanlığı 

ONET: Occupational Information Network  

UNIACT: The Unisex Edition of the ACT Interest Inventory 

YMİE: Yazılı Mesleki İlgi Envanteri   



 

1 
 

Bölüm 1 

Giriş 

Giriş bölümünde araştırma probleminin ne olduğuna ilişkin problem 

durumuna, araştırmanın niçin yapıldığı ile ilgili amaç ve önemine, araştırma 

problemi ve alt problemlere, araştırmaya yönelik yapılan varsayımlara, araştırma 

sürecinde ortaya çıkan sınırlılıklara ve araştırma konusu ile ilgili temel kavramların 

tanımlarına yer verilmiştir. 

Problem Durumu 

Meslek, hayatımızın en belirgin etiketidir. İnsanların mesleğe hazırlık, aktif 

mesleki yaşam ve emeklilikte dâhil hayatlarının büyük kısmında mesleki unvanlar 

etkili olmaktadır. Meslek insanların bakış açısını, yaşam biçimini ve alışkanlıklarını 

etkilediği için bireyin kişiliğinin ve toplumsal statüsünün bir parçası haline gelir. 

Bireyin kendi özellikleri ile uyumlu bir meslek sahibi olması kendini gerçekleştirme 

sürecinde önemli bir etkendir (Yeşilyaprak, 2005). Mesleğin insan hayatındaki bu 

önemli etkilerinin yanı sıra günümüzde meslek çeşitlerinin artarak yeni mesleklerin 

ortaya çıkması, sosyo-ekonomik ve teknolojik gelişmelerden dolayı meslek 

profillerinin değişmesi ve işsizlik oranlarının yükselmesi ile meslek seçim kararı 

vermek bireyler açısından karmaşık ve zor bir süreç haline gelmiştir. 

Bireyin meslek seçiminde ilgi, yetenek, değer, akademik başarı, benlik 

saygısı, cinsiyet ve sosyokültürel özellikler gibi çeşitli faktörler etkili olmaktadır 

(Brown, 2003; Holland, 1997; Zunker, 2006). Mesleki rehberlik kuramları 

incelendiğinde, mesleki kimlik gelişiminde ergenlik döneminin önemli rol oynadığı 

görülmektedir. Meslek seçimine yönelik araştırmalar yapan Ginzberg ve arkadaşları 

geliştirdikleri mesleki karar kuramıyla meslek seçimini gelişimsel açıdan ele 

almışlardır. Ginzberg’e göre meslek seçimi çocukluktan yetişkinliğe kadar çeşitli 

mesleki kararların alındığı ve büyük ölçüde geri dönülemez bir süreçtir (Ginzberg 

vd., 1951). Kurama göre 11-17 yaş aralığında deneme döneminde yer alan bireyler 

sırası ile ilgi, yetenek ve değerlerini tanıyarak gelişim görevlerini yerine getirir. Super 

ise meslek seçimini gelişim süreci içinde benlik algısının bir yansıması olarak ifade 

eder. Bireyler büyüme döneminde 11-14 yaş aralığında ilgi ve yeteneklerini 

tanımakta ve bunlara uygun etkinliklerde bulunmaktadır. Keşfetme dönemi 



 

2 
 

içerisinde ise 15-18 yaş aralığında bireyler ilgi ve yeteneklerine uygun meslekleri 

bilgi edinme veya deneme yoluyla test etmektedir (Kuzgun, 1988).   

Bireylerin ilgi, yetenek ve değerleri doğrultusunda aldıkları eğitim mesleki 

seçim sürecinde önemli rol oynamaktadır. Eğitim, insan kaynağını yetiştirme ve 

bireylerin meslek sahibi olma sürecindeki rolü itibariyle toplumun gelişmesine ve 

kalkınmasına katkı sağlayan temel faktörlerden birisidir. Birleşmiş Milletler Eğitim, 

Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO, 2012) tarafından geliştirilen Uluslararası Eğitim 

Standardı Sınıflamasına (ISCED) göre eğitim, toplumların birikimli şekilde sahip 

oldukları bilgileri, anlayışları, tutumları, değerleri, yetenekleri ve davranışları 

nesillere aktarma sürecidir. Günümüzde ise eğitim bireye yönelik nitelikler taşımakta 

ve yeni özellikler kazanmaktadır. Çağdaş eğitim anlayışı ile birlikte öğrencinin bütün 

olarak gelişiminin desteklenmesi amacıyla bireyin ihtiyaçlarına yönelik, bireysel 

farlılıkları dikkate alan ve öğrenci kişilik hizmetlerini içeren bir yaklaşım 

benimsenmiştir.  

Türkiye’de çağdaş eğitim anlayışı kapsamında eğitim sisteminde birçok 

reform yapılmıştır. Eğitimde yapılan reformlar incelendiğinde bir istikrar ve süreklilik 

görülmemektedir. Milli Eğitimde son 15 yılda 6 bakanın değişmesi ve her bakan 

döneminde eğitim sisteminde yapılan değişiklikler bütüncül olarak ele alınmadığı 

için ciddi sorunlara sebep olmaktadır. Aynı zaman aralığında ortaöğretime geçiş 

sisteminin 5 kez  (LGS, OKS, SBS, TEOG, LGS) değişmesi eğitim sisteminin 

tartışılmasına sebep olmaktadır. Türk Eğitim Sisteminde üst öğrenime geçişte sınav 

odaklı yaklaşımdan kaynaklı güçlükler görülmektedir. Ortaokul kademesinden 

liselere geçişte bugüne kadar çeşitli sistemler denenmiş fakat sadece öğrencilerin 

sınav başarıları ön planda tutularak diğer özelliklere (ilgi, yetenek vb.)  gereken 

önem verilmemiştir.  

Ortaokul kademesi öğrencilerin eğitsel ve mesleki gelişimleri açısından 

önemli bir konuma sahiptir. Amerikan Okul Danışmanları Derneği tarafından ortokul 

öğrencilerine yönelik olarak akademik benliği geliştirme, öğrenme becerileri 

kazanma, hedeflere ulaşmak için planlama yapma,  kişisel özellikleri fark etme ve 

meslekler hakkında bilgi edinme gibi çeşitli yeterlilikler tanımlanmıştır (American 

School Counselor Association, 2004). Başka bir tanımlamada ortaokuldaki 

öğrencilerin karar verme becerileri, öz farkındalık, potansiyel kariyer yolları ve 

meslekler hakkında daha fazla bilgi edinmeye çalıştıkları belirtilmiştir (Zunker, 



 

3 
 

2006). Gottfredson (2002) ise öğrencilerin ortaokul kademesinde başlayan ergenlik 

dönemi ile birlikte, kişiliklerini geliştirme ve şekillendirme sürecinde ebeveyn, akran 

ve kişisel isteklere göre ilgi alanlarını ve kariyer planlamasını belirlemeye 

çalıştıklarını ifade etmiştir.   

Türkiye’de 2018 yılında ortaokullardan 1 milyon 192 bin 799 öğrenci mezun 

olmuştur ve 971 bin 657 öğrenci Liselere Geçiş Sınavına girmiştir (MEB, 2018a). Bu 

sayılardaki öğrenci potansiyelinin kendilerine en uygun liselere yönlendirilmesinde 

mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı hizmetleri önem arz etmektedir. Bu 

hizmetlerin gerçekleştirilmesinde çeşitli ölçme araçlarına ihtiyaç duyulmaktadır.  

Yurt içi ve yurt dışında araştırmacılar tarafından çeşitli ölçme araçları 

geliştirilmektedir. Yurt dışında geliştirilen envanterlerin telif hakkı veya uyarlama 

çalışmalarındaki çeşitli problemlerden dolayı ve yurt içinde de henüz yeterli sayıda 

envanter geliştirilemediği için ülkemizde üst öğrenime yönlendirmede sınırlı sayıda 

ölçme aracı kullanılmaktadır.  

Bireylerin kariyer isteklerinin belirlenmesinde ilgiler etkili tahmin ediciler 

olarak sıklıkla kullanılmaktadır (Gasser, Larson ve Borgen, 2004). Yapılan çeşitli 

araştırmalarda ilgilerin bazı değişkenler ile ilişkili olduğu görülmüştür. Örneğin 

ilgilerin gelecekteki mesleki başarı ve doyumu yordama düzeylerini ölçmeye yönelik 

yapılan bir araştırmada ilgi ve başarı değişkenleri arasında .40 ile .72 aralığında bir 

ilişki olduğu belirlenmiştir (Lam vd., 1993).  Bireylerin ilgi alanları ile mesleki 

hedefleri arasındaki uyum ne kadar yüksekse, bireyler kariyer yaşamında gerekli 

olan azim, olumlu tutum ve konsantrasyon için daha fazla motive olur (Harrington 

ve Long, 2013). Kişilik, başarı ve motivasyon gibi değişkenler ile arasında pozitif 

ilişki bulunan ilgi kavramına yönelik özellikle son yıllarda önemli çalışmalar 

yapılmaktadır.  

Çeşitli kurumlarda meslek danışmanı olarak çalışan Amerikalı psikolog John 

Holland, ilgi alanları ve meslek seçimleri üzerine yaptığı uzun yıllar süren çalışmalar 

sonucunda mesleki kişilik kuramını geliştirmiştir. Meslek seçimi hakkında diğer 

araştırmacılar danışanlara genel ilkeler sunmuş fakat Holland danışanın kişilik tipine 

uygun meslekleri belirleyerek danışma sürecini özelleştirmeyi ve pratik hale 

getirmeyi sağlamıştır. Kuram insanlarda altı kişilik tipinden biri veya birkaçının 

baskın olarak görüldüğü ve bireylerin kendi kişilik tiplerine uygun meslekler seçmesi 

gerektiğini vurgular (Holland, 1997). Holland, insanların kişilik tiplerini 



 

4 
 

belirleyebilmek için kullanışlı ölçme araçları geliştirmiştir (Brown, 2002). Sonraki 

yıllarda geliştirilen mesleki ilgi envanterlerinin birçoğunda Holland’ın mesleki seçim 

kuramı temel alınmıştır. Geliştirilen bu ilgi envanterleri eğitim alanında sıklıkla 

kullanılmaktadır. 

Mesleki rehberlik alanında ölçme araçları içerisinde ilgi envanterleri çeşitli 

amaçlar için kullanılmaktadır. İlgi envanterleri kariyer danışmanlığı ve mesleki 

rehberlik hizmetleri kapsamında okullarda bireysel ilgi alanlarını belirlemek ve 

bireyleri üst öğrenime yönlendirmede kariyer planlamasına yardımcı olmak 

amacıyla kullanılabilmektedir. Bireysel görüşmeler ve öğrencinin akademik 

performansı ile birlikte ilgi envanterlerinin kullanılması öğrencilerin potansiyel 

kariyerlerinin bütüncül olarak değerlendirilmesine olanak sağlar.  

İlgi alanlarının belirlenmesi amacıyla yurt içi ve yurt dışında birçok ilgi 

envanteri geliştirilmiştir. Yurtdışında geliştirilen Kuder İlgi Envanteri (Kuder, 1934), 

Mesleki Tercih Envanteri (Holland, 1985) ve Kişisel Küre Envanteri (Tracey, 2002) 

yaygın olarak kullanılmaktadır. Yurt içinde ise ilgi envanteri geliştirme çabaları 

Hasan Tan’ın (1972) Gazete Haberleri Testi ile başlamıştır. Daha sonraki yıllarda 

Kuzgun tarafından Kendini Değerlendirme Envanteri (1988) ve Akademik Benlik 

Kavramı Ölçeği (1996) geliştirilmiştir. Son yıllarda ise Küresel İlgi Envanteri 

(Özütürk, 2005), Mesleki Alan İlgi Envanteri (Deniz, 2009), Mesleki İlgi Envanteri 

(Yılmaz, 2011) ve Mesleki Kişilik Tipleri Envanteri (Atli ve Keldal, 2017) 

geliştirilmiştir.  

Türkiye’de ortaokul kademesindeki mesleki rehberlik çalışmaları kapsamında 

öğrencilerin ilgilerini belirmeye yönelik çoğunlukla Kuzgun (1996) tarafından 

geliştirilen Akademik Benlik Kavramı Ölçeği (ABKÖ) kullanılmaktadır. Envanter ilgi 

ve yeteneklere ilişkin bir sonuç vermektedir. 1996 yılında geliştirilen ve kullanılmaya 

devam edilen bu ölçme aracındaki maddeler günümüzdeki öğrenci davranışları ve 

yaşantıları ile tam olarak uyuşmamaktadır. ABKÖ’nün çeşitli değişkenler ile ilişkileri 

incelendiğinde genellikle pozitif ve güçlü bir ilişkiye rastlanmamıştır (Kenç ve Oktay, 

2002; Başokcu ve Doğan, 2005; Dirlik ve Koç, 2017). Ayrıca envanter sonucunda 

okul ve alan seçimine yönelik bir değerlendirme yapılmadığı için sonuçların 

yorumlanması test uzmanının görüş ve tecrübelerine bırakılmaktadır.  



 

5 
 

Okullarda uygulanan envanterlerden bir diğeri Holland tarafından geliştirilen 

Mesleki Tercih Envanteri’nin Türkçe formunun uyarlama çalışması yapılmamıştır. 

Bu durum kapsam geçerliliğinin ve kişilik profillerinin yorumlanmasını sorgulanır 

hale getirmektedir. Ortaokul öğrencilerine yönelik mesleki rehberlik alanında güncel 

olmayan ve uyarlama sorunu bulunan sınırlı sayıda envanter bulunmaktadır. Sonuç 

olarak okullarda uygulanabilecek Türk kültürü ve günümüz koşullarına uygun 

mevcut mesleki ilgi envanterlerinin yeterli olmadığı ve yeni envanter geliştirme 

çalışmalarına gereksinim olduğu görülmektedir. 

Mevcut ilgi envanterleri incelendiğinde genellikle sözel maddelerden 

oluştukları görülmektedir. İlgi envanterlerinin sözel olması, okuma-yazma bilmeyen, 

okumakta zorluk çeken veya okuduklarını yanlış yorumlayan kişiler için bir engel 

oluşturmaktadır. Örneğin Türkiye’de bulunan Suriyeli mülteci öğrencilerden Türkçe 

bilmeyenlere sözel envanterler doğrudan uygulanamamaktadır. Ayrıca engelli 

öğrencilerin istihdam edilmesinde dile dayanmayan envanterlere ihtiyaç 

duyulmaktadır. Bir başka engel, ölçme araçlarında yer alan bazı maddelerin 

yanıtlayıcıların deneyimleme fırsatı olmadığı yaşantıları içermesidir. Örneğin bazı 

envanterlerde uzay aracına binmek, şirket yönetmek, borsayı takip etmek şeklinde 

maddelere yer verilmektedir. Ayrıca çok fazla maddeye sahip sözel envanterler 

katılımcıların dikkatinin dağılmasına ve bunun sonucunda envanterin etkililiğinin 

azalmasına sebep olabilmektedir. Bu yüzden daha fazla popülasyona ulaşmak ve 

daha doğru sonuçlar elde edebilmek amacıyla sözel envanterler dışında çeşitli 

envanterlere de ihtiyaç duyulmaktadır.  

Bu araştırmada ortaokul öğrencilerine yönelik mesleki rehberlik alanında 

ilgilerini tanımalarına yardımcı olmak amacıyla bir görsel mesleki ilgi envanteri 

geliştirilmiştir. Görsel Mesleki İlgi Envanteri ile mesleki ilgileri hakkında belirsizlik 

yaşayan öğrencilerin mesleki kimlik gelişimine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. 

Kendine yardım formatlı geliştirilen bu ilgi envanteri ile uygulama sonucunda 

öğrencilerin mesleki ilgilerine uygun kişilik tipleri ve bu tiplerin açıklamaları yer 

almaktadır. 

Araştırmanın Amacı ve Önemi 

Bireyler ilgileri, yetenekleri, değer sistemleri ve kişilik özellikleri bakımından 

birbirinden farklılık gösterir. Eğitim programları bu bireysel farklılıklar göz önüne 



 

6 
 

alınarak hazırlanmalıdır. Öğrencilerin bireysel farklılıklarının belirlenerek kendilerine 

en uygun eğitimi almaları birey ve toplum yararı bakımından oldukça önem taşır. 

Türkiye’de etkili ve bütüncül bir mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı çalışmaları 

yapılamadığı için eğitim kurumu tercihi çoğunlukla sınav puanları, zorunluluklar ve 

tesadüfler sonucu gerçekleşmektedir (Akkök, 2006). Eğitim kurumları tercihinin 

sağlıklı yapılamaması durumunda ise okul terki, okul değişikliği, düşük akademik 

başarı ve motivasyon eksikliği gibi çeşitli olumsuzlukların gözlenmesi beklenebilir.  

Türkiye’deki eğitim sistemi büyük oranda ortaöğretim kademesi ile 

farklılaşmaya başlar. Lise öğrencileri çoğunlukla okudukları lise türü ve alanlarına 

uygun şekilde üniversite ve meslek hayatına hazırlanmaktadır. Bu yüzden 

öğrencilerin sağlıklı mesleki kimlik gelişimleri için kişilik özelliklerine uygun liseleri 

tercih etmeleri gerekmektedir. İlköğretim kademesinden mezun olan öğrenciler farklı 

türdeki ortaöğretim kurumları arasından tercih yapmaktadır. Üst öğrenime 

yönlendirmede çeşitli unsurları dikkate alarak bütüncül değerlendirmeler yapılması 

öğrencilerin sağlıklı tercihlerde bulunmasına imkân sağlar. Öğrenciler arasındaki 

bireysel farklılıkların belirlenmesi ve öğrencilerin kendi potansiyellerini keşfetmesi 

için çeşitli bireysel özelliklerin belirlenmesi gerekir. Öğrencilerin bireysel özelliklerini 

belirleme sürecinde ilgilere sıklıkla başvurulmaktadır. Bir bireyin ilgi alanları sözel 

olarak ifade etme, gözlem yapma, başarılı olduğu alanları saptama ve ilgi 

envanterleri uygulama gibi çeşitli şekillerde belirlenmektedir (Özoğlu, 1977). 

Öğrencilerin ilgilerinin belirlenmesinde bu yöntemler içerisinden ilgi envanterlerine 

sıklıkla başvurulmaktadır.  

Türkiye’de ortaokul öğrencilerinin mesleki ilgilerini belirleyebilmek amacıyla 

okullarda kullanılan güncel envanterler oldukça sınırlıdır. Okullarda genellikle 

Akademik Benlik Kavramı Ölçeği ve Mesleki Tercih Envanteri kullanılmaktadır. 

Uygulamadaki envanterlerin günümüzdeki öğrenci yaşantılarına cevap vermemesi 

ve sözel envanterlerin mülteci ve engelli öğrencilerin üst eğitime yönlendirilmesi ve 

istihdam edilmesinde kullanım sınırlılıkları taşıması sebebiyle güncel ve dile 

dayanmayan ilgi envanterlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu araştırmada Milli Eğitim 

Bakanlığı tarafından yayımlanan 2023 Eğitim Vizyonu (MEB, 2018b) belgesinde yer 

alan Türk kültürüne uygun eğitsel ve mesleki rehberlik çalışmalarında 

kullanılabilecek yeni envanterlerin geliştirmesi hedefine uygun bir çalışma 

yapılmıştır.  



 

7 
 

Bu araştırmanın amacı, Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı temel alınarak, 

ortaokul öğrencilerinin mesleki ilgi alanlarını tanımalarına yardımcı olmaya yönelik 

bir görsel ilgi envanteri geliştirmektir. Envanterin, mesleki rehberlik çalışmalarında 

uygulanması sonucunda ilgileri hakkında belirsizlik yaşayan ve ilgilerine uygun 

tercihler yapmak isteyen ortaokul öğrencilerine katkı sağlayacağı düşünülmüştür. 

Ayrıca mevcut ilgi envanterleri, yazılı olmasından dolayı Türkçeye hâkim olmayan 

öğrencilere uygulanamamaktadır. Görsel İlgi Envanterinin, kullanımdaki bu sınırlılığı 

azaltarak tüm öğrenciler için erişebilir olması hedeflenmiştir. 

Bu araştırmanın; 

1-) Öğrencilere yönelik olarak mesleki ilgilerinin belirlenmesinde 

kullanılabilecek bir ilgi envanterinin geliştirilmesi ile öğrencilerin mesleki ilgileri 

hakkında bilgi sahibi olmaları, 

2-) Öğretmenlere yönelik olarak testin sadece uzman kişilerce değil, herkes 

tarafından kolaylıkla uygulanabilir olmasından dolayı uygulamada pratiklik 

sağlaması, 

3-) Okul psikolojik danışmanlarına kariyer danışmanlığı ve mesleki rehberlik 

çalışmalarında kullanabilecekleri güncel ve kullanışlı bir ölçme aracı sunulması,  

4-) Araştırmacılara yönelik olarak Holland’ın Kişilik Kuramına ilişkin güncel 

gelişmeleri kapsayan bir çalışma olması bakımından katkı sağlaması 

beklenmektedir. 

Araştırma Problemi 

Bu çalışmada, ortaokul öğrencileri üzerinde Holland’ın kişilik tiplerini ölçmeye 

yönelik, bireyin kendi içinde puanlanmasına dayalı (ipsatif) görsel bir ilgi 

envanterinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca envanterden elde edilen ölçümler 

üzerinde geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılacaktır. 

          Alt problemler.  

1. Görsel Mesleki İlgi Envanteri (GMİE) ve Yazılı Mesleki İlgi Envanterinin 

(YMİE) maddeleri, Holland’ın Kişilik Tiplerinin geçerli ve güvenilir göstergeleri 

midir?  



 

8 
 

2. GMİE’nin boyutlarına ilişkin temel bileşenler analiz sonuçları Holland’ın 

Kişilik Tipleri arasındaki ilişkileri ne derece yansıtmaktadır? 

3. GMİE’nin boyutlarına ilişkin döngüsel ve doğrulayıcı faktör analizi sonuçları 

Holland’ın Kişilik Tipleri arasındaki ilişkileri ne derece yansıtmaktadır? 

4-) GMİE puan ortalamaları cinsiyete göre anlamlı bir fark göstermekte midir? 

Sayıltılar 

1-) Holland’ın altı mesleki kişilik tipi, öğrenciler arasındaki bireysel farklılıkları 

açıklamak için yeterlidir. 

Sınırlılıklar 

Bu araştırma; 

1-) Ortaokul öğrencileri ile sınırlıdır. 

           2-) Öğrenciler hakkındaki bilgiler envanterlere verilen yanıtlar ile sınırlıdır. 

3-) İlgiler ölçülen zamanla sınırlı olduğu için geçici olabilmektedir.  

Tanımlar 

İlgi. Bireyin yaşamındaki etkinliklerinde ve tercihlerinde kişiliğini ortaya 

koyma biçimidir (Holland,1997). Holland’a göre ilgiler, kişiliğin bir yansıması olduğu 

için ilgi envanterleri aynı zamanda kişilik envanterleridir. Bu araştırmada ilgiler 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı temelinde ele alınmıştır. 

Kişilik. Bireyler tarafından sergilenen özgün ve nispeten kalıcı duygu, 

düşünce ve davranış kalıplarıdır (Greenberg, 1999). 

Eğitim. Bireyin yaşantılarında kasıtlı olarak istendik davranış değişikliği 

meydana getirme sürecidir (Ertürk, 1972). Bu araştırmanın kapsamı doğrultusunda 

eğitim kavramı açıklanırken ilköğretimden ortaöğretime geçiş sistemi ve ortaöğretim 

kademesine yer verilmiştir.  

Meslek seçimi. Bireyin bilgi, motivasyon, kişilik ve yeteneğine göre mesleki 

tercihte bulunmasıdır (Holland, 1997). 



 

9 
 

Bölüm 2  

Araştırmanın Kuramsal Temeli ve İlgili Araştırmalar 

Araştırmanın bu bölümünde mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı’nın 

gelişimine, araştırmanın kuramsal temelini oluşturan Holland’ın Mesleki Kişilik 

Kuramı’na, ortaöğretim seçiminde etkili olan faktörlere, mesleki eğitime, ilgi 

envanterlerine ve literatürde yer alan ilgi alanlarına yönelik yapılan çalışmalara yer 

verilmiştir.  

Mesleki Rehberlik ve Kariyer Danışmanlığı 

Kariyer psikolojik danışmanlığı alanındaki ilk kuramı geliştiren Frank 

Parsons, 1900’lü yılların başında yaptığı önemli çalışmalar sonucunda mesleki 

rehberlik alanında öncü kabul edilmektedir. Parsons, ABD’ye gelen göçmenlerin 

meslek seçimine yardımcı olmak amacıyla Boston’da Meslekler Bürosu açmıştır. 

Ayrıca okullarda mesleki rehberlik çalışmalarının başlamasını sağlamıştır. Parsons 

kuramında meslek seçimine yönelik üç aşamalı bir model önermiştir. Bu kurama 

göre bireyler öncelikle kişisel özelliklerini tanımalı, ardından meslekler hakkında bilgi 

edinmeli ve son aşamada kişisel özelliklerine uygun meslekler arasından seçim 

yapmalıdır (Savickas ve Baker, 2005).  

 Parsons ile birlikte kariyer danışmanlığı uzmanlarının bireylerin meslek 

seçimine yardımcı olmak için teoriye dayalı ve kanıt temelli danışma uygulamalarını 

benimsedikleri görülmektedir. Ginzberg’in (1984) kuramında meslek seçimi, bireyin 

özelliklerinin, kariyer hedefleri ve iş dünyasının gerçekleri ile arasında en iyi uyumu 

bulmaya çalıştığı gelişimsel bir süreç olarak ifade edilir. Super’a (1974) göre meslek 

seçimi, bireyin çevresi ile etkişimi sonucu oluşan benlik tasarımının gelişimsel süreç 

içerisinde mesleğe yansıtılmasıdır.  

Çeşitli kurumlarda kariyer psikolojik danışmanı olarak çalışan John Holland 

ise geliştirdiği kuram ve envanterler ile kariyer danışmanlığı alanına yönelik ciddi 

katkılar sunmuştur. Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı elektronik veri tabanları 

incelendiğinde, mesleki rehberlik alanında en fazla atıf alan kuram niteliğindedir. 

Ayrıca bu kuram, mesleki rehberlik alanında geliştirilen birçok envanterin kuramsal 

temelini oluşturmaktadır (Nauta, 2010).   



 

10 
 

Mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı, bireyin kendisini daha iyi 

tanımasına ve bireye uygun eğitsel ve mesleki tercihlerin belirlenmesine yardımcı 

olmak için yürütülen hizmetlerdir. Kariyer danışmanları mesleki ilgileri, yetenekleri 

ve iş değerlerini dikkate alarak kişilerin uygun mesleki tercih yapmasında mesleki 

kimlik gelişimine katkı sağlar (Vondracek, Ford ve Porfeli, 2015). Mesleki rehberlik 

ve kariyer danışmanlığı alanında zekâ, kişilik, ilgi, yetenek ve mesleki değer 

kavramlarının tanımlanması ve ölçülmesine yönelik çeşitli araştırmalar 

yapılmaktadır. 

Kariyer seçimine hazırlık, bir kişinin kariyer karar verme sürecine katılmaya 

ve kariyer karar verme sürecine başarılı bir şekilde hâkim olmaya hazır olması 

olarak tanımlanabilir (Super, 1990). Kariyer seçimine hazırlık kavramı literatürde 

kariyer olgunluğu kavramı ile eş değer olarak kullanılmaktadır. Geçtiğimiz yıllarda 

yapılan araştırmalar yüksek oranda kariyer seçimine hazır olmanın, başarılı kariyer 

kararları için önemli olduğunu göstermiştir. Kariyer seçimine hazırlığı yüksek olan 

gençlerin iş hayatına veya üst eğitime geçişte daha başarılı olduğu (Patton, Creed 

ve Muller, 2002), kariyer karar verme sürecindeki stresten daha az etkilendiği 

(Seifert, 1983) ve daha yüksek bir sosyal uyum düzeyine sahip oldukları görülmüştür 

(Savickas, Briddick ve Watkins, 2002).  

Danışanlarda görülen kariyer kararsızlığı, iş hayatına hazırlık veya giriş 

aşamasında bir belirsizlik oluşturduğu için bireyin hayatını olumsuz yönde 

etkilemektedir. Kişi ve meslekler hakkındaki bilgilere erişim ve ilgilerin netleşmesi ile 

birlikte bireylerdeki kariyer kararsızlığının çözülmesi beklenmektedir (Creed, Patton 

ve Prideaux, 2006). Bu nedenle araştırmacılar bireyler için uzmanlık tercihi ve ilgi 

alanlarına yönelik yeni envanterler geliştirmeye çabalar. Böylece bireylerde görülen 

kariyer kararsızlığını ortadan kaldırmak amaçlanır. Psikometrik olarak geçerli ve 

güvenilir ilgi envanterleri birey ve kurumlar için zaman, para ve emekten tasarruf 

sağlar. 

Kariyer danışmanlığı uygulamalarında danışma süreci çoğunlukla zaman 

kısıtlamaları ile sınırlandırılmıştır. Uygulama sürecinde danışmanlar ilgilerin yanı 

sıra kişilik, değerler ve bilişsel yetenek gibi çeşitli yapıları değerlendirmek ve 

tartışmak isterler. Bu kapsamda kariyer danışmanları bu yapılara yönelik basit ve 

kısa açıklamalar veren işlevsel ölçme araçlarına ihtiyaç duyarlar. Özellikle 



 

11 
 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı temelli geliştirilen ölçme araçları bu amaç için 

kullanılabilecek tanımlar sağlamaktadır.  

Türk Eğitim Sistemi içerisinde mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı 

uygulamaları son yıllarda önem kazanmıştır. Okul psikolojik danışmanları tarafından 

mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı alanında geliştirilen testlerin uygulanması, 

bireysel veya grupla kariyer psikolojik danışmanlığı ve tercih danışmanlığı ile 

okullarda öğrencilere kariyer danışmanlığı hizmetleri verilmektedir. Ayrıca sınıf 

rehber öğretmenleri de 8. ve 12. sınıflardaki rehberlik derslerinde öğrencilere yönelik 

mesleki rehberlik çalışmaları gerçekleştirmektedir. Bu hizmetlerin öğrenciler için 

erken yaşlarda başlaması, sistematik bir şekilde gerçekleşmesi ve bütüncül olarak 

değerlendirilmesi mesleki kimlik gelişimi açısından oldukça önemlidir.  

Ortaokul öğrencileri için kariyer kararı verme görevi yeni karşılaştıkları bir 

konudur. Kişisel ilgilerine göre kariyer seçeneklerini değerlendirmeye başlarlar. 

İlgiler, o yaşlarda kişisel ve mesleki kimlik gelişimi için odak noktası haline gelir 

(Skorikov ve Vondracek, 1998). Bu süreçte eğitsel ve mesleki rehberlik hizmetleri 

öğrencilerin kimlik gelişimi açısından önemlidir. Okullarda aile ile işbirliği halinde 

çalışarak öğrencinin kendisini tanıması ve sağlıklı tercihler yapmasında psikolojik 

danışmanlar ve sınıf öğretmenleri tarafından uygulanabilecek kapsamlı bir mesleki 

rehberlik ve kariyer danışmanlığı hizmetlerine ihtiyaç vardır.  

Holland Mesleki Kişilik Kuramı 

Bu araştırmada kariyer danışmanlığı kuramları içerisinden Holland’ın Mesleki 

Kişilik Kuramı tercih edilmiştir. Bu kuramın tercih edilmesinde kariyer değerlendirme 

araçlarında kullanılan en yaygın model olması (Gottfredson ve Holland, 1996; 

Nauta, 2010), kariyer danışmanlığı alanında en fazla araştırma yapılmış kuram 

olması (Harrington ve Feller, 2004) ve kuramın yapılan araştırmalar ile 

desteklenerek dört kez revize edilmesi (Gottfredson, 1999) etkili olmuştur. 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı, ampirik olarak değerlendirilebilme imkanı, 

kullanım kolaylığı ve sonuçların anlaşılabilir olması dolayısıyla kariyer danışmanlığı 

alanında en çok kullanılan kuramlardan birisidir. Kuram ayrıca ayrıntılı yapısı ve 

kişilik özellikleri ile mesleki çevreleri ilişkilendirerek işlevsel bir yapıda olmasından 

dolayı popüler bir kuram haline gelmiştir (Rayman ve Atanasoff, 1999).  



 

12 
 

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramında mesleki seçim açısından bireylerin 

kişisel özellikleri ile çevrelerinin etkileşimi üzerinde durulmuştur (Özyürek, 2013). Bu 

kuramda, bireylerin kişilik tipleri ve bu tiplerin çevre ile ilişkisi anlaşılır ve sistemli bir 

şekilde ele alınır. Mesleki Kişilik Kuramına göre, bireyin mesleki kişilik tipleri 

doğumdan itibaren yetenekler, ilgiler, etkinlikler ve eğilimlerin çevre ile 

etkileşiminden elde edilen deneyimler sonucunda gelişmektedir. Bu deneyimler 

bireylerin benliğini, değerlerini ve meslek tercihlerini etkilemektedir (Holland, 1997).  

Holland’a göre bu deneyimler sonucunda realist, araştırmacı, yaratıcı, sosyal, 

girişimci ve düzenli olmak üzere bireylerde altı kişilik tipinden bir veya birkaçı baskın 

hale gelmektedir. 

Holland, kişilik ve meslek seçimine yönelik kapsamlı çalışmalar yapmıştır. 

Holland’a (1997) göre bireylerin kişilikleri meslek seçimini etkilemektedir. İnsanlar 

ilgi alanlarına yönelebilecek, yeteneklerini kullanabilecek, değerlerini ifade 

edebilecek, tutumlarını sergileyecek ve tatmin edici roller üstlenmelerini sağlayacak 

bir ortam ve meslek bulmaya çalışırlar. Mesleki Kişilik Kuramına göre kişilik ve 

çevresel tipler arasındaki uyumun derecesine göre iş tatmini, mesleki başarı, istikrar 

ve memnuniyet durumu gibi bazı bilgiler tahmin edilebilmektedir. Kişiliklerine uygun 

ortamlarda çalışmayı seçen bireylerin işlerinde başarılı olma olasılıkları daha 

yüksektir (Kantas ve Chantzi, 1991:11). Bireylerin kişilik özelliklerine uygun olmayan 

mesleklerde çalışmaları ise iş değişikliği, verimsiz çalışma, başarısız olma ve 

mesleki doyum sağlayamama gibi çeşitli olumsuzluklara yol açabilmektedir 

(Holland, 1996).  

Kişilik tipi ve iş çevresi arasındaki uyumun derecesi, bireylerin ihtiyaçlarını ve 

çıkarlarını karşılamalarını sağlayacak fırsatlar veya zorluklar sunacağı anlamına 

gelir. Örneğin, araştırmacı bir kişi kimyagerlik gibi araştırmacı tipe uygun bir meslek 

seçerse, satış elemanı gibi girişimci tipe uygun bir meslek seçmesinden daha fazla 

iş tatmini sağlayacağı tahmin edilmektedir. İlgileri, yetenekleri ve değerleri 

birbirlerine benzer olan kişilerin işteki performans ve tatmin düzeylerinin daha 

yüksek olması beklenir. Uyum derecesi yüksek olan bireylerin aynı işte kalma, uyum 

derecesi düşük olanların ise işten ayrılma veya memnuniyetsiz olma olasılıkları 

daha yüksektir (Strahan, 2017).  

Mesleki Kişilik Kuramı, dinamik ve işlevsel bir yapıdadır. Holland’ın 

kuramında yaptığı revizyonlar ve sonraki yıllarda bazı araştırmacıların kurama 



 

13 
 

eklemeler yapması kuramın sürekli gelişmesinde ve uzmanlar tarafından tercih 

edilmesinde etkili olmuştur. Holland, geliştirdiği Mesleki Tercih Envanteri ile 

kuramında yer alan kişilik tiplerini ölçmeyi amaçlamıştır. Ayrıca Strong İlgi Envanteri, 

Kendini Araştırma Envanteri, UNIACT ve O*NET sitesinde yer alan ilgi envanterleri 

gibi kariyer danışmanlığında sıklıkla kullanılan birçok envanter Holland’ın kişilik 

kuramını temel alarak geliştirilmiştir. Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı temel alınarak 

geliştirilen envanterler, psikolojik danışman ve danışanlar için pratik ve kullanışlı 

olmasından dolayı tercih edilmektedir.  

Holland’ın geliştirdiği Mesleki Kişilik Kuramı ilk olarak 1959 yılında ‘‘A Theory 

of Vocational Choice’’ adıyla yayımlanmıştır. Kuramın araştırmalar ve eleştiriler 

doğrultusunda revize edilmiş halleri 1966, 1973, 1985 ve 1997 yıllarında 

yayımlanmıştır. Bu araştırmada Holland’ın (1997) kişilik kuramı açıklamalarında 

1997 yılında yayımlanan son kitabı temel alınmıştır. 

Holland Mesleki Kişilik Kuramı’nın temeli dört ana varsayımdan oluşmaktadır. 

1-) İnsanlar realist, araştırmacı, yaratıcı, sosyal, girişimci ve düzenli olmak 

üzere altı kişilik tipinden bir veya birkaçına sahip olabilir. Bireylerin kişilik tipleri 

ölçülerek kişilik örüntüleri ortaya konulur. Örneğin kişiler arası ilişkileri yüksek, risk 

alabilen ve lider karakterli bir kişinin sosyal ve girişimci kişilik tiplerine sahip olduğu 

söylenebilir.  

2-) Altı kişilik tipini karşılayan altı çeşit iş çevresi (realist, araştırmacı, yaratıcı, 

sosyal, girişimci ve düzenli) vardır. Örneğin mimarlık mesleğinin özellikleri ve 

faaliyetleri düşünüldüğünde yaratıcı ve araştırmacı kişilik tipleri ile en yüksek, realist 

kişilik tipiyle orta düzey, düzenli, girişimci ve sosyal kişilik tipleri ile de düşük düzey 

ilişki olarak derecelendirilebilir.  

3-) İnsanlar kendilerini ifade edebilecekleri, yeteneklerini sergileyebilecekleri 

ve karşılaştıkları problemleri çözebilecekleri iş çevrelerini tercih ederler. Örneğin 

araştırmacı kişiliğe sahip biri bilimsel çalışmalar yapabileceği iş çevrelerini daha çok 

tercih eder.  

4-) Bireyin kişilik profili ve iş çevresi bilinirse mesleki ve sosyal davranışlarının 

muhtemel sonuçları öngörülebilir.  

Mesleki Kişilik Kuramının geliştirilmesinde ise şu temel ilkeler belirlenmiştir: 



 

14 
 

1-) Meslek seçimi kişiliğin bir ifadesidir. İnsanlar kişilik özelliklerine uygun 

meslekleri tercih etme eğilimindedir. Bireyin kişiliği ile mesleği arasındaki uyum 

kişinin ilgi, yetenek ve değerlerini iş çevresinde yansıtmasını sağlar. 

2-) İlgi envanterleri aynı zamanda kişilik envanterleridir. İlgiler kişiliğin bir 

yansıması olduğu için ilgi envanterleri de kişilik envanterleri olarak kullanılabilir. 

3-) Mesleki kalıp yargılar önemli sosyal ve psikolojik anlamlara sahiptirler. 

Kişilerin mesleklerine göre çeşitli çıkarımlar yapılabilir.  

4-) Bir mesleğin mensupları benzer kişilik özellikleri ve geçmişe sahiptir. 

Kişinin bir mesleği tercihinde etkili olan kişilik özellikleri ve geçmiş yaşantıları o 

mesleği seçen diğer kişilere de cazip geldiği söylenebilir. 

5-) Bir meslek grubundaki bireyler benzer özelliklere sahip oldukları için 

birçok durumda yine benzer tepkilerde bulunurlar. 

6-) Meslekte karar kılma, mesleki başarı ve mesleki doyum bireyin kişiliği ile 

iş çevresi arasındaki uyuma bağlıdır. 

Kuramda Yer Alan Kavramlar. Holland (1997) insanlar ve iş çevreleri 

arasındaki ilişkiyi uyum, ayrışma, kimlik ve tutarlılık kavramları ile açıklamaktadır.  

Uyum. Kişilerin kendi kişilik tipine uygun çevrede bulunmasıdır. Bireyler 

kişilik özelliklerine uygun iş çevreleri tercih ettikleri zaman yeteneklerini etkin 

kullanma ve başarılı olma konusunda kendi potansiyellerini ortaya koyabilmektedir. 

Örneğin sosyal tipteki birinin sosyalliği gerektiren iş çevresinde bulunması kişilik-

çevre arasındaki uyumu gösterir.  

Ayrışma. İnsanların kişilik tiplerinin tanımlanma düzeyidir. Kişilik tiplerinin 

belirlenmesinde bazı kişilik tiplerinin diğer tiplere göre daha belirgin olduğu 

durumlarda ayrışma yüksektir. Ancak birkaç kişilik tipinin benzer seviyelerde olması 

ve belirgin bir tipin görülmediği durumlarda ise ayrışma düşüktür. Örneğin kişinin 

yapılan değerlendirmede sosyal, araştırmacı ve yaratıcı tiplerin benzer seviyelerde 

ortaya çıkması ve aralarında belirgin bir fark görülmemesi ayrışmanın düşük 

olduğunu gösterir.  

Kimlik. Bireylerin hedefleri, ilgileri ve yeteneklerinin belirgin ve kararlı bir 

yapıya sahip olmasıdır. Mesleki çevrenin kimliği ise örgütün görev, sorumluluk ve 



 

15 
 

hedeflerinin açık ve kararlı bir yapı göstermesidir. Kimlik düzeyi yüksek bireyler 

hedeflerini, ilgilerini ve yeteneklerini açık bir şekilde tanımlayabilir (Özyürek, 2003).  

Tutarlılık. Bireyin sahip olduğu kişilik tiplerinin birbirleri ile olan ilişkisinin 

düzeyini gösterir. Örneğin girişimci ve sosyal tipler, düzenli ve yaratıcı tiplere göre 

daha fazla tutarlılık gösterir. Tutarlılık düzeyi yüksek bireyler meslek seçiminde daha 

az zorlanmakta ve seçilen meslekte daha kalıcı olabilmektedir (Özyürek, 2003). 

Altıgen model üzerinde yer alan kişilik tipleri arasındaki mesafe kişiler veya 

iş çevreleri arasındaki benzerlik ve farlılıkları gösterir. Örneğin araştırmacı bir birey, 

realist ve yaratıcı bireyler ile birtakım benzer özellikleri paylaşmasına rağmen 

girişimci bireylerden farklı özellikler gösterir. Realist tipteki bireyler, düzenli ve 

araştırmacı tipteki bireyler ile benzerlik göstermesine karşın sosyal tipteki bireyler 

ile farklılaşmaktadır (Holland, 1997).  

Kişilik Tipleri. Holland’ın mesleki seçim kuramı altı kişilik tipinden oluşur ve 

bu altı kişilik tipine uygun altı tane de mesleki çevre bulunmaktadır (Holland, 1997). 

Kuram bir kişi ya da bölümün bu altı tipten “en önemli” bir, iki ya da üç tanesine 

sahip olabileceğini ileri sürmekte, hem kişilere hem de mesleki çevrelere altı tipe 

ilişkin kodlar vermektedir. Daha sonra kuram, kişi ve meslek kodlarını istatistiksel 

olarak eşleştirerek bireyin kişilik özelliklerine en uygun iş alanlarını sıralayabilecek 

bir yol önermektedir. 

Holland’a göre altı kişilik tipi bulunmaktadır; 

1. Realist tip 

2. Araştırmacı tip 

3. Yaratıcı tip 

4. Sosyal tip 

5. Girişimci tip 

6. Düzenli tip 

Realist kişilik tipi. Realist kişilik tipine sahip insanlar nesneler, araçlar, 

makineler ve hayvanlar ile belirgin ve sistematik şekilde çalışabilecekleri etkinlikleri 

tercih etmektedir (Holland, 1997). Bu bireyler yeteneklerini sergileyebilmek için 

fiziksel, mekanik ve teknik iş çevrelerinde çalışmaya yönelirler. Bu kişiler insanlar 



 

16 
 

veya fikirler ile çalışmak yerine el becerisi ve fiziksel aktivite gerektiren somut işlere 

ilgi duyarlar (McMurray, 2013). Karşılaştıkları sorunlara yönelik gerçekçi ve pratik 

çözümler üretirler.  

Realist kişilik tipine ait özellikler: Eli çabuk, eli yatkın, becerikli, pratik, 

gerçekçi ve atletik. 

Realist kişilik tipine uygun bazı mesleklere inşaat mühendisi, bilgisayar 

mühendisi, otomotiv teknisyeni, marangoz, veteriner, diş teknisyeni, çiftçi ve sporcu 

örnek verilebilir. 

Araştırmacı kişilik tipi. Araştırmacı kişilik tipindeki insanlar fiziksel, biyolojik 

ve kültürel olayların sistematik bir şekilde araştırılmasını gerektiren faaliyetleri tercih 

etmektedir (Holland, 1997). Bu kişiler deney ve gözlem yapma, zihinsel etkinliklerde 

bulunma ve karmaşık problemleri çözme becerilerine sahiptir. Araştırmacı kişiler 

nesneler yerine fikirler ile çalışmayı tercih ederler ve bu fikirleri destelemek için 

bilgiye ulaşabilecekleri bilimsel çalışma alanlarına yönelirler. Bu bireyler ayrıca 

analitik ve bilimsel düşünme yöntemlerini kullanmaktan hoşlanırlar  (McMurray, 

2013). 

Araştırmacı kişilik tipine ait özellikler: Meraklı, akılcı, analitik, mantıklı, 

keşfedici, eleştirel, gözlemci ve entelektüel. 

Araştırmacı kişilik tipine uygun mesleklere biyolog, kimyager, tarihçi, 

akademisyen ve doktor örnek verilebilir. 

Yaratıcı kişilik tipi. Yaratıcı kişilik tipine sahip insanlar fiziksel, sözel ve insan 

ögelerini özgür ortamlarda sanatsal ürünlere dönüştürecek sistematik olmayan 

faaliyetleri tercih etmektedir (Holland, 1997). Hayal gücünü kullanan yaratıcı tipteki 

insanlar yeni şeyler üretmek için çaba sarf ederler. Bu kişiler edebiyat, resim ve 

heykel gibi bir ürün ortaya koymaktan veya şarkı söylemek, dans etmek ve tiyatro 

oynamak gibi performanslarını sergileyebilecek etkinliklerde yer almaktan keyif 

alırlar (McMurray, 2013). Ayrıca yaratıcı bireyler rutin ve sistematik işleri sevmezler.  

Yaratıcı kişilik tipine ait özellikler: Özgün, bağımsız, yenilikçi, hayalperest, 

sanatsal, duygusal, etkileyici, düzensiz, dürtüsel, iç gözlemsel ve sıra dışı. 

Yaratıcı kişilik tipine uygun mesleklere mimar, tasarımcı, müzisyen, ressam, 

aktör ve yazar örnek verilebilir. 



 

17 
 

Sosyal kişilik tipi. Sosyal kişilik tipine sahip insanlar başkalarını 

bilgilendirme, eğitme, geliştirme ve iyileştirmeye yönelik çeşitli faaliyetlerden 

hoşlanmaktadır (Holland, 1997). Bu kişilerin sözel becerileri gelişmiş olduğu için 

insanlar ile iletişim kurarak işbirliği yapmaktan ve grup çalışmalarına katılmaktan 

keyif alırlar (McMurray, 2013). Sosyal kişiler ilişkisel, eğitsel ve iyileştirici alanlarda 

daha yaygın görülmektedir. Ayrıca sosyal insanlar toplumsal konulara duyarlılık 

gösterirler.  

Sosyal kişilik tipine ait özellikler: Hoşgörülü, sevecen, işbirlikçi, yardımsever, 

sabırlı, cömert, sorumlu, empatik, duyarlı, arkadaş canlısı ve dışa dönük. 

Sosyal kişilik tipine uygun mesleklere öğretmen, sosyal hizmet uzmanı, 

psikolojik danışman ve halkla ilişkiler uzmanı örnek verilebilir. 

Girişimci kişilik tipi. Girişimci kişilik tipine sahip insanlar hedeflerine 

ulaşabilmek ve ekonomik kazanç elde edebilmek için başkalarını etkilemeyi 

gerektiren faaliyetleri tercih etmektedir (Holland, 1997). Bu kişiler hırslı, baskın ve 

özgüvenli kişilerdir. Girişimci insanlar ikna etme ve liderlik becerileri gerektiren iş 

çevrelerinde daha yaygın görülmektedir (McMurray, 2013). Bu kişilik tipindeki 

insanların iş hayatında risk almayı sevdikleri görülmektedir. İnsanları bir ürün satın 

almaya veya bir fikre ikna etmeye çalışırlar.  

Girişimci kişilik tipine ait özellikler: Atılgan, lider, rekabetçi, otoriter, etkileyici, 

hırslı, risk alan ve kendine güvenen. 

Girişimcilik kişilik tipine uygun mesleklere yönetici, pazarlamacı, avukat, 

menajer ve politikacı örnek verilebilir. 

Düzenli kişilik tipi. Düzenli kişilik tipine sahip insanlar verilerle düzenli ve 

sistematik bir şekilde çalışmayı gerektiren faaliyetleri tercih ederler (Holland, 1997). 

Bu kişilik tipindeki insanlar sayısal hesaplamalar yapma, kayıt tutma, dosyalama, 

raporlama yapma ve bilgisayar kullanmayı gerektiren faaliyetlerde bulunurlar. 

Düzenli kişilik tipindeki insanlar planlı bir şekilde hareket etme ve önceden belirlenen 

işleyişi izlemeye yatkın oldukları için açık ve yapılandırılmış etkinliklerin yapıldığı iş 

çevrelerinde çalışmaktan hoşlanırlar (McMurray, 2013).  

Düzenli kişilik tipine ait özellikler: Planlı, titiz, tedbirli, tutumlu, düzenli ve 

dikkatli. 



 

18 
 

Düzenli kişilik tipine uygun mesleklere bankacı, büro personeli, vergi uzmanı, 

kütüphane görevlisi, müfettiş ve istatistikçi örnek verilebilir. 

 

 

Şekil 1. Holland’ın Kişilik Modeli (Holland, 1997) 

Çevre Tipleri. Holland’a göre benzer ilgi, yetenek ve değerlere sahip olan 

insanlar kendi kişilik tiplerini yansıtan iş çevreleri oluşturur. Bu çevreler de bireyler 

gibi realist, araştırmacı, yaratıcı, sosyal, girişimci ve düzenli tiplerden meydana gelir. 

Bir iş çevresinde yer alan insanların ortak özelliklerine bakarak çevre hakkında bilgi 

edinilebilir.  

Kişilik Kodları. Holland’a göre bireylerin kişilik kodları kalıtım ve çevrenin 

etkileşiminin bir ürünüdür. Holland, insanların kişilik tiplerini belirleyebilmek için 

Mesleki Tercih Envanteri (Vocational Preference Inventory) ve Kendini Araştırma 

Envanteri’ni (Self-Directed Search) geliştirmiştir.  

Bireylerin envanterden aldıkları puanlar çerçevesinde altı kişilik tipinden 

sahip olduğu kişilik tiplerinin İngilizce baş harfleri yazılarak bir, iki veya maksimum 

üç harfli kişilik tipleri kodu belirlenmektedir. Örneğin bireylerde veya mesleki 

çevrelerde baskın olan kişilik tipi sosyal (S), sosyal-girişimci (SE) veya sosyal-



 

19 
 

girişimci-düzenli (SEC) olmak üzere altı kişilik tipinden maksimum üçünün baskın 

olabileceği değerlendirilir. Kişilik kodları SI, IR, ERA, RIC şeklinde gösterilmektedir.   

Bireylerin kişilik kodlarına göre Holland Mesleki Kodlar Sözlüğü’nden uygun 

meslekler belirlenir (Gottfredson ve Holland, 1989). Örneğin SIA koduna uygun 

mesleklere psikolojik danışman, sosyal hizmet uzmanı, dil ve konuşma terapisti ve 

öğretmenlik örnek verilebilir. Bireyin kişilik tipleri yorumlanırken envanter 

sonuçlarının tutarlılık ve ayrışma düzeylerine de dikkat edilir.  

Holland’ın Kişilik Kuramına Yapılan Yenilikler. Holland’ın Mesleki Kişilik 

Kuramı sonraki yıllarda araştırmacılar tarafından geliştirilmeye devam etmiştir. 

Prediger modele veri-fikir ve insan-nesne boyutlarını, Hogan ise sosyallik-uyum 

boyutlarını eklemiştir (aktaran Yılmaz, 2011). 

Veri. Sayısal hesaplamalar, belgeler ve kayıtlar ile ilgili sistematik görevleri 

içerir. Düzenli ve girişimci tipler veriler ile daha sık çalışmaktadır. 

Fikir. Soyut kavramlar, kuramlar ve iç görüye yönelik zihinsel etkinlikleri 

içerir.  Araştırmacı ve yaratıcı kişilik tipleri fikirler ile daha sık çalışmaktadır. 

İnsan. İnsanlarla ilgili meslek gruplarında kişilerarası süreçlere yönelik 

etkinlikleri içerir. Sosyal kişilik tipleri insanlarla daha fazla çalışmaktadır. 

Nesne. Makineler ve araç-gereçler kullanarak bakım, onarım ve üretim 

gerektiren faaliyetleri içerir. Realist kişilik tipe sahip insalar nesnelerle daha fazla 

çalışmaktadır.  

Tracey ve Rounds (1996) ise Holland’ın Kişilik Kuramı’na saygınlık boyutunu 

eklemişlerdir. Saygınlık kavramı meslekteki statü, eğitim seviyesi, zorluk derecesi 

ve sorumluluk ile ilişkilidir. Tracey (2002) Holland’ın mesleki seçim kuramını temel 

alarak mesleki ilgileri ölçmek amacıyla geliştirdiği Kişisel Küre Envanteri’nde sekiz 

boyutlu küresel modeli kullanmıştır.  

Bu alandaki son yeniliklerden birini American College Testing (ACT, 2009) 

tarafından geliştirilen İş Dünyası Haritası (Word of Work Map) oluşturmaktadır. İş 

Dünyası Haritası, Prediger’in açıklanan boyutlarına uygun olarak, Amerikan İş 

Bulma Kurumu’nun uzmanlarının görüşlerine, 1500’den fazla mesleğin yer aldığı 

Meslekler Sözlüğü ve 640 ayrı meslekte çalışan kişilere uygulanan Holland İlgi 

Envanteri sonuçlarına göre geliştirilmiştir. İş Dünyası Haritası özellikle kariyer keşif 



 

20 
 

aşamasında olan lise ve üniversite öğrencilerine yönelik kariyer danışmanlığı 

hizmetlerinin hızlı ve pratik bir şekilde yapılmasına katkı sağlamakta ve bireylerin 

binlerce meslek arasında kaybolmasını engellemektedir. Bu harita Şekil 2’teki gibi, 

meslekleri kişilik özelliklerine çok uygun, kısmen uygun ve hiç uygun olmayan 

şeklinde göstermektedir. 

 

Şekil 2.  İş Dünyası Haritası (ACT, 2009 Akt. Yılmaz, 2016) 

Amerika Çalışma Bakanlığı, kariyer gelişimi ve kariyer kararı verme 

sürecinde bireyleri desteklemek için O*NET adında bir mesleki bilgi ağı 

oluşturmuştur. O*NET Online isimli sitede kullanıcılara yaklaşık bin mesleğe yönelik 

mesleki faaliyetler, işgücü özellikleri (ilgi, yetenek, değer vb.) ve mesleklere özgü 

çeşitli bilgiler (eğitim vb.) sunulmaktadır. Ayrıca O*NET sitesinde Holland Kişilik 

Kuramı temelli çeşitli envanterler bulunmaktadır. Bu sayede bireylerin kendi 



 

21 
 

özelliklerini ve mesleklerin özelliklerini tanımaları sağlanarak sağlıklı kariyer 

tercihleri yapmaları amaçlanmıştır.  

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramının Değerlendirilmesi  

Holland’ın kuramına yönelik yapılan araştırmalarda kuramın güçlü ve zayıf 

noktalarına değinilmiştir. Kuramda yer alan hipotezlerin açık ve test edilebilir olması 

kurama yönelik çok sayıda araştırma yapılmasını sağlamıştır (Hackett, Lent ve 

Greenhaus, 1991). Holland, geliştirdiği sınıflandırma sistemi ile kuramın eğitim ve 

kariyer danışmanlığı sürecinde uygulanabilir olmasını sağlamıştır (Zunker,1990). 

Holland geliştirdiği envanterler ile kuramının pratiğe dönüşmesini sağlayarak 

meslek danışmanlarının kullanımına sunmuştur (Osipow, 1973). 

Kuramın bu olumlu yönlerinin yanı sıra araştırmacılar tarafından bazı 

eleştirilerde yapılmıştır.  Bu eleştirilerden ilki, her bireyin kendine has özellikleri 

olduğundan insanları belirli tip kategorilerden birilerine sokmanın yanlış olabileceği 

düşüncesidir (Gibson ve Mitchell, 1990). Diğer bir eleştiri ise kuramın genellikle 

Amerikalılar üzerinde test edildiği ve diğer kültürlerde geçerliğinin yeteri kadar 

desteklenmediği sonucuna ulaşılmıştır (Tracey ve Gupta, 2008).  

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramına Yönelik Yapılan Araştırmalar  

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramında yer alan tipler arasındaki ilişkiye yönelik 

yapılan bir araştırma sonucunda girişimci ve düzenli, girişimci ve sosyal, yaratıcı ve 

sosyal kişilik tipleri arasında güçlü bir ilişki bulunmuştur (Miller, 2002). Bu araştırma 

sonucu Holland’ın altıngen modelinde yer alan tipler arasındaki tutarlılık varsayımını 

desteklemiştir.  

Mesleki kişilik tiplerinin fakülteler arasındaki ilişkisi incelendiğinde sosyal ve 

araştırmacı kişilik tipinde sağlık bilimleri fakültesi, girişimci kişilik tipinde iktisadi ve 

idari bilimler fakültesi, realist kişilik tipinde ise mühendislik fakültesi öğrencileri ilk 

sırada yer almıştır (Atli ve Kaya, 2017).  

Mesleki İlgi ve Cinsiyet İlişkisi. Cinsiyet farklılıklarının mesleki ilgiler 

üzerindeki ilişkisinin incelendiği çeşitli araştırmalarda sadece belirli ilgi alanlarında 

ayrışma olduğu gözlenmiştir. Holland (1966) geniş bir örneklem üzerinden yaptığı 



 

22 
 

bir araştırmada kadınların sosyal, erkeklerin ise araştırmacı kişilik tipinde baskın 

olduğunu belirtmiştir.  

RIASEC modelinin çeşitli demografik özellikler ile arasındaki ilişkilerin 

incelendiği bir araştırmaya göre cinsiyet değişkeni, kişilik tipleri ile en yüksek ilişkiye 

sahip olduğu görülmüştür. Araştırmada cinsiyet değişkeni açısından ise kızlarda 

sosyal kişilik tip, erkeklerde ise realist kişilik tip puanları anlamlı düzeyde yüksek 

bulunmuştur (Fouad, 2002). 

Mesleki Kişilik Kuramı temel alınarak mesleki ilgiler ve cinsiyet farklılıklarına 

ilişkin yapılan bir araştırmada kadınların bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik 

alanlarında daha az temsil edildiği görülmüştür (Lubinski ve Benbow, 2006).  

Mesleki ilgilere yönelik yapılan bir araştırmada cinsiyet açısından, erkeklerde 

realist ve araştırmacı kişilik tipi; kadınlarda ise sosyal, yaratıcı ve düzenli kişilik tipi 

daha yaygın görülmüştür (Su, Rounds ve Armstrong, 2009).  

Mesleki kişilik tiplerinin cinsiyet ve fakültelere göre ilişkisinin incelendiği bir 

başka araştırmada kız öğrencilerin ilk üç kişilik tipleri sosyal, sanatçı ve düzenli 

kişilik tipleri olarak bulunmuştur (Atli ve Kaya, 2017).  

Mesleki İlgi ve Kültür İlişkisi. Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramı temelli 

geliştirilen ilgi envanterlerinin kültürlerarası uygulanabilirliği çeşitli araştırmalar 

tarafından incelenmiştir.  

Balkıs (2004), Kendini Araştırma Ölçeğinin Türkçeye uyarlama çalışması 

kapsamında Holland’ın kişilik modelinin Türk kültürüne uygunluğunu araştırmıştır. 

Yapılan analizler sonucunda kuramın Türk kültüründe geçerli olabileceği sonucuna 

varmıştır.  

Holland’ın Mesleki Kişilik Kuramının Türkiye’deki geçerliliğine yönelik yapılan 

bir çalışmada müzik öğretmeni adaylarının kişilik tipleri ve bölüm memnuniyetleri 

arasındaki ilişki araştırılmıştır (Çevik ve Perkmen, 2010). Müzik öğretmeni 

adaylarının kişilik tipleri yaratıcı ve sosyal olarak bulunmuştur. Bu kişilik tiplerine 

sahip müzik öğrencilerinin bölüm memnuniyetleri yüksek bulunmuştur.  

Kişilik tipleri ve akademik personelin mesleki tercihleri arasındaki ilişkinin 

incelendiği bir araştırmada Holland kişilik kuramının geçerliği Türkiye’de 

sınanmıştır. Yapılan analizler sonucunda kişilik tipleri ile akademik personelin 



 

23 
 

mesleki tercihleri ve performansları arasında önemli bir ilişkiye rastlanmamıştır. Bu 

sonuçla altıgen modeldeki kişilik tiplerinin tutarsızlık gösterdiği görülmüştür 

(Kamaşak ve Bulutlar, 2010). 

Başka bir araştırmada ise Holland’ın kişilik kuramını temel alarak Gencür 

(2011) tarafından geliştirilen Mesleki İlgi Ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması 

yapılmıştır (Perkmen ve Tezci, 2015). Bu araştırmada üniversite öğrencilerinden 

veri toplanarak Holland Kişilik Kuramının hipotezleri test edilmiştir. Yapılan analizler 

sonucunda kuramdaki birçok hipotezi destekleyici sonuçlar elde edilmesine rağmen 

altıgen model ile çelişen sonuçlara rastlanmıştır. Geliştirilen ölçeğin mesleki 

rehberlik hizmetlerinde ölçme aracı olarak kullanılabileceği belirtilmiştir. 

Holland’ın kişilik kuramının Türkiye’de test edildiği araştırmalarda genellikle 

kuramdaki birçok varsayımın desteklendiği sonuçlara ulaşıldığı ama altıgen 

modeldeki kişilik tipleri arasındaki ilişkinin ise tutarsızlık gösterdiği sonucuna 

ulaşılmıştır. 

Ortaöğretim Seçimini Etkileyen Faktörler  

Türkiye’de zorunlu eğitim günümüzde ilkokul kademesi ile başlar. 4+4+4 

eğitim sistemi ile birlikte ilk dört yıl ilkokul ve sonraki dört yıl da ortaokul eğitimi 

sonunda ortaöğretime geçilir. İlkokulda öğrenciler okuma-yazma, sayılar, çevre, 

toplum ve doğa hakkında temel bilgiler kazanır. Ortaokulda ise öğrenciler hayata ve 

bir üst öğretim kademesine hazırlanır. Ortaöğretim kademesinin amaçları 1739 

sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu’na (1973) göre,  genel kültür bilgisine sahip, 

topluma katkı sunan, yükseköğretime ve mesleğe hazır bireyler yetiştirmektir.  

Ortaöğretim kademesinin öğrenciyi üniversite ve mesleğe hazırlama amacı 

olduğundan lise tercihi öğrenciler için büyük önem taşır. Mesleki kişilik 

kuramcılarının çoğuna göre ortaokul kademesindeki öğrenciler çeşitli mesleki 

etkinlikleri tanıma ve deneme sayesinde mesleki kimlik arayışı içerisindedir. Bu 

dönem sonunda kişiler için okul seçiminde etkili olan kişilik, ilgi, yetenek ve değer 

gibi faktörler daha belirgin hale gelerek netlik kazanmaya başlar. 

Bireysel Faktörler. Okul seçiminde etkili olan bireysel faktörlerden kişilik, 

ilgi, yetenek ve değerler ele alınmıştır.  



 

24 
 

Kişilik. Kişiliğin karmaşık yapısı ve çeşitli şekillerde ele alınmasından dolayı 

kişilik kavramı da araştırmacılar tarafından farklı şekillerde tanımlanmaktadır.  

Greenberg’e (1999) göre kişilik, bireyler tarafından sergilenen özgün ve 

nispeten kalıcı duygu, düşünce ve davranış kalıplarıdır. Bir diğer tanımda kişilik, 

insanların kalıcı ve kendine özgü duygu, düşünce ve davranışlarını yansıtan 

psikolojik özelliklerdir (Pervin ve Cervone, 2010). Cohen ve Swerdlik’e (2013) göre 

kişilik, insanların sahip olduğu ilgi, değer, tutum, dünyaya bakış açısı, mizah 

anlayışı, bilişsel ve davranışsal tarzı gibi ayırıcı psikolojik özellikler topluluğudur. Bu 

araştırmada temel alınan Holland (1997) ise kişiliği realist, araştırmacı, yaratıcı, 

sosyal, girişimci ve düzenli olarak altı tip olarak belirlemiştir.  

Yukarıda açıklanan kişilik tanımlarını dikkate alarak kişiliği genel olarak 

bireylerin sahip olduğu kendilerine has özelliklerin nispeten kalıcı ve tutarlı olan 

duygu, düşünce ve davranış kalıpları olarak tanımlayabiliriz. Freud, Adler, Jung, 

Fromm, Sullivan, Rogers ve Allport önemli kişilik kuramcıları arasında yer 

almaktadır. Bu araştırmacıların kişilik kuramlarına uygun olarak geliştirilen çeşitli 

ölçme araçları ile bireylerin sahip olduğu kişilik tiplerinin belirlenmesi amaçlanmıştır.  

Eğitsel ve mesleki tercihlerde bireyin en uygun seçimler yapabilmesi için 

kendisini tüm yönleriyle tanınması gerekmektedir. İnsanların kişiliklerine en uygun 

mesleki seçimler yapması sonucunda iş doyumu ve başarının artacağı düşünülür 

(Tracey ve Gupta, 2008). Eğitim alanında öğrencileri daha iyi tanımak için kişilik 

envanterleri yaygın olarak kullanılmaktadır. Okullarda eğitsel ve mesleki rehberlik 

çalışmalarında öğrencilerin sağlıklı mesleki kimlik gelişimi için mesleki ilgileri ve 

kişilik tipleri belirlenmesi ve kişilik özelliklerine uygun tercihler yapması 

amaçlanmaktadır.  

          İlgi. Mesleki kimlik gelişiminde etkili olan unsurlardan biri de ilgilerdir. 

Holland’a (1997)  göre ilgi, kişinin etkinliklerde ve tercihlerinde kişiliğini ortaya koyma 

biçimidir. Strong tarafından ilgi, bir insanın bir kişiye, nesneye veya etkinliklere karşı 

gösterdiği tepkiler olarak tanımlamaktadır (Kuzgun, 2000). Roe’ya göre ilgi, insanın 

bir çaba göstermeden dikkat ettiği, gözlemlediği, üzerinde düşündüğü ve yapmaktan 

zevk aldığı işlerdir (Kuzgun, 2009). Savickas’a (1999) göre ise ilgi, bir uyarana veya 

uyarana yönelik düşüncelere karşı bilinçli tepki verme halidir. 



 

25 
 

Mesleki ilgi alanları uzun zamandan beri mesleki rehberlik alanında popüler 

araştırma konularından biri olmuştur. Mesleki ilgilerin değerlendirilmesi günümüz 

kariyer danışmanlığı uygulamalarında yaygın olarak kullanılmaktadır (Watkins, 

Campbell ve Nieberding, 1994). Çeşitli araştırmacılar tarafından geliştirilen ilgi 

envanterleri sonuçlarına göre değişik ilgi alanları tanımlanmıştır. Prediger (1981) 

veri, fikir, insan ve nesne olarak ilgileri dörde ayırmıştır. Super ilgileri bilimsel, teknik, 

sosyal yardım, sistematik, iş teması, edebiyat ve sanat olarak yedi gruba ayırmıştır 

(Kuzgun, 2000). Kuzgun ise Kendini Değerlendirme Envanteri’nde temel bilim, 

sosyal bilim, canlı varlık, mekanik, ikna, ticaret, iş ayrıntıları, sosyal yardım, 

edebiyat, güzel sanatlar ve müzik ilgileri olmak üzere 11 ilgi alanı tanımlamıştır.  

İlk ilgi envanteri 1927 yılında Strong tarafından geliştirilmiştir (Kuzgun, 2009). 

Daha sonraki yıllarda ise Holland tarafından Kendini Araştırma Ölçeği ve Mesleki 

Tercih Envanteri ile bireylerin kişilik tiplerine yönelik ilgi alanları belirlenmeye 

çalışılmıştır. Minnosata Mesleki İlgi Envanteri de ilgileri belirlemek amacıyla 

geliştirilmiştir. Bu envanter testi uygulayan kişinin çeşitli mesleklerde çalışan kişilerin 

ilgi örüntüleri ile karşılaştıracak şekilde tasarlanmıştır. Yurt içinde ise Kuzgun 

tarafından geliştirilen Akademik Benlik Kavramı Ölçeği ve Kendini Değerlendirme 

Envanteri okullarda ilgi ve yetenekleri belirlemek için yaygın olarak kullanılmaktadır.   

İlgilerin gelişimi kişilik gelişimi ile paralellik gösterir. Mesleki ilgiler de kişilik 

gibi ergenlik boyunca değişkenlik gösterebilir. Ayrıca ilgiler yaşla birlikte tecrübe 

kazandıkça ve eğitim düzeyi arttıkça değişebilir (Özcan, 1985). Bireylerde mesleki 

kimlik gelişimi sürecinde sosyal, fiziksel ve psikolojik değişimler ile birlikte çevresi 

ile ilişkilerinde çeşitli farklılıklar gözlenmektedir (Low ve Rounds, 2006).  

Mesleki ilgi ve mesleki kişilik envanterlerindeki maddelerin birbirlerine 

oldukça benzediği görülmüştür. Mesleki kişilik özelliklerini ölçmek için geliştirilen 

kişilik envanterinin çoğunda mesleki ilgilere yönelik maddeler yer almaktadır. 

İlgilerin doğuştan gelen kalıtımsal özelliklerinin yanı sıra çoğunlukla çevre ile 

etkileşim sonucu oluştuğu düşünülür. Bu nedenle aile bireyin ilgilerini fark etmesine 

ve ilgilerine yönelmesine olanak sağlayacak yaşantılar kazanması için gerekli 

ortamı hazırlamalıdır.  

Yetenek. Kuzgun’a (2000) göre yetenek, bireyin doğuştan sahip olduğu ve 

çevre ile etkileşimi sonucu geliştirdiği öğrenme kapasitesi olarak ifade edilebilir. 



 

26 
 

Kişinin mesleğinde başarılı olabilmesi için hangi işi ne derecede yapabildiğinin 

farkında olması yani yeteneklerini bilmesi ve ona uygun bir işte çalışması gerekir. 

Yetenek alanlarına yönelik araştırmacılar tarafından çeşitli sınıflandırmalar 

yapılmaktadır. Bu sınıflandırmalardan biri de ABD İş Bulma Kurumu tarafından 

geliştirilen Genel Yetenek Test Bataryasıdır. Türkiye İş Kurumu tarafından 1979 

yılında uyarlama çalışması yapılmıştır. Bu envanter ile zekâ, sözel yetenek, sayısal 

yetenek, uzay-mekân ilişkileri, şekil algısı, büro işleri, motor koordinasyon, parmak 

becerisi ve el becerisi olmak üzere 9 yeteneği ölçmek amacıyla 12 testten 

oluşmaktadır (Yeşilyaprak, 2012). 

Çeşitli yetenekleri içeren zekâ da mesleki kişilik gelişiminde etkili olmaktadır. 

Zekâ konusunda ilk bilimsel çalışmaları yapan Francis Galton zekânın kalıtsallığına 

vurgu yapmıştır. Galton, zekâyı ölçmek için çeşitli duyu motor ve algı testleri 

geliştirmiştir (Cohen ve Swerdlik, 2013). Alfred Binet’in zekâ tanımı soyut 

düşünebilme yeteneğine dayanır. Binet zekâyı, kavrama, problem çözme, akıl 

yürütme ve yargılama gibi karmaşık ve üst düzey zihinsel yetenekler olarak açıklar 

(Goldstein, Princiotta ve Naglieri, 2015).  Alfred Binet ve Theodore Simon tarafından 

ilk zekâ testi geliştirilerek 1905 yılında yayımlanmıştır. Bu zekâ testi Fransa’daki 

gelişim geriliği olan öğrencileri belirlemek amacıyla geliştirilmiştir. David Wechsler’e 

(1939) göre zekâ, bireyin amaçlı davranışlarda bulunmasına, mantıklı düşünmesine 

ve çevreyle etkili baş etmesine yönelik genel bir kapasitedir.   

Zekâ konusunda önemli araştırmalar yapan Howard Gardner ise çoklu zekâ 

kuramını geliştirmiştir. Gardner, zekânın çoklu bir kavram olduğunu ve çeşitli 

yetenek alanlarından oluştuğunu ifade etmektedir. Gardner’in 1983 yılında 

geliştirmiş olduğu çoklu zekâ kuramı eğitime yeni bir bakış açısı kazandırmıştır. 

Gardner (2006) çoklu zekâ kuramında dilsel, matematiksel, görsel, müziksel, 

bedensel, kişiler arası, içsel ve doğa şeklinde sekiz zekâ türü tanımlamıştır. Gardner 

okullarda uygulanan testlerde ve değerlendirmelerde sadece sözel ve sayısal 

zekânın dikkate alındığını ancak zekânın sadece bu alanlarda oluşmadığını ifade 

ederek diğer zekâ türlerine de vurgu yapmıştır. 

Araştırmacılar tarafından zekânın tanımlanması ve ölçülmesi üzerine çeşitli 

çalışmalar yapılmıştır. Araştırmacıların zekânın, tanımı, kapsamı, boyutları ve 

kaynağı hakkında farklı açıklamalar yaptıkları ve zekâyı farklı şekillerde ölçtükleri 



 

27 
 

görülmektedir. Bu durum üzerinde zekânın soyut bir kavram olması ve dolaylı 

şekilde ölçülmesi etkili olabilmektedir. Zekâyı ölçmek amacıyla geliştirilen testler 

klinik tanılama, eğitsel sınıflama, meslek tercihi ve işe yerleşme gibi birçok alanda 

kullanılmaktadır. 

Değerler. Mesleki değerler yaş, cinsiyet, aile, sosyoekonomik durum, 

çevresel faktörler gibi çeşitli değişkenlerden etkilenmektedir. Değerler soyut 

düşünebilme becerisi gerektirdiği için ilgi ve yeteneklere göre daha geç 

belirginleşmektedir.  İlgi, yetenek ve değer arasındaki ilişkiye bakıldığında ilgi, bir 

etkinliği yapmaktan zevk alma düzeyini ifade ederken yetenek, o etkinlikteki başarı 

düzeyini ve değer ise etkinlikten çeşitli şekillerde elde edilen doyumu gösterir.  

 Mesleki değerlerin belirlenmesine yönelik Super ve arkadaşları tarafından 

1957 yılında 12 değere yönelik Çalışma Değerleri Envanteri geliştirilmiştir. Bu 

envanterde yer alan değerler yaratıcılık, entelektüel uyarım, başarı, bağımsızlık, 

prestij, ekonomik kazanç, güvenlik, iş ortaklığı, yönetimle ilişkiler, yakın iş 

arkadaşlığı, yaşam tarzı ve çeşitlilik olarak sıralanmaktadır (Pişkin, 2011).   

Mesleki değerler üzerine çeşitli araştırmalar yapan Schein (1990) Kariyer 

Çabaları kuramında 8 temel mesleki değer tanımlamıştır. Bu değerler teknik 

fonksiyonel yetkinlik, genel yönetsel yetkinlik, güvenlik ve istikrar, özerklik ve 

bağımsızlık, girişimcilik ve yaratıcılık, saf meydan okuma, kendini adama ve hayat 

tarzı olarak yer almaktadır. Schein’a göre kişinin kariyer değerlerinin bilinmesi, 

meslek seçimi ve hedeflerin belirlenmesinde önemli görülmektedir. Kariyer değerleri 

ile çalıştıkları iş uyumlu olanlar; verimlilik, mesleki doyum ve kariyer istikrarı gibi 

çeşitli pozitif kariyer çıktıları elde etmeleri mümkün olabilmektedir. Mesleki değerler 

üzerine yapılan diğer çalışmalarda ise Amerikan İş Kurumu sitesi O*NET başarı, 

bağımsızlık, tanınma, kişilerarası ilişkiler, yardım, çalışma koşulları olmak üzere 6 

mesleki değer belirlemiştir.  

Türkiye’de mesleki değerlere yönelik ilk kez Kuzgun tarafından geliştirilen 

Kendini Değerlendirme Envanteri’nde yeteneğini kullanma, yaratıcılık, yarışma, iş 

birliği, değişiklik, düzenli yaşam, liderlik, kazanç ve ün sahibi olma şeklinde 9 meslek 

değer sınıflandırılmıştır (Kuzgun, 1988). Ayrıca Fidan Korkut Owen ve öğrencileri 

tarafından bireyin sahip olduğu mesleki değerleri belirlemek için geliştirilen test dışı 

tekniklerden kart sıralama tekniğinde 38 meslek değeri kullanılmıştır (Owen vd., 



 

28 
 

2009). Bireylerden bu değer kartlarını kendilerine uygun şekilde üç grupta 

sınıflandırmaları istenmektedir. Daha sonra bireyin yaptığı kariyer değer 

sıralamalarına yönelik kariyer danışmanlığı yapılmaktadır. 

Çevresel Faktörler. Okul seçiminde etkili olan çevresel faktörler aile ve kültür 

olarak ele alınmıştır. 

Aile. İnsanların içinde bulunduğu ilk sosyal grup ailedir. Aile aynı zamanda 

bireyin toplumsallaşmasının ilk kaynağıdır (Zel, 2001). Bireyin aile ortamı ve aile içi 

iletişim, kişiliğin gelişiminde önemli bir yere sahiptir. Aile, bireylerin temel 

ihtiyaçlarının karşılandığı ve zamanla ilk öğrenmelerin meydana geldiği yerdir.      

Kişiliğin yaşamın ilk yıllarında biçimlenmeye başladığı göz önüne alınarak 

sevgi ve saygının yer aldığı bir aile ortamında sağlıklı kişilik gelişiminin temelleri 

atılmış olur. Bu temel gereksinimler karşılanmadığında ise bireylerde özgüven 

eksikliği ve utanç duyguları görülebilir (Cüceloğlu, 2000). Çocukluk ve gençlik 

dönemlerinde ailenin birey üzerinde güçlü etkileri vardır. Anne ve baba bu dönemde 

bireye karşı anlayışlı ve hoşgörülü bir tutum sergilemelidir. 

Ailenin ekonomik durumu, kültürel ve sosyal yapısı, anne ve babanın 

mesleği, ailedeki fert sayısı bireyin geleceğinin şekillenmesinde etkendir. Ekonomik 

durum ve kültürel özellikler açısından gelişmiş bir çevrede yetişen bireylerin ilgi ve 

yeteneklerine uygun daha fazla eğitim ve harcama gerektiren mesleklere 

yöneldikleri görülmektedir (Ay, 2002).  Ekonomik ve kültürel olanaklar açısından 

sınırlı bir çevrede büyüyen bireyler ise kısa zamanda gelir elde edebilecekleri ve 

kolay iş bulabilecekleri mesleklere yönelmektedir.  

Ailenin bireyin potansiyelinin üzerinde başarı beklemesi, bireyin ilgi ve 

yeteneklerini göz ardı etmesi ve kendi beklenti ve arzularını dayatması sonucunda 

gençlerde gerilim ve zorlanma görülür (Kulaksızoğlu, 1999). Öğrencilerin okul 

tercihlerinde aile önemli bir faktördür. Bu kapsamda ebeveynlere, çocuğun ilgi, 

yetenek, istek ve hedeflerini dikkate alarak onlara yol göstermeleri sonucunda 

sağlıklı okul tercihleri gerçekleştirmeleri önerilmektedir.  

Kültür. Bireyin kişilik gelişiminde ailenin yanı sıra yetiştiği toplumun kültürel 

yapısı da etkili olmaktadır. Her toplumun kendine özgü yaşam biçimi, alışkanlıkları 

ve tutumları toplumdaki bireylerin kişilik gelişimini etkilemektedir. Bireyler hem 



 

29 
 

çevresiyle uyumlu şekilde yaşamak amacıyla toplumsal kuralları ve kültürel yapıyı 

benimserken hem de kalıtım yoluyla kazandığı özelliklerini geliştirir (Köknel, 1995).  

Sistemsel Faktörler. Okul seçiminde etkili olan faktörlerden eğitim sistemi 

ele alınmıştır. 

Eğitim sistemi. Türkiye’de öğrenciler sekiz yıllık ilköğretim kademesi 

sonunda ortaöğretim kademesine geçmektedir. Ortaokuldan mezun olan öğrenciler 

mevcut sisteme göre merkezi sınav sonucuna göre sınavla öğrenci alan liselerden 

veya adrese dayalı sınavsız öğrenci alan liselerden birine yerleştirilir.  

Ortaöğretim kurumları genel ve mesleki teknik liseler olarak iki türe ayrılır. 

Genel liseler öğrencileri yükseköğretim kademesine hazırlarken mesleki liseler ise 

öğrencileri hem yükseköğretim kademesine hem de mesleğe hazırlamaktadır.  

Genel Liseler. Bireyin akademik bir eğitim alarak yükseköğretime hazırlandığı 

ortaöğretim türleridir. Bu türdeki okullar Ortaöğretim Genel Müdürlüğü’ne bağlıdır. 

9. Sınıf öğretim programı tüm eğitim türlerinde aynıdır. Öğrenciler 10. Sınıftan 

itibaren ilgi, yetenek ve isteklerine göre dersler seçmektedir. Ortaöğretim 

kademesinden mezun olan öğrenciler üniversiteye giriş sınavlarına girmektedir.  

Fen Liseleri, fen ve matematik alanında yetenekli öğrencilerin yükseköğretim 

programlarına hazırlandığı lise türüdür. Bu liseler yeni bilgiler üretebilen, projeler 

hazırlayan, bilimsel ve teknolojik gelişmeleri takip eden fen ve matematik alanında 

üstün nitelikli bilim adamları yetiştirmeyi amaçlar. Fen liselerinde öğrenim süresi dört 

yıldır.  

Anadolu Liseleri, öğrencilerin ilgi, yetenek ve başarılarına göre 

yükseköğretim programlarına hazırlanmalarını sağlamaktadır. Bu lise türünde 

öğrenciler sözel, eşit ağırlık ve sayısal derslerden istediklerini seçebilmektedir. 

Anadolu liselerinde öğrenim süresi dört yıldır.  

Sosyal Bilimler Liseleri, sosyal bilgiler ve edebiyat alanlarında ilgili ve 

yetenekli öğrencilerin yükseköğretim programlarına hazırlandığı lise türüdür. Bu 

liselerde öğrenim süresi bir yılı hazırlık olmak üzere beş yıldır.  

Mesleki Liseler. Türkiye’deki mesleki ve teknik liseler çeşitli sektörlere 

istihdam amacıyla ara kademede vasıflı insan gücü yetiştirmekte veya bir üst 

mesleki eğitime hazırlamaktadır.   



 

30 
 

Milli Eğitimi Bakanlığının, meslek liseleri için yaptığı düzenleme ile bütün 

meslek liselerinin ismi Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi olmuştur. Şuanda Mesleki 

ve Teknik Anadolu Liselerinde 54 alan ve bu alanlar altında 199 dal bulunmaktadır 

(Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü, 2018). 

Gelişmiş ülkelerde ortaöğretim kademesi genel ve mesleki eğitime yönelik 

yapılandırılmış ve mesleki ortaöğretim kurumları ağırlıkta yer almaktadır (Özyılmaz, 

2013). Bu sayede çeşitli sektörlerin kalifiyeli eleman ihtiyacı meslek liseleri ve 

yüksekokullar aracılığıyla sağlanmaktadır. Ülkemizde ise genel ortaöğretim 

kurumları daha fazla yer almakta, ayrıca mesleki eğitim sistemi henüz istenilen 

niteliklere sahip değildir.  

Aşağıda 2017-2018 eğitim öğretim döneminde ortaöğretim türlerine göre 

öğrenci sayıları verilmiştir.   

Tablo 1 

Ortaöğretimdeki Öğrenci Sayılarının Öğretim Türüne Göre Dağılımı 

Öğretim Türü Resmi Özel Açıköğretim Toplam 

Genel Ortaöğretim 

 

1.533.087 450.725 1.090.830 3.074.642 

Mesleki Ortaöğretim 1.686.075 109.113 192.094 1.987.282 

Dini Ortaöğretim 
 

514.806 0 112.697 627.503 

Toplam 
 

3.733.968 559.838 1.395.621 5.689.427 

Kaynak: (MEB, 2018a) 

Milli Eğitim Bakanlığı’nın yayımladığı 2023 eğitim vizyon belgesi raporu ile 

mesleki eğitime yönelik önemli hedefler yer almaktadır. Bu hedeflerin 

gerçekleştirilmesi ile mesleki eğitimin kalitesinin artması ve ülkemizin kalkınmasında 

önemli rol oynaması amaçlanmıştır.  

2023 Eğitim Vizyon Belgesi raporunda mesleki eğitime yönelik şu hedefler 

yer almıştır (MEB, 2018b): 

1. Mesleki ve teknik eğitime atfedilen değeri arttırmak. Mesleki eğitimdeki iyi 

uygulama örneklerinin medyadaki görünürlüğünü arttırmak ve mesleki eğitim 



 

31 
 

alanına yönelik yeni platformlar oluşturmak. Mesleki eğitim kurumlarında yarışmalar 

ve fuarlar düzenlemek.  

2. Meslek liselerine yönelik teknik üniversiteler ve çeşitli sektörlerdeki 

kuruluşlar ile işbirliği anlaşmaları yapmak. Bu sayede mesleki ve teknik eğitimde 

eğitim-istihdam-üretim ilişkisini arttırmak.  

3. Alan ve dalların günümüz ihtiyaçlarına göre güncellenmesi ve yeni 

müfredatların geliştirilmesi. Örneğin savunma sanayisi alanında yeni okulların 

açılması ve savunma sistemleri teknoloji dalının müfredatını hazırlamak. 

4. Mesleki eğitim kurumlarının türünü ve sayısını arttırmak. Özellikle organize 

sanayi bölgelerinde ihtiyaç duyulan alanlarda yeni okulların açılması sağlanacak.  

5. Meslek liselerine kalite güvence sistemi getirmek. Eğitim kurumlarının 

altyapısı, akademik başarısı, sosyal etkinlikleri, yapılacak projeler, okul yönetimi gibi 

çeşitli bileşenlerin düzenli izlenmesini sağlamak.  

6. Mesleki eğitimin niteliğini yükseltmek. Eğitim ortamlarındaki imkânları ve 

öğretmenlerin mesleki gelişimlerini arttırmak, meslek lisesi öğrencilerinin 

olanaklarını iyileştirmek. 

Mesleki İlgi Envanterleri 

İlgileri belirlemede en çok kullanılan yöntemlerden biri ilgi envanterleri 

uygulamaktır. Meslek seçimindeki önemi göz önüne alındığında ilgileri 

belirleyebilmek için yurt içi ve yurt dışında çok sayıda envanter geliştirilmiştir. Bu 

bölümde yaygın olarak kullanılan bazı ilgi envanterleri hakkında bilgi verilmiştir.  

Kuder İlgi Alanları Tercih Envanteri. Bireylerin tercih edebileceği 

meslekleri belirlemek için geliştirilmiştir (Kuder, 1934). Envanter üçerli gruplanmış 

504 maddeden oluşur. Bireyler bu üçerli gruplarda faaliyet, meslek adları ve kişilik 

özelliklerinden kendine en yakın ve en uzak seçenekleri işaretler.  Envanter lise 

öğrencilerine uygun olarak geliştirilmiş ve 50-60 dakika arası sürede 

uygulanmaktadır. 

Bu envanter ile açık hava, bilim, mekanik, ikna, hesaplama, edebiyat, güzel 

sanatlar, müzik, sosyal hizmet ve büro işleri olmak üzere on ilgi alanı ölçülür. İlgi 

alanlarına yönelik meslekler sıralanmıştır. Bireyin yüksek puan aldığı ilgi alanına 



 

32 
 

uygun mesleklere ilgi duyduğu söylenebilir. Birey ilgisinin %75’den yüksek çıktığı 

alanlara uygun bölümlere yönlendirilebilir. Eğer bireyin bir alandaki ilgisi %50’nin 

altındaysa o alanla ilgili belirgin bir ilgisi yoktur (Öner, 2000). Orijinal formun KR 

güvenirlik katsayısı .90 bulunmuştur (Özoğlu, 1977).  

Envanter Türkçeye Özoğlu tarafından uyarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe 

formunun KR güvenirlik katsayısı ise .51 ile .81 arasında değişmektedir. 

Strong İlgi Envanteri. Edward Strong, mesleki alanlara yönelik ilgileri 

belirlemek amacıyla 1943 yılında Strong İlgi Envanterini geliştirmiştir. Strong, 

başarılı meslek insanlarının duygu ve düşünceleri ile ilgilerinin karşılaştırması 

sonucunda mesleki ilgileri belirlemiştir. Bu envanter 14 yaş ve üzeri bireylere 

uygulanabilmektedir (Grutter ve Hammer, 2005).   

Envanter geçmişten bu yana bazı araştırmacılar tarafından revize edilerek 

yeni versiyonları yayımlanmıştır. 2005 yılında Donnay, Morris, Schaubhut ve 

Thompson tarafından yapılan son revizyon meslekler, okul dersleri, etkinlikler, boş 

zaman etkinlikleri, insan tipleri, kişisel özellikler alanlarına yönelik altı boyut, 291 

maddeden oluşur ve beşli Likert tipinde cevaplandırılır.  Ölçeğin test-tekrar test 

güvenirliği .74 ile .93 arasında,  Cronbach alfa değerleri ise alt ölçekler için .90 ile 

.95 arasında bulunmuştur (Donnay, Morris, Schaubhut ve Thompson, 2005). 

Kendini Araştırma Ölçeği. Mesleki Kişilik Kuramının temel alındığı Kendini 

Araştırma Ölçeği, bireylerin mesleki kişilik tiplerini belirlemek amacıyla Holland 

(1994) tarafından geliştirilmiştir. Bu ölçek bireyin hayallerini, yetkinliklerini, ilgilerini 

ve yeteneklerini ölçmeye yöneliktir.  

Kendini Araştırma Ölçeğinin 1994 revizyonunda 180 madde vardır. Ölçeğin 

ilk bölümünde etkinlikler, ikinci bölümünde yetkinlikler, üçüncü bölümde meslekler, 

dördüncü bölümde ise kendilerini algılamaya yönelik maddeler yer almaktadır.  

Orijinal ölçeğin iç tutarlık güvenirlik katsayıları .90 ile .92 ve test-tekrar test 

güvenirlik katsayıları .76 ile .89 arasında bulunmuştur. Ölçeğin geçerlik 

çalışmalarında ise uygunluk geçerliliği kapsamında bireylerin kişilik tipleri ile 

öğrenim gördükleri alanların karşılaştırılması sonucunda %55 benzerlik 

bulunmuştur. Yapı geçerliği analizinde ise alt ölçekler arasındaki korelasyon 

katsayıları -.14 ile .66 arasında saptanmıştır. Tüm bu analizler sonucunda ölçeğin 

güvenilir ve geçerli olduğu sonucuna ulaşılabilir.  



 

33 
 

Balkıs tarafından Türkçeye uyarlanan ölçeğin iç tutarlık güvenirlik katsayıları 

.83 ile .88 arasında ve test-tekrar test güvenirliği ise .82 ile .93 arasında bulunmuştur 

(Balkıs, 2004). Yapılan geçerlik çalışmalarında ise uygunluk geçerliliği kapsamında 

bireylerin kişilik tipleri ile öğrenim gördükleri alanların karşılaştırılmasında %66 

benzerlik görülmüştür. Yapı geçerliği analizinde ise alt ölçekler arasındaki 

korelasyon katsayıları -.11 ile .65 arasında bulunmuştur. Uyarlama çalışmaları 

kapsamında yapılan analizler incelendiğinde ölçeğin orijinal formu ile benzer 

bulgular elde edilmiştir.  

Mesleki Tercih Envanteri.  Mesleki Kişilik Kuramının temel alındığı Mesleki 

Tercih Envanteri, Holland tarafından ilk olarak 1958 yılında geliştirilmiştir. Şimdiye 

kadar toplam sekiz kez revizyonu yapılan testte son değişiklik 1985 yılında 

yapılmıştır (Holland, 1985).  

Bu envanter 14 yaş ve üzeri bireylere yöneliktir. 6’sı ilgi alanları olmak üzere 

11 alt ölçek bulunmaktadır. Envanterin iç tutarlılık güvenirlik katsayıları .85 ile .91 

arasında bulunmuştur (Holland, 1985). 90 maddeden oluşan envanter üçlü Likert 

tipi bir ölçektir.  

Envanter 2002 yılında Binnur Yeşilyaprak tarafından sadece Türkçe’ye 

çevirisi yapılmıştır. Envanterin uyarlama çalışması ise henüz yapılmamıştır.  

Akademik Benlik Kavramı Ölçeği. Kuzgun (1996) tarafından geliştirilen 

Akademik Benlik Kavramı Ölçeği, 4 yetenek ve 12 ilgi alanına yönelik toplam 170 

maddeden oluşmaktadır. Ölçekte sözel, sayısal, şekil-uzay ve el-göz koordinasyonu 

yetenekleri ile fen bilimleri, sosyal bilimler, ziraat, mekanik, ikna, ticaret, iş ayrıntıları, 

edebiyat, yabancı dil, güzel sanatlar, müzik ve sosyal yardım ilgileri yer alır.  

           1142 katılımcıdan elde edilen puanlara göre ölçeğin geçerlik ve güvenirlik 

analizleri yapılmıştır.  Güvenirlik hesaplamalarında ölçeğin iç tutarlılık katsayısı .73 

ile .86 arasında bulunmuştur. Geçerlik analizinde ise üst yetenek grubu lise 

öğrencileri ile normal yetenek grubu lise öğrencilerinin sonuçları karşılaştırılmıştır.  

Üst yetenek grubundaki öğrenciler sayısal, sözel ve şekil-uzay alt ölçekleri puan 

ortalamaları diğer öğrencilere göre yüksek ve anlamlı farklılıklar bulunmuştur.  

           Ölçeğe yönelik yapılan analizler sonucunda geçerlik ve güvenirlik 

düzeylerinin yeterli olduğunu gösteren bulgular elde edilmiştir. Bu ölçek öğrencilerin 



 

34 
 

ilgi ve yeteneklerinin belirlemek amacıyla mesleki rehberlik ve kariyer danışmanlığı 

uygulamalarında kullanılmaktadır.  

Kendini Değerlendirme Envanteri. Kuzgun (1988) tarafından geliştirilen 

Kendini Değerlendirme Envanteri (KDE) ile bireylerin ilgi, yetenek ve değerlerini 

ortaya çıkararak bireyin eğitsel ve mesleki tercihlerine yardımcı olması 

amaçlanmıştır. Envanterde 3 yetenek, 11 ilgi ve 9 mesleki değer  yer almaktadır. 23 

alt ölçekten oluşan envanterde toplam 230 madde bulunmaktadır. Dörtlü Likert tipi 

derecelendirme şeklinde cevaplandırılmaktadır.  

KDE’nin iç tutarlılık katsayısı alt ölçeklerde .58 ile .92 arasında ve test-tekrar 

test güvenirlik düzeyi .58 ile .73 arasında bulunmuştur. Geçerlik çalışmalarında 

okulların ilgi ve yetenek puan ortalamaları arasında anlamlı farlılıklar bulunmuştur. 

Envanter bireysel veya grup olarak uygulanabilmekte ve süre sınırı 

bulunmamaktadır.  

Jackson Mesleki İlgi Envanteri. ABD ve Kanada’ da kullanılan ilgi 

envanterlerinden biri de Jackson Mesleki İlgi Envanteri’dir (JMİE). JMİE Jackson 

(2000) tarafından Holland’ın Kişilik Kuramı temel alınarak geliştirilmiştir. Envanter 

ikişerli maddelerden bireyin kendisine uygun olan birini seçtiği toplam 578 

maddeden oluşmaktadır. Envanterde toplam 34 ilgi alanı ve 10 mesleki tema 

bulunmaktadır. Ayrıca envanter uygulaması ile akademik doyum puanları ve 

yüzdelikler hesaplanmaktadır.  

Envanterin güvenirlik çalışmalarına yönelik test-tekrar test güvenirlik 

katsayısını belirlemek için bir hafta ve dört hafta arayla iki ayrı örneklem üzerinde 

veri toplanmıştır. İlk örneklemde alt ölçeklerde ortalama güvenirlik katsayısı .84 

olarak bulunmuştur. Dört hafta sonra uygulanan test tekrar test güvenirlik katsayısı 

da alt ölçeklerde ortalama .82’dir. Ölçüt bağıntılı geçerlik için Strong Mesleki İlgi 

Envanteri ile korelasyonlarına bakılmıştır. Sonuçlara göre envanterin Strong 

Mesleki İlgi Envanteri’ndeki ilgiler ile birlikte güncel ilgileri de ölçtüğü saptanmıştır.  

 O*NET İlgi Envanteri. ABD Çalışma Bakanlığı tarafından 1995 yılında 

geliştirilmiştir. 13 yaş ve üzeri bireylere yönelik olarak uygulanmakta ve yaklaşık 30-

60 dk arasında sürmektedir. Ölçek üçlü Likert tipinde cevaplandırılmaktadır. 

Envanter Holland’ın kişilik kuramı temel alınarak geliştirilmiştir. Yapılan deneme 

uygulaması, uzman görüşü ve madde analizi sonucunda nihai form 180 maddeden 



 

35 
 

oluşmaktadır. Bu envanterin ayrıca 60 maddelik kısa formu da bulunmaktadır. Daha 

çok kısa formu kullanılan envanterin uygulanması sonucunda 950’nin üzerindeki 

meslekler arasından bireyin ilgi alanlarına en uygun meslekler belirlenmektedir. 

Envanterin iç güvenirlik katsayısı .93 ile .96 arasında, test-tekrar test 

güvenirliği .81 ile .92 arasında bulunmuştur. Yapılan yapı geçerliliği çalışmasında 

altı ilgiden oluşan alt ölçeklerin ayrıştığı görülmüştür (Lewis ve Rivkin, 2001). 

 Kişisel Küre Envanteri.  Tracey (2002), bireylerin ilgilerini, yetkinlik 

beklentilerini ve meslek tercihlerini belirlemek amacıyla üç boyutlu bir ilgi envanteri 

geliştirmeyi amaçlamıştır. Kişisel Küre Envanteri’nde Holland’ın 6 kişilik tipi (realist, 

araştırmacı, yaratıcı, sosyal, girişimci ve düzenli), 8 temel ilgi alanı (sosyal 

kolaylaştırma, yönetim, veri işleme, iş ayrıntıları, mekanik, doğa/açık alan, sanat ve 

yardım) ve  3 boyut ( insan/nesne, veri/fikir ve saygınlık)  yer almaktadır.  

Envanter 18 alt ölçek ve 256 maddeden oluşmaktadır. Envanter 113 etkinlik 

ve 108 meslekten oluşan iki formdan oluşur. Envanter yedili Likert tipi 

derecelendirme ile cevaplanmaktadır. Envanterin aynı zamanda 80 maddelik kısa 

formu da vardır. Envanter, Vardarlı (2014) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. 

Envanterin geçerlik ve güvenirlik çalışmaları lise ve üniversite 

öğrencilerinden oluşan ayrı örneklemler üzerinde yapılmıştır. Ölçeğin test-tekrar test 

güvenirlik katsayısı .77’dir. Alt ölçeklerin güvenirlik katsayıları .80 civarında 

bulunmuştur. Envanterin benzer ölçekle yapılan geçerlik çalışmasında Strong İlgi 

Envanteri kullanılmış ve aralarında .71 korelasyon katsayısı bulunmuştur (Vardarlı, 

2014). 

Mesleki İlgi Konulu Araştırmalar 

          Mesleki İlgi ile İlgili Araştırmalar.  Literatür taramasında öncelikle mesleki 

ilgiler ile ilişkili son yıllarda yapılan araştırmalar sunulmuştur. 

           Gezer (2010) meslek lisesi son sınıf öğrencilerinin kariyer planlamasında 

meslek seçiminin önemini araştırmıştır. Bu araştırmada meslek lisesindeki son sınıf 

öğrencilerin mesleki beklentilerinin neler üzerinde yoğunlaştığı saptamak ve mesleki 

beklentilerin bazı nitelikler üzerindeki etkisini belirlemek amaçlanmıştır. Araştırma 

kapsamında Sakarya ilinde bulunan on mesleki lisede eğitim gören 829 öğrenciden 

veri toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak 20 soruluk bir anket kullanılmıştır. 



 

36 
 

Araştırma sonuçlarına göre öğrencilerin mesleğe yönelik beklentileri çalışma 

saatlerinin düzenli olması, toplumda saygı duyulan bir meslek olması, meslekte 

yükselebilecekleri, cinsiyete uygun ve severek yapabilecekleri meslekler şeklinde 

sıralanmaktadır. Ayrıca lise son sınıf öğrencilerinin mesleki beklentilerinin cinsiyet, 

okul türleri, ailenin ekonomik düzeyi ve yerleşim birimleri gibi çeşitli değişkenler ile 

ilişkisi incelenmiştir. Sağlık Meslek Lisesi ve Ticaret Meslek Lisesi öğrencileri 

mesleki beklentiler konusunda geleceğe diğer meslek lisesi öğrencilerine göre daha 

olumlu bakmaktadırlar. Diğer değişkenler ile mesleki beklentiler arasında anlamlı bir 

ilişki görülmemiştir.  

         Ludwikowski (2010) meslek algısı, cinsel kimlik ve öğrenme deneyiminin 

ölçülen cinsiyet farklılıkları açısından ilgiler üzerinde ne derece etkili olduğunu 

araştırmıştır. Bu araştırmada Holland’ın mesleki ilgi kuramı temel alınmıştır. Veri 

toplama araçları olarak RIASEC Ölçeği, Cinsiyet Rolü Envanteri, Öğrenme 

Deneyimleri Anketi ve İş Hayatında Cinsiyet Algısı Ölçeği kullanılmıştır. Araştırmaya 

418 üniversite öğrencisi katılmıştır. Varyans analizi sonucunda farklı ilgi alanları 

istatistiksel olarak anlamlı cinsiyet farklarını ortaya koymaktadır. Elde edilen 

bulgulara göre büyük cinsiyet farklılıkların insan/nesne boyutunda, küçük cinsiyet 

farklılıklarının ise veri/fikir boyutunda önemli olduğu görülmüştür. Araştırmaya göre 

cinsiyet farklılıkları birçok değişkene rağmen ilgiler üzerinde önemli bir etkiye 

sahiptir. Meslek algısı ve öğrenme deneyimi, cinsiyet farklılıkları açısından ilgiler 

üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Ayrıca cinsiyet farklılıklarının 

kariyer danışmanlığındaki sınırlılıkları tartışılmıştır.  

         Vardarlı (2014) lise ve üniversite öğrencilerinin mesleki ilgilerini ölçmeyi ve 

Tracey (2010) tarafından geliştirilen Kişisel Küre Envanteri Kısa Formu (PGI-Sort) 

Türkçeye uyarlanarak geçerlik ve güvenirlik çalışmalarının yapılmasını 

amaçlamıştır. Envanter İzmir ilinde okuyan 605 lise ve 359 üniversite öğrencisine 

uygulanmıştır. Yapılan güvenirlik çalışmalarında Crobach alfa değerleri .57 ile .79 

arasında bulunmuştur. Envanterin geçerliliğine yönelik ise yapı geçerliği, benzer test 

geçerliği ve ölçüt bağıntılı geçerliğine bakılmıştır. Yapı geçerliğini belirlemeye 

yönelik yapılan randomizasyon testi sonucunda envanterin model ile uyumlu olduğu 

görülmüştür. Benzer testler geçerliğini sınamak için Kendini Değerlendirme 

Envanteri’nin bazı alt ölçekleri ile karşılaştırma yapılmıştır. Karşılaştırılan 

envanterlerin alt ölçekleri genellikle beklenen yönde anlamlı ilişkiler göstermiştir. 



 

37 
 

Envanterin ölçüt bağıntılı geçerliğine bakıldığında ise alt ölçeklerin lise ve fakülte 

türleri açısından farklılaştığı görülmüştür. Ölçüt bağıntılı geçerlikte son olarak alt 

ölçeklerin cinsiyet ile ilişkisine bakıldığında kadınların yardım, sanat ve sosyal gibi 

alt ölçeklerde erkeklerin ise mekanik, iş ayrıntıları, veri işleme, açık alan, 

araştırmacı, realist ve düzenli alt ölçeklerde daha yüksek puan aldıkları 

saptanmıştır.  Elde edilen bulgular envanterin diğer dillerdeki yapılan çalışma 

sonuçları ile paralel olarak yapı, benzer envanter ve ölçüt bağıntılı geçerlik 

açısından uygunluğu belirlenmiştir. Ayrıca yapılan analizler sonucunda Holland’ın 

modelinin Türk kültürüne uygun olduğu görüşü desteklenmektedir.  

         Martin (2014) liselerde yaygın olarak kullanılan kariyer ilgi envanterlerinin 

etkililiğini ölçüte bağlı geçerlilik kapsamında araştırmıştır. Bu araştırmada Myers-

Briggs Tip Göstergesi (MBTI), Kendini Araştırma Ölçeği (SDS) ve Strong İlgi 

Envanteri’nin (SII) geçerlilikleri değerlendirilmiştir. Araştırmaya 616 ortaöğretim son 

sınıf öğrencisi katılmıştır. Analizler sonucunda öğrencilerin lise sonrası çalışma 

alanlarının seçimini en güçlü Kendini Araştırma Ölçeği ve en zayıf Myers-Bringgs 

Tip Göstergesi tahmin etmektedir.  SDS, en yüksek sınıflandırma oranına ve büyük 

etki büyüklüğüne sahip envanter olarak saptanmıştır. SII, orta etki büyüklüğüne 

sahip ve sosyal hizmetler dışındaki ilgi alanlarında iyi bir yordayıcı olarak 

görülmüştür. MBTI ise, kariyer planlamasında kullanılabilecek anlamlı veriler ortaya 

koymamıştır. Üç envanter de belirtilen ilgi alanları dışında diğer ve belirsiz ilgi 

alanlarını tercih eden öğrenciler için anlamlı sonuçlar vermemiştir. Okul psikolojik 

danışmanları kariyer danışmanlığında öğrencilerin daha sağlıklı kariyer kararı 

vermelerinde Kendini Araştırma Ölçeğinin yanı sıra anlatımsal danışma 

stratejilerinden de faydalanmayı düşünmelidir.  

Gökdeniz ve Merdan (2015) özel sektörde çalışan avukat, öğretmen, doktor, 

muhasebeci ve sigortacıların kişilik özellikleri ile kariyer seçimleri arasındaki ilişkiyi 

beş faktör kişilik kuramı çerçevesinde araştırmıştır. Araştırmaya farklı sektörlerde 

çalışan 285 kişi katılmıştır. Araştırmada kullanılann veri toplama aracı üç bölümden 

oluşmaktadır. Birinci bölümde demografik değişkenleri içeren 7 soru yer almaktadır. 

Anketin ikinci bölümünde Schein tarafından geliştirilen